«Η Γερμανία οφείλει να τιμήσει τη μνήμη της Εξορίας»

«Να το θυμάσαι καλά, μπορούμε να σε βρούμε παντού». Τα λόγια που ο πράκτορας της Σεκιουριτάτε, της διαβόητης μυστικής Αστυνομίας του καθεστώτος Τσαουσέσκου, είπε στη Χέρτα Μίλερ τη στιγμή που εκείνη επιβιβαζόταν στο τρένο που θα τη μετέφερε το 1987, μαζί με τη μητέρα της και τον σύζυγό της, από την κομμουνιστική Ρουμανία στη Δυτική Γερμανία, περιγράφουν με τον καλύτερο τρόπο την καταπιεστική πραγματικότητα που βίωσε η συγγραφέας κατά τις πρώτες τρεις δεκαετίες της ζωής της.

Αν όμως στη Ρουμανία τη θεωρούσαν αντικαθεστωτική, στη Δυτική Γερμανία την είχαν για κατάσκοπο. Τα αφηγείται γλαφυρά όλα αυτά στη «Ρεπούμπλικα», στην οποία προπαγανδίζει την ιδέα της για ένα Μουσείο της Εξορίας στη Γερμανία, που θα αναγνωρίζει για πρώτη φορά επίσημα τους Γερμανούς-θύματα των Ναζί. Δεν εννοεί τον εαυτό της, ο πατέρας της άλλωστε είχε υπηρετήσει στα SS κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εννοεί τους Γερμανοεβραίους, κυρίως, που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τη Γερμανία τη δεκαετία του ’30 και δεν επέστρεψαν ποτέ.  

Η ίδια η Χέρτα Μίλερ έζησε άλλου τύπου καταπίεση. Γεννήθηκε στο Νίτσκιντορφ της Ρουμανίας (Αύγουστο του 1953), μέλος της γερμανόφωνης μειονότητας της χώρας, και η μητέρα της είχε ήδη εξοριστεί σε στρατόπεδο συγκέντρωσης της ΕΣΣΔ όπου την έστειλε το Ρουμανικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Οταν αργότερα σπούδαζε γερμανική και ρουμανική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Τιμισοάρα, εντάχθηκε στην Aktionsgruppe Banat, μια ομάδα γερμανόφωνων λογοτεχνών που μαχόταν για την ελευθερία της έκφρασης. Το 1976 ξεκίνησε να εργάζεται ως μεταφράστρια σε εργοστάσιο, αλλά όταν της ζήτησαν να συνεργαστεί με τη Σεκιουριτάτε αρνήθηκε και απολύθηκε. Αρχισε όμως να γράφει. Το πρώτο της έργο, μια συλλογή διηγημάτων («Νιντερούνγκεν»), κυκλοφόρησε το 1982 αλλά σε λογοκριμένη μορφή. Το 1984 εκδόθηκε το μυθιστόρημα «Καταπιεστικό τάνγκο» ενώ η αυθεντική εκδοχή του «Νιντερούνγκεν» ταξίδεψε στη Δύση και εκδόθηκε στη Γερμανία. Κατά την επίσκεψή της στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, που ακολούθησε, καταφέρθηκε ανοιχτά εναντίον του καθεστώτος Τσαουσέσκου, γεγονός που οδήγησε στην απαγόρευση των βιβλίων της. Το 1985 ζήτησε, χωρίς επιτυχία, άδεια να μεταναστεύσει στη Δυτική Γερμανία. Δύο χρόνια αργότερα, πάντως, επιβιβάστηκε σε ένα τρένο, εγκαταλείποντας οριστικά την Ρουμανία.

Η Μίλερ σταμάτησε να σκέφτεται τα λόγια του πράκτορα της Σεκιουριτάτε μόνο όταν διέκρινε τα φώτα του πρώτου σταθμού στην Ουγγαρία. Εως εκείνη τη στιγμή πίστευε ότι επρόκειτο για φάρσα, πως το τρένο θα τους μετέφερε πίσω στο Βουκουρέστι. Επειτα από μία στάση στην Αυστρία, όπου η συγγραφέας έδωσε μια συνέντευξη για τη δικτατορία του Τσαουσέσκου, η Μίλερ και η οικογένειά της έφτασαν στη Νυρεμβέργη όπου κατέλυσαν στο Κέντρο Υποδοχής Langwasser. «Εκείνη ήταν η στιγμή της μεταμόρφωσης», σημειώνει η συγγραφέας. «Μόλις την προηγούμενη ημέρα στην Αυστρία ήμουν μια αντικαθεστωτική, ενώ τώρα στη Νυρεμβέργη είχα μετατραπεί σε μυστικό πράκτορα». Αμέσως άρχισαν οι ανακρίσεις. Κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών στη Δυτική Γερμανία η Χέρτα Μίλερ ήταν υποχρεωμένη να υποστεί τις «σουρεαλιστικές» ερωτήσεις των αξιωματούχων της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Πληροφοριών της Γερμανίας (Bnd) και της Αρχής για την Προστασία του Συντάγματος (BfV) της χώρας.
Ο αξιωματούχος στο κέντρο υποδοχής της «Langwasser» ρωτά τη Χέρτα Μίλερ: «Είχατε σχέσεις με τις μυστικές υπηρεσίες της Ρουμανίας;». Και η συγγραφέας απαντά «Εκείνοι είχαν σχέσεις μ’ εμένα, δεν είναι το ίδιο πράγμα», για να λάβει ως ανταπάντηση: «Αυτές τις διακρίσεις, επιτρέψτε μου να τις κάνω εγώ». Θεωρώντας πως η παρεξήγηση έχει λήξει, η Μίλερ αποπειράται να διηγηθεί στον δυτικογερμανό αξιωματούχο όλα όσα έζησε στη Ρουμανία υπό το καθεστώς του Τσαουσέσκου. Ο αξιωματούχος όμως επιμένει – «πάντως, εάν είχατε οποιαδήποτε σχέση, μπορείτε ακόμη να το παραδεχτείτε». Εκείνη τον ρωτά γιατί δεν ενημερώθηκε, πριν την ανακρίνει, για την κατάσταση που επικρατούσε στη Ρουμανία. Και ο αξιωματούχος τής απαντά με μια φράση την οποία η Μίλερ είχε ακούσει πάμπολλες φορές να επαναλαμβάνεται από τους πράκτορες της Σεκιουριτάτε – «Τις ερωτήσεις τις κάνουμε εμείς». 
Καθώς περνούσαν οι ημέρες και έπειτα οι εβδομάδες και οι μήνες, οι γερμανοί αξιωματούχοι γινόντουσαν περισσότερο παράλογοι. Αρχισαν να της επιδεικνύουν διάφορες φωτογραφίες υπόπτων ως πρακτόρων της Σεκιουριτάτε και της ζητούσαν να τους αναγνωρίσει. Σε κάθε ερώτηση της Μίλερ, οι αξιωματούχοι απαντούσαν με την ίδια φράση – «Τις ερωτήσεις τις κάνουμε εμείς». Ακολούθησε ένα τεστ για να διαπιστωθεί πόσο καλά γνώριζε τη γερμανική γλώσσα η συγγραφέας. Στη συνέχεια προέκυψε το ζήτημα της υπηκοότητας. «Είστε πολιτική πρόσφυγας ή Γερμανίδα;». Η Μίλερ απάντησε λέγοντας πως είναι και πολιτική πρόσφυγας και Γερμανίδα. Ομως ο αξιωματούχος αρνήθηκε την απάντησή της, τονίζοντας πως αυτά τα δύο δεν μπορούσαν να πάνε μαζί καθώς δεν προβλεπόταν από το ερωτηματολόγιο. Η Μίλερ έπρεπε να διαλέξει. 
Η μητέρα της έλαβε τα απαραίτητα δικαιολογητικά σχετικά γρήγορα καθώς την αναγνώριζαν ως γερμανίδα υπήκοο. Η κόρη της όμως αναγκάστηκε να περιμένει ενάμιση χρόνο. Οποτε τηλεφωνούσε για να ρωτήσει για την εξέλιξη της υπόθεσής της, της απαντούσαν «είναι ανώφελο να τηλεφωνείτε, η διαδικασία δεν μπορεί να επισπευσθεί, πρέπει να πραγματοποιήσουμε ενδελεχείς έρευνες». Την ίδια ώρα, δεχόταν απειλές για τη ζωή της από τη Ρουμανία. Ενας πράκτορας της BfV, μία από τις δύο υπηρεσίες που ασχολούνταν με την υπόθεση Μίλερ, την προειδοποίησε ότι κινδυνεύει ακόμη και στη Γερμανία και της έδωσε μερικές συμβουλές – να αποφεύγει συγκεκριμένα μαγαζιά, να μη δέχεται προσκλήσεις σε διαμερίσματα, να μην κλείνει ποτέ δωμάτιο στο ισόγειο των ξενοδοχείων, να μη δέχεται δώρα από αγνώστους, να μη διασχίζει πάρκα μόνη της και, το κυριότερο, να μην πατήσει ποτέ πόδι στην Ανατολική Γερμανία διότι θα έπεφτε κατευθείαν πάνω στη Στάζι η οποία θα την παρέδιδε στους άνδρες της Σεκιουριτάτε. «Σε αυτήν την περίπτωση» προσδιόρισε ο πράκτορας «δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε τίποτα καθώς δεν είστε γερμανίδα υπήκοος». 
Για τη μια υπηρεσία η Μίλερ θεωρούνταν πολιτική πρόσφυγας που έπρεπε να προστατευθεί. Για την άλλη υπηρεσία, ήταν μια δυνάμει μυστική πράκτορας των Ρουμάνων. Στη Νυρεμβέργη οι όροι «πολιτική πρόσφυγας» και «γερμανίδα υπήκοος» δεν μπορούσαν να σταθούν μαζί. Η Μίλερ ήταν υποχρεωμένη να επιλέξει και επέλεξε (να διεκδικήσει) την αλήθεια. Περισσότερο από γερμανίδα υπήκοος, ήταν πολιτική πρόσφυγας.
Το κέντρο υποδοχής της «Langwasser» στο οποίο μπαινόβγαινε η Μίλερ επί ενάμιση χρόνο, βρισκόταν απέναντι από το κτίριο όπου πραγματοποιήθηκε ένα από τα συνέδρια του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος του Χίτλερ, γνωστά ως Κομματικά Συνέδρια της Νυρεμβέργης. «Εκεί μέσα, στο κέντρο “υποδοχής”, το ντελίριο. Εκεί έξω, το επίκεντρο των ναζιστικών εγκλημάτων» γράφει η συγγραφέας. Σοκαρισμένη, άρχισε να αναρωτιέται: «Γιατί αυτοί οι άνθρωποι που, αφότου βίωσαν όλες τις μορφές του φόβου, επιτέλους αναπνέουν, πρέπει να μείνουν σ’ αυτό το μέρος; […] Και πώς η Γερμανία δεν ένιωσε ποτέ ντροπή για το γεγονός ότι υποδέχεται ανθρώπους μπροστά από αυτό το τερατώδες κτίριο;». Η Μίλερ δεν απέκλειε το ενδεχόμενο, το Κέντρο Υποδοχής να χτίστηκε εκεί για λόγους καθαρά πρακτικούς. Ομως οι πρακτικοί αυτοί λόγοι αποτελούσαν μια έκφραση της «ιστορικής τυφλότητας» της Γερμανίας.