Η επιστροφή του βυζαντινού μέλους

Ας ξεκινήσουμε από έναν ορισμό: βυζαντινή μουσική είναι η λειτουργική μουσική της Εκκλησίας. Επειτα, οφείλουμε να σημειώσουμε πως ανάμεσα στις αρκετές ορχήστρες και χορωδίες που ασχολούνται συστηματικά με το βυζαντινό μέλος, ξεχωριστή και εμβληματική θέση κατέχει η Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία που φέτος κλείνει 36 χρόνια κι έχει συμπληρώσει προ πολλού τις 1.000 συναυλίες σε όλο τον κόσμο.

Επιχειρώντας να χαρτογραφήσουμε το σήμερα της βυζαντινής μουσικής, λοιπόν, η παραπάνω ιστορική Χορωδία έχει κεντρική θέση στο κάδρο με αδιαμφισβήτητο πρωταγωνιστή τον Λυκούργο Αγγελόπουλο, διευθυντή και άρχοντα πρωτοψάλτη της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως. Ο ίδιος, μια σεμνή φιγούρα, βραβευμένος με τον Αργυρό Σταυρό του Τάγματος του Φοίνικος, ακάματος ερευνητής και μαθητής του Σίμωνος Καρά, δεν είναι απλά ο πρωτοψάλτης της Αγίας Ειρήνης της οδού Αιόλου της Αθήνας ή ένας ψάλτης – συνεχιστής ενός Σπύρου Περιστέρη ή ενός Θρασύβουλου Στανίτσα. Είναι ο ακάματος δάσκαλος της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας.

«Η ιδέα, όταν φτιάξαμε τη Χορωδία, ήταν να συγκροτήσουμε ένα σύνολο που θα ασχολιόταν συστηματικά με μέλη (συνθέσεις) που είχαν ξεχαστεί αλλά υπήρχαν στα βιβλία ή σε χειρόγραφα τυπωμένα του Πατριαρχείου. Οι συνθέτες στους οποίους βασιστήκαμε και μελετήσαμε ήταν ο Χρύσανθος (αρχιμανδρίτης Πατριαρχείου και μετέπειτα μεταξύ άλλων και μητροπολίτης Δυρραχίου), ο Γρηγόριος Πρωτοψάλτης και ο Χουρμούζιος Χαρτοφύλαξ. Δημιουργοί δηλαδή του 15ου, του 16ου αλλά και του 18ου αιώνα. Τα πρώτα χειρόγραφα στα οποία ανατρέξαμε ήταν πριν από την Αλωση της Πόλης, είτε αυθεντικά είτε από αντίγραφα που έχουν υποστεί σημειογραφία από μεταγενέστερους», σημειώνει στα «ΝΕΑ» ο Λυκούργος Αγγελόπουλος, που μόλις τιμήθηκε σε εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη για την προσφορά του (τον πετύχαμε στο αεροδρόμιο).  

Η Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία για κείνον είναι η ζωή του. Το σχήμα δημιουργήθηκε το 1977, ενώ η πρώτη συναυλία που έδωσε ήταν στις 10 Δεκεμβρίου εκείνου του έτους στη Μικρή Αίθουσα της Βόννης, όπου είχε διευθύνει ο ίδιος, ενώ μια αναδρομή στην πορεία του συνόλου θυμίζει φλας μπακ ζωής: «Πριν από τέσσερα χρόνια συμπληρώσαμε τις χίλιες συναυλίες σε όλο τον κόσμο. Στις συναυλίες είμαστε 15-21 μέλη, προσπαθούμε να είναι ολιγομελές το σύνολο αφού χρειάζεται μια διαδικασία για να ψάλουμε ένα έργο. Φανταστείτε πως, για χρόνια τώρα, κάνουμε σε σταθερή βάση πρόβες δύο ημέρες την εβδομάδα κι ένας κύκλος 30-40 ψαλτών μετέχει στις πρόβες. Επίσης το ρεπερτόριο έχει μια δυσκολία αφού δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και η συγκρότηση των χορωδιών στο Πατριαρχείο ήταν ολιγομελής όπως και σε εμάς. Κι αυτό γιατί χρειάζονται σύμπτωση φωνών, καθαρότητα, ευκρίνεια», συμπληρώνει ο κ. Αγγελόπουλος.

«Οι άνθρωποι
νιώθουν ανάταση»

Τι είναι αυτό όμως που σταχυολογεί ο ίδιος από τα 36 αυτά χρόνια που αδειάζει και γεμίζει τις αποσκευές του αδιάκοπα και κάνει check in στα αεροδρόμια όλου του κόσμου, μετακενώνοντας τη βυζαντινή μουσική;  

«Στη Ραβέννα της Ιταλίας, ας πούμε, ψάλλαμε στον Αγιο Απολλινάριο (η εκκλησία παλιότερα ανήκε στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος). Εκεί, λοιπόν, λειτούργησε το 2005-2006 ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και εμείς ψάλαμε το χερουβικό του Θεοφάνη Καρύκη, διάρκειας 25 λεπτών. Ενα έργο πολύ μελωδικό, το οποίο δεν μπορεί να ειπωθεί σε μια λειτουργία που κρατάει όλη μαζί μία – μιάμιση ώρα. Αν δεν το λέγαμε εκεί, δεν θα το ακούγαμε αλλού. Καλώς λοιπόν ψάλλονται τα μικρά μέλη (τα συντετμημένα) αλλά χρειάζονται και οι συναυλίες», σημειώνει ο Λυκούργος Αγγελόπουλος που επίσης επιβεβαιώνει τη σύγχρονη τάση που θέλει πολύ κόσμο και νεολαία να ενδιαφέρονται για τη βυζαντινή μουσική.

«Ερχονται αρκετοί νέοι. Εχω σήμερα δυο παιδιά 7-10 ετών στην Αγία Ειρήνη, μέχρι τα 13 που αλλάζει η φωνή θα έχουν γίνει ψάλτες, έχουμε μια τάση επιστροφής στη βυζαντινή μουσική, παρά τις δυσκολίες του καιρού και τον λίγο χρόνο των νέων». Κι αυτό που τον κάνει και χαίρεται – και τον επιβεβαιώνει σε ένα επίπεδο – είναι τα λόγια μετά τις συναυλίες, τα λόγια κάθε φορά μετά τη λειτουργία στην Αγία Ειρήνη, εκεί όπου θα τον απολαύσουμε ετούτη, τη Μεγάλη Εβδομάδα.

«Πολλές φορές έρχονται άνθρωποι που μας λένε πως αισθάνονται να αιωρούνται. Στο Μιλάνο ένας δημοσιογράφος της “Ρεπούμπλικα” έγραψε κάποτε πως “ψάλλει και προσεύχεται η Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία”».

Ο Λυκούργος Αγγελόπουλος συνέλαβε την ουσία της διδασκαλίας του Σίμωνος Καρά και αποτελεί τον πιο ουσιαστικό συνεχιστή του έργου του.

Χαρτογραφεί τον δύσκολο αλλά μαγικό κόσμο των μελωδιών της βυζαντινής μουσικής που υπηρετεί δεκαετίες. Ξετυλίγει το νήμα από τους δημιουργούς:

Τον 16ο αιώνα, μεγάλη μορφή είναι ο Θεοφάνης Καρύκης της οικογένειας που είχε την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του Καρύτση. Αυτός ξαναγράφει το Ειρμολόγιον με μελωδικές διαφορές.  

31 χρόνια στην
Αγία Ειρήνη της Αιόλου

Αργότερα, κατά τον 17ο αιώνα, επίσης σπουδαίοι μουσικοί είναι ο Μπαλάσιος (ιερέας), ο Γερμανός – μητροπολίτης Νέων Πατρών – και ο Παναγιώτης Χρυσάφης, ο νέος (πρωτοψάλτης). Επίσης ο 18ος αιώνας ανέδειξε τον Παναγιώτη Χαλάτζογλου και τον Ιωάννη τον Τραπεζούντιο. Αυτοί όλοι έκαναν και μεταποιήσεις ή έγραψαν και δικά τους και τα περισσότερα τα ακούμε σήμερα. Τώρα, για την ακρίβεια, ψάλλονται καταγραφές μελών αυτών σε συντομίες.

«Εμβληματική πάντως φιγούρα είναι αυτή του Πέτρου του λαμπαδάριου που πέθανε 49 ετών – έχει γράψει τα περισσότερα κείμενα και τα πιο δημοφιλή. Πάνω σε αυτά βασίστηκαν πολλοί νεότεροι. Δικό του είναι, ας πούμε, το Τροπάριο της Κασσιανής. Πολλοί έχουν γράψει μελωδίες για το Τροπάριο αλλά το δικό του είναι το πιο ωραίο», μας λέει ο κ. Αγγελόπουλος.

Και συμπληρώνει:  

«Το 1985 έγιναν οι ηχογραφήσεις και των Εγκωμίων από τη Χορωδία μας. Τα Εγκώμια έχουν πάρει μια λαϊκή διάσταση. Είναι μελωδίες πολύ αγαπητές στον κόσμο και υπάρχει όλο και πιο έντονο ενδιαφέρον γι’ αυτές τα τελευταία χρόνια. Τις λέμε μαζί με στίχους, όπως στο Αγιον Ορος. Αυτό έχει πολύ θετική ανταπόκριση από τον κόσμο. Τον πρώτο καιρό που τα λέγαμε, μας ρώταγαν “πού τις βρήκατε αυτές τις μελωδίες;”», προσθέτει ο πρωτοψάλτης Λυκούργος Αγγελόπουλος, ο οποίος όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα θα τραβήξει τα φλας πάνω του στο αναλόγιο της Αγίας Ειρήνης στην οδό Αιόλου – όπου φέτος κλείνει 31 χρόνια – και στο καθιερωμένο ραντεβού των μουσικόφιλων της Αθήνας. Και του όλο διευρυνόμενου κοινού που επιχειρεί σήμερα να μυηθεί στη μαγεία της βυζαντινής μουσικής.

Χορωδίες παντού

Χορωδίες, ορχήστρες, ιστότοποι, εκδόσεις, δισκογραφία. Σήμερα καταγράφεται μια έντονη τάση που θέλει όλο και μεγαλύτερο κομμάτι του κοινού να μυείται, είτε ως ακροατής είτε ως χορωδός, στον κόσμο της βυζαντινής μουσικής. Μάλιστα, οι γυναίκες είναι εκείνες που μπαίνουν δυναμικά στον χώρο, με πρώτο παράδειγμα την ερμηνεύτρια Νεκταρία Καραντζή – μαθήτρια του παραδοσιακού ερμηνευτή Χρόνη Αηδονίδη – που παρά το νεαρόν της ηλικίας της μετρά μεγάλη πορεία στη δημοτική και βυζαντινή μουσική. Επιπλέον, η είσοδός της στον χώρο υπήρξε θεαματική: με ηχογραφήσεις μαζί με τον Γέροντα Πορφύριο τον Καυσοκαλυβίτη. Σε συλλογικό επίπεδο ξεχωρίζουν ο Γυναικείος Βυζαντινός Χορός (με δασκάλα τη Μύριαμ Μαρίνου), σχήμα γυναικείο και «τέκνο» της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας, αλλά και η δραστήρια πατρινή γυναικεία χορωδία Πανύμνητος. Ξεχωριστή θέση στη διάδοση και μελέτη της βυζαντινής μουσικής έχουν βέβαια η Ορχήστρα Κανών της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών, η γυναικεία Χορωδία της Μονής Ορμύλιας Χαλκιδικής (με σημαντική δισκογραφία), η Δημοτική Βυζαντινή Χορωδία του Ηρακλείου Κρήτης που μετράει ήδη παραπάνω από 200 εμφανίσεις ανά την Ελλάδα, το Βυζαντινό Ηχόχρωμα (ομάδα ψαλτών από την Πάτρα υπό τη διεύθυνση και μουσική επιμέλεια του λαμπαδαρίου του ιερού ναού Παντοκράτορα Πατρών και καθηγητή Βυζαντινής και Παραδοσιακής Μουσικής Νεκτάριου Πιτσιούγκα), ο Βυζαντινός Χορός Χανίων που ξεκίνησε το 1995, αλλά και το Εργαστήρι Ψαλτικής με «ψυχή» τον χοράρχη Αθανάσιο Παϊβανά που έχει εμφανιστεί και έχει ψάλει πέρυσι στον ναό του Σωτήρος Χριστού στη Μόσχα. Δεν θα μπορούσαν να μην αναφερθούν πρόσωπα όπως ο Μανόλης Χατζηγιακουμής αλλά και το Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων, το Μουσικό, Λαογραφικό και Φιλολογικό Αρχείο Σίμωνος και Αγγελικής Καρά και η περίπτωση του ερευνητή Νίκου Διονυσόπουλου, που έχει επιμεληθεί πολλές δισκογραφικές εκδόσεις όπως της Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπεδίου κ.ά.