ΧΡΥΣΑ ΑΝΕΛΙΖ ΠΟΠΕΣΚΟΥ

Αν η διεθνής μας γλύπτρια Χρύσα μπορεί να θεωρηθεί ένα πρόσωπο ευεργετημένο καθώς της ταιριάζει γάντι η έκφραση «πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω», τι θα μπορούσε να πει κανείς για τη μαθήτριά της Ανελίζ Ποπέσκου; Γεννημένη στη Ρουμανία, μεγαλωμένη στη Νέα Υόρκη, με σπουδές για σχέδιο μόδας στη Φιλαδέλφεια, μα και σε σχολές Καλών Τεχνών στη Νότια Αφρική και στο Σικάγο (αλλά και βοηθός για έναν χρόνο του Ρόμπερτ ντε Νίρο, «πολύ δύσκολος άνθρωπος» θα πει η ίδια), ποια θα ήταν η ζωή της σε περίπτωση που δεν είχε συναντηθεί με την Ελληνίδα Χρύσα; Γεγονός που θα μπορούσε πολύ εύκολα να έχει συμβεί, έστω και αν στη Νέα Υόρκη ζούσανε σε απόσταση δύο στάσεων του μετρό, όπως αναφέρει η κυρία Ποπέσκου. Κανείς δεν ξέρει σε ποιον χώρο θα συναντήσει τον πραγματικό του μαθητή, όπως κανείς δεν ξέρει σε ποιο πρόσωπο θα αναγνωρίσει τον πραγματικό του δάσκαλο. Φτάνει να μην έχει δρομολογηθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να πιστεύει ότι δάσκαλος και μαθητής μπορούν να συναντηθούν μόνο στο σχολείο, στο φροντιστήριο, στο πανεπιστήμιο. Γίνονται άλλωστε τόσο καχύποπτοι οι άνθρωποι όταν ο χώρος μέσα στον οποίο αλληλοαναγνωρίζονται είναι ο χώρος της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής τους διασφάλισης. Το έχει πει θαυμάσια, με έναν άλλο τρόπο, ο Γιάννης Τσαρούχης: «Δυο άνθρωποι που συζητάνε έξω από ένα πανεπιστήμιο μπορεί να αλλάξουν την πορεία της ανθρωπότητας πολύ περισσότερο απ’ ό,τι οι καθηγητές που είναι μέσα σε αυτό».

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Πώς έγινε και µείνατε τόσο πολλά χρόνια στην Αµερική; Ηταν κάτι που το είχατε αποφασίσει φεύγοντας ή οι περιστάσεις σάς κράτησαν µακριά από την Ελλάδα;

ΧΡΥΣΑ: Εμεινα στην Αμερική σαράντα επτά ολόκληρα χρόνια. Στην Ελλάδα δεν ερχόμουν πολύ συχνά ή, για να ακριβολογήσω, την πρώτη φορά έκανα τριάντα πέντε χρόνια να επιστρέψω. Η Αμερική – ιδιαίτερα η Νέα Υόρκη – δεν ήταν κάτι που απλώς με ενδιέφερε. Είχε γίνει η ζωή μου η ίδια. Δεν πρόλαβα άλλωστε να ζήσω άλλη ζωή για να μπορώ σήμερα να ξέρω αν θα έπρεπε ή δεν θα έπρεπε να έχω μετανιώσει.

Θ.Ν.: Τα σαράντα επτά αυτά χρόνια οι σχέσεις σας µε την πατρίδα ποιες ήταν;

Χρ.: Ημουν τόσο απορροφημένη από τη δουλειά μου, που δεν προλάβαινα να το σκεφτώ ή να έχω σχέσεις. Η πατρίδα είναι πάντα η πατρίδα, αλλά η αγωνία του καλλιτέχνη, η αγωνία του κάθε ανθρώπου συχνά είναι πολύ μεγαλύτερη σε σχέση με το «μάθημα» που του δίνει η πατρίδα. Επομένως, αν θελήσει να αξιοποιήσει τον εαυτό του με έναν άλλον τρόπο απ’ ό,τι τον διδάσκει η πατρίδα του, δεν θα έπρεπε να λογαριάζεται κατακριτέος.

Θ.Ν.: Εσείς, κυρία Ποπέσκου, πώς γνωριστήκατε µε τη Χρύσα;

ΑΝΕΛΙΖ ΠΟΠΕΣΚΟΥ: Γνωριστήκαμε κατά τύχη στη Νέα Υόρκη. Μας σύστησε κάποια μέρα ένας κοινός φίλος. Θα μπορούσαμε όμως να έχουμε γνωριστεί και διαφορετικά, γιατί τα σπίτια μας ήταν πολύ κοντά σε απόσταση, μόνο δυο στάσεις του μετρό το ένα από το άλλο. Γνωριστήκαμε απλά, όπως γίνεται πάντα σε όλες τις σχέσεις που προορίζονται να έχουν μέλλον. Η Χρύσα χρειαζόταν τότε μια βοηθό. Επειδή με ενδιέφερε η τέχνη της, έγινα μαθήτριά της, βοηθός της και συνεργάτις της δώδεκα χρόνια τώρα.

Χρ.: Ούτε κατάλαβα πώς περάσανε αυτά τα δώδεκα χρόνια. Είναι εξαιρετική η Ανελίζ.

Θ.Ν.:  Ποια υπήρξε η απήχηση της γλυπτικής σας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό;

Χρ.: Δεν ξέρω τι γίνεται στην Ελλάδα, αλλά στη Νέα Υόρκη υπήρξε ολόκληρο κίνημα νέων ανθρώπων που δουλεύουν με το νέον. Σ’ έναν τόμο με έργα μου που εξέδωσαν οι Τέιμς και Χάτσον και έχει τον τίτλο «Τοπία πόλεων» υπάρχει ένα κείμενο της γερμανίδας πριγκίπισσας Μαρί Κριστίν Μέτερνιχ για ένα έργο μου που το λάτρευε ο φίλος μου, ο αείμνηστος Χρήστος Λαμπράκης. Τι είναι το έργο αυτό; Μεταμόρφωσα την τραπεζαρία του πύργου των Μέτερνιχ σ’ ένα έργο σύγχρονης τέχνης, κλείνοντας όλα τα παράθυρα του δωματίου και βάζοντας φως με νέον. Ξέχασα να πω ότι το βιβλίο μου αυτό το προλογίζει ο μεγάλος αρχιτέκτονας Ιεό Μινγκ Πέι.

Θ.Ν.: Τον γνωρίζατε τον Πέι;

Χρ.: Υπήρξαν ο ίδιος και η γυναίκα του Αϊλίν πολύ καλοί μου φίλοι. Ερχονταν στο ατελιέ μου, τρώγαμε μαζί, βγαίναμε βόλτα στην Τσάιναταουν. Απλοί άνθρωποι, εξαιρετικοί. Ο ίδιος ο Πέι προώθησε έργα μου σε πολλούς δικούς του χώρους.

Α.Π.: Σε περίπτωση που ρωτούσατε εμένα, αν μπορεί η τέχνη της Χρύσας – σε σχέση με τα υλικά που χρησιμοποιεί – να έχει μαθητές και διαδόχους, θεωρώ πως ναι, γιατί μπορεί να δημιουργεί κανείς κάτι πολύ ενδιαφέρον και πρωτοποριακό. Τα τελευταία μάλιστα χρόνια έχουν εμφανιστεί υλικά που μοιάζουν με το υλικό που χρησιμοποιεί η Χρύσα, τα οποία θα τα χαρακτήριζες τεχνολογικά, με συνέπεια νεότεροι καλλιτέχνες, όπως κι εγώ, να δουλεύουν πάνω στον ίδιο δρόμο με τη Χρύσα. Και μάλιστα με πολύ περισσότερες και πολύ πιο εύκολες λύσεις στα χέρια τους. Τώρα, αν μου επιτρέπετε, θα έλεγα για το έργο της Χρύσας ότι είναι κάτι που θα μείνει στον χρόνο και στον χώρο. Το αισθάνομαι σχεδόν σαν κάτι ιερό. Θα μοιάζει σαν κάτι παλιά όμορφα αμάξια που τα αγαπάνε και τα συντηρούν πάντα οι νεότεροι. Ενώ για τα υλικά που χρησιμοποιούν σήμερα οι καλλιτέχνες, θα έλεγε κανείς ότι είναι μιας χρήσεως, χωρίς επομένως να μπορείς να βεβαιώσεις αν θα έχουν ή δεν θα έχουν μέλλον.

Θ.Ν.: Θα θέλατε να µας µιλήσετε για τους διεθνείς φίλους σας καλλιτέχνες; Κι αν ακόµη υπήρχαν έλληνες καλλιτέχνες στο περιβάλλον σας;

Χρ.: Ελληνες ποτέ. Μόνο ξένοι. Δεν είχα ποτέ επαφή με τον ελληνικό κύκλο. Συναντήθηκα όμως με όλους τους μεγάλους καλλιτέχνες της γενιάς μου. Αλλά φίλοι γίναμε με τον Ντε Κούνινγκ και τον Πόλοκ. Με τον Ντε Κούνινγκ ακόμη πιο πολύ. Πήγαινα και τον έβλεπα στο εξοχικό του σπίτι, τρώγαμε μαζί. Απλός κι αυτός άνθρωπος. Πολύ καλή μου φίλη επίσης υπήρξε η Ανιές Μάρτιν, από τις μεγαλύτερες ίσως καλλιτέχνιδες του 20ού αιώνα. Δουλεύαμε μαζί, τα έργα της υπάρχουν σε όλα τα μουσεία του κόσμου. Χρησιμοποιούσε δυο κυρίως χρώματα, το λευκό κι ένα πολύ φωτεινό γκρι. Φίλος μου επίσης υπήρξε ο Αντι Γουόρχολ. Εκανες πολύ καλή παρέα μαζί του. Ο κόσμος τον φαντάζεται ως έναν άνθρωπο ιδιότροπο και sui generis. Μιλούσες όμως μαζί του όχι μόνο για την τέχνη  αλλά και για πολύ απλά πράγματα. Τον έβλεπα στα πάρτι, δεν άφηνε κυριολεκτικά πάρτι για πάρτι. Εκανε πάντα – στα πάρτι βέβαια – τον σοβαρό και τον σπουδαίο.

Θ.Ν.: Μια και µιλάµε για φιλίες και για βαθιές ανθρώπινες σχέσεις, εσάς, κ. Ποπέσκου, τι σας συγκίνησε περισσότερο όταν γνωρίσατε τη Χρύσα, η καλλιτεχνική ή η ανθρώπινη οντότητά της;

Α.Π.: Οταν τη συνάντησα για πρώτη φορά, με εντυπωσίασε βαθιά το έργο της. Το ανθρώπινο κομμάτι μού είχε διαφύγει εντελώς. Τώρα όμως που η συνεργασία μας και η φιλία μας μετράνε δώδεκα ήδη χρόνια, μπορώ να πω το ακριβώς αντίθετο. Είναι η καρδιά της και το πνεύμα της που με εμπνέουν. Νιώθω πια σαν να μην περπατώ στους δρόμους, αλλά σαν να πετώ. Η ζωή μαζί της είναι μια συνεχής ηλιόλουστη μέρα. Κι όσο κι αν σέβομαι και εκτιμώ το έργο της, νιώθω – μιλώ για λογαριασμό μου βέβαια – ότι αυτό που έχει δημιουργηθεί μέσα μου είναι κάτι εξίσου σημαντικό με εκείνο που απολαμβάνουν οι άνθρωποι χάρη στην τέχνη της, αλλά συμβαίνει να μην έχουν γνωρίσει την ίδια. Είναι το μεγαλύτερο δώρο που θα μπορούσε να μου έχει γίνει. Βέβαια, η συναναστροφή με την τέχνη και την έμπνευση της Χρύσας είναι κάτι μοναδικό, αλλά το γεγονός ότι ζω δίπλα σ’ έναν άνθρωπο που αισθάνομαι να μην έχει ξαναϋπάρξει, θα τολμούσα να πω δίπλα σ’ έναν άγγελο, δεν συγκρίνεται με τίποτα. Εχουμε ταξιδέψει πολύ μαζί. Από το Μαϊάμι ώς το Κι Γουέστ και από την Βοστώνη  ώς την Ιταλία και τη Ρουμανία βλέποντας μουσεία και γνωρίζοντας τον κόσμο.

Θ.Ν.: Μια δική σας ελληνική φιλία, κ. Χρύσα;

Χρ.: Χωρίς καμιά αμφιβολία ο αείμνηστος Χρήστος Λαμπράκης, όπως σας είπα ήδη. Υπήρξε ένας εξαιρετικός, πολύ δημιουργικός άνθρωπος, που ταυτόχρονα ήταν και πολύ ευχάριστος. Μου έκανε πάντα μεγάλη εντύπωση ότι ανέβαινε τα σκαλιά του Μεγάρου Μουσικής με τη σβελτάδα ενός δεκαπεντάχρονου παιδιού. Ηταν με δική του πρωτοβουλία που το μεγαλύτερό μου γλυπτό στην Αθήνα τοποθετήθηκε στον περίβολο του Μεγάρου Μουσικής. Μιλάμε για την «Κλυταιμνήστρα». Την είχα παρουσιάσει για πρώτη φορά σε μια διεθνή ευρωπαϊκή έκθεση που γίνεται στο Κάσελ. Είχε κερδίσει όλους τους κριτικούς και είχε – με συγχωρείτε για τη λέξη – αποθεωθεί.

Θ.Ν.: Πόσο καιρό δουλεύατε για να φτιάξετε ένα έργο σας;

Χρ.: Μήνες ολόκληρους, για δεκάξι ώρες τη μέρα, ακούγοντας μόνο τον αγαπημένο μου συνθέτη, τον Μπαχ. Θα ήταν αδύνατο να υπολογίσω τις ώρες, τις μέρες, τα χρόνια που έχω περάσει δουλεύοντας συνεχώς. Τελευταία μια φίλη μου που γράφει, η Ράνια, έχουν σκεφτεί με την Ανελίζ να γράψουν τη βιογραφία μου. Οσο κι αν καταλαβαίνω τη χρησιμότητά της, δεν είναι κάτι που με ενθουσιάζει. Ο καλλιτέχνης, όποια κι αν είναι η τέχνη του, υπάρχει όσο δημιουργεί. Κανένα ντοκουμέντο, καμιά μαρτυρία δεν μπορούν να προκαλέσουν μια συγκίνηση αντίστοιχη με εκείνη του καλλιτέχνη όταν φτιάχνει το έργο του. Τα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής μου ζωής υπήρξαν πολύ δύσκολα. Είχα όμως την τύχη, επειδή έκανα κάτι πολύ διαφορετικό τότε στην Αμερική σε σχέση με τη μόδα της εποχής που ήταν ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός (αυτός με τις μεγάλες πινελιές και τις μεγάλες βούρτσες), να το επιβάλω σχεδόν αμέσως. Με βοήθησε πολύ η Ντόροθι Μίλερ, επιμελήτρια του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης που έγινε αργότερα διευθύντριά του. Στην προσπάθειά της να ανακαλύψει νέα ταλέντα, ερχόταν πολύ συχνά στο εργαστήριό   μου. Η ίδια ανακάλυψε και τον Πόλοκ και τον Ντε Κούνινγκ. Τρομερή γυναίκα.

Θ.Ν.: Ποιος µπορεί να είναι ο αριθµός των έργων που έχετε φιλοτεχνήσει;

Χρ.: Δεν τα έχω μετρήσει. Αλλά για να βρίσκονται σε μουσεία το λιγότερο 130 έργα μου, θα πρέπει στο σύνολό τους να ξεπερνάνε τα 500.

Α.Π.: Δουλεύουμε τώρα μαζί προκειμένου να καταφέρουμε να φτιάξουμε έναν catalogue raisonné ώστε να ξέρουμε πού βρίσκονται τα περισσότερα έργα της. Μην ξεχνάμε επίσης ότι υπάρχουν έργα της Χρύσας πάνω σε καράβια που ταξιδεύουν σε όλο τον κόσμο.

Θ.Ν.: Θα θέλατε να µας αναφέρετε ενδεικτικά µουσεία και συλλογές που έχουν έργα της Χρύσας;

Α.Π.: Φοβάμαι πως η αναφορά θα είναι όχι μόνο ενδεικτική, αλλά και ελλειπτική. Ωστόσο, αξίζει τον κόπο να θυμηθούμε το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Παρίσι καθώς επίσης την Τate Gallery και τη Royal Academy στο Λονδίνο. Στη Γερμανία υπάρχουν έργα της στην Εθνική Πινακοθήκη του Βερολίνου, το Κάσελ, την Κολωνία, το Ντύσελντορφ. Στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης αλλά και στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (το σημαντικότερο ίσως μουσείο σύγχρονης τέχνης στον κόσμο). Στη Φιλαδέλφεια, τη Μινεάπολη, το Σαν Φρανσίσκο, το Μόντρεαλ, το Μπάφαλο. Στο Γκούγκενχαϊμ. Αλλά και στο Κέμπριτζ και το Τορίνο. Θα πρόσθετα ότι τα πιο εμβληματικά έργα της Χρύσας φυλάσσονται στα μεγαλύτερα μουσεία και τις σημαντικότερες συλλογές του κόσμου.

Θ.Ν.: Πώς αισθάνεται ένας καλλιτέχνης µε το έργο του εκτεθειµένο στα µάτια εκατοµµυρίων ανθρώπων αλλόγλωσσων και αλλόθρησκων, ανθρώπων που δεν έχουν έρθει ακόµη στη ζωή και κάποια στιγµή θα είναι θεατές του έργου του;

Χρ.: Η τέχνη από μόνη της έχει έναν διεθνή χαρακτήρα. Εναν χαρακτήρα λυτρωτικό ταυτόχρονα και για τον Κονγκολέζο και για τον Νοτιοαμερικανό και για τον Ελβετό. Δεν έχει σημασία το πού εκθέτει κανείς. Μπορεί να εκθέτει στην Κομοτηνή και να είναι ένας διεθνών προδιαγραφών καλλιτέχνης ή να εκθέτει στη Νέα Υόρκη και να είναι ένας αφόρητα τοπικός καλλιτέχνης. Αν προσωπικά επέλεξα να μείνω και να δουλέψω στη Νέα Υόρκη, ήταν γιατί ανταποκρινόταν τόσο στις καλλιτεχνικές όσο και στις ανθρώπινές μου ανησυχίες. Κι αν το έργο μου βρίσκεται σήμερα σε όλα τα μουσεία του κόσμου, θέλω να πιστεύω πως δεν οφείλεται στο γεγονός ότι πραγματοποιήθηκε στο μητροπολιτικό αυτό κέντρο, αλλά στην αξία του και μόνο.