[Ενστάσεις] Ο άνθρωπος που άλλαζε

Σαν χθες, 20 χρόνια πριν, πέθανε ο Χρήστος Βακαλόπουλος. Σκηνοθέτης, συγγραφέας, αλλά πρωτίστως ένας ανεξάρτητος και παρεμβατικός διανοούμενος που συνύφανε τη ζωή του με την κατεύθυνση της χώρας. Ηταν είδωλο μιας κλειστής ομάδας ανθρώπων της σκέψης και των τεχνών, που μυθοποιήθηκε μετά τον θάνατό του χάρη σε δημοσιεύματα, βιβλία, ταινίες που γυρίστηκαν γι’ αυτόν. Αυτός ο μύθος οδηγεί, πιθανόν, σε παρεξηγήσεις. Καθένας ερμηνεύει το παρελθόν όπως διαβάζει σήμερα τα πράγματα – και το δαιμόνιο εκείνο πρόσωπο που κινήθηκε μακριά από το προσκήνιο της μεγάλης δημοσιότητας προσφέρεται σήμερα για τέτοιου τύπου αναγνώσεις.

Τι ήταν όμως ο Βακαλόπουλος ώστε να ενδιαφέρει ακόμη σήμερα ως παρουσία την κοινή γνώμη – ακόμη και χωρίς να έχει κάνει μπεστ σέλερ, ακόμη και αν τα έργα του ενδεχομένως τα ξέρουν λιγότεροι από όσους ξέρουν τον θρύλο του; Ηταν ένα πρόσωπο ανεξάρτητο, δυσπρόσιτο από όσους βολεύονταν να ταξινομούν τους ανθρώπους και τις ιδέες, που διεκδίκησε να κατανοήσει και να αλλάξει τον κόσμο. Στην πορεία αναθεώρησε πολλές φορές πιστεύω και βεβαιότητες, αλλά ποτέ δεν έχασε το κέντρο – που πάντα ήταν η διεκδίκηση της πολυπλοκότητας της ζωής, την οποία ισοπέδωναν συστηματικά κόμματα και ΜΜΕ, και επίσης η διεκδίκηση μιας παιδείας με ρίζες, πνευματικότητα και κριτικές προεκτάσεις για να πολεμηθούν όσοι επένδυαν στα κλισέ και στα συνθήματα.

Σπουδασμένος στη Γαλλία, χειραφετήθηκε πολύ σύντομα από την εγκύκλια εκπαίδευση, προσπαθώντας να ξεχωρίζει την ουσία από το φανταχτερό περιτύλιγμα. Ζώντας στην καρδιά της λαϊκότητας, στην Κυψέλη, στα Εξάρχεια, στο αθηναϊκό κέντρο, παρατηρούσε συστηματικά την «πραγματική Ελλάδα που είναι εκτός πραγματικότητος», όπως έλεγε. Δόξασε αυτή την Ελλάδα που ακόμη μοχθούσε δημιουργικά, προτού τη διαλύσουν ο κρατισμός, η συνδικαλιστικοποίηση των επαγγελμάτων και η επιδοματική λογική που στη χώρα μας ταυτίστηκε με τον ευρωπαϊσμό – αυτό που ο ίδιος ονόμαζε «συνδικαλιστική εκδοχή της ελευθερίας».

Διότι ο άνθρωπος που άλλαζε, παρά τις ιδεολογικές μετατοπίσεις του, δεν κούνησε ρούπι από ορισμένες σταθερές, χαρακτηριστικές του δυτικού ανθρώπου της προόδου και του μοντέρνου πνεύματος. Συνέχιζε να πιστεύει στην πολιτιστική ιδιαιτερότητα των λαών και στην ανάγκη της δημιουργικής ώσμωσης των πολιτισμών, στα ατομικά δικαιώματα, στην ανοιχτή κοινωνία, στον διάλογο ως βασικό συστατικό των δημοκρατικών κοινωνιών. Και, μαχητικός, απεχθανόταν τη βία· κάθε είδους και κάθε μορφής.

Αν λατρεύεται σήμερα περισσότερο από τότε είναι επειδή ο Χρήστος Βακαλόπουλος είναι ο Ελληνας ενός προοδευτικού μέλλοντος. Εγγράμματος, αυτοδημιούργητος, γοητευτικός, μαχητικός, δημιουργικός. Εξωστρεφής και ταυτόχρονα οπαδός της αυτογνωσίας. Αποστρέφεται την γκρίνια. Δεν τον τρομάζει η δουλειά. Δεν θεωρεί τη φτώχεια κατάρα. Ανεξάρτητος, δεν πιάνεται κορόιδο σε καμιάς τελεολογίας το όραμα. Και κάθε κρίση γι’ αυτόν είναι ευκαιρία.