Ο «κύριος Μιχάλης» μένει ακόμη εδώ

Στην Αγγλία τον φώναζαν Πάντι, στη Μάνη τον λένε «κύριο Μιχάλη» και αναφέρονται σε αυτόν σαν να έστριψε μόλις στο μονοπάτι για τον τακτικό του περίπατο κουνώντας στον αέρα το εκδρομικό του μπαστούνι. Στην Καρδαμύλη η είδηση για τη βιογραφία του «Πάτρικ Λι Φέρμορ – Μια περιπέτεια» δεν ήταν καν «είδηση» αφού η συγγραφέας Αρτεμις Κούπερ, εκτός από την απρόσκοπτη πρόσβαση στα πολύτιμα αρχεία του, έκανε μεγάλο μέρος της έρευνάς της επιτόπου, μιλώντας με τους κατοίκους της περιοχής. Αν επιχειρήσεις να τους πλησιάσεις με τις κλασικές δημοσιογραφικές μεθόδους θα θέλεις μετά να «σκίσεις τα πτυχία σου». Κάποιοι γνώριζαν ήδη για το βιβλίο από τις σελίδες βρετανικών εφημερίδων, ενώ ήξεραν να σου απαριθμήσουν με ακρίβεια λογοτεχνικού συντάκτη την εργογραφία του και τους εκδοτικούς οίκους με τους οποίους συνεργάστηκε ο Πάτρικ Λι Φέρμορ. «Η κυρία Αρτεμις; Τι ωραία και καλοβαλμένη γυναίκα! Βγήκε το βιβλίο της; Ερχόταν εδώ από μικρή με τους γονείς της που ήταν φίλοι του κύριου Μιχάλη. Αυτή μας ειδοποίησε για τον θάνατό του και μας φιλοξένησε στο Λονδίνο για την κηδεία. Από τότε που έχασε τη γυναίκα του είχε αρχίσει να παίρνει την κάτω βόλτα. Το καλοκαίρι του 2011 (ήταν 96 ετών) έκλεισε η φωνή του και πήγαμε στην Αθήνα στο “Γεώργιος Γεννηματάς”. Εγινε η πρώτη επέμβαση, γύρισε εδώ για κάνα μήνα και ξανά στο “Γεώργιος Γεννηματάς”. Στις 10 Ιουνίου έφυγε για Λονδίνο. Ηταν ημέρα Πέμπτη. Κοιμήθηκε εκεί ένα βράδυ και την Παρασκευή πέθανε».  

Εκείνοι που εργάστηκαν στην οικοδομή του σπιτιού του με τις αψίδες και τις βοτσαλωτές αυλές, καθώς και όσοι απασχολήθηκαν κατόπιν εκεί, ως οικονόμοι ή ως μάγειρες,  ήταν πρόθυμοι να μας μιλήσουν με την προϋπόθεση να μην αναφερθεί το όνομά τους. Αυτή η ρήτρα αδυνατίζει το ρεπορτάζ, προσδίδει όμως συλλογικότητα στον σεβασμό που τρέφουν για τον μεγάλο τους φίλο. Το γεγονός ότι στο βιβλίο της η Αρτεμις Κούπερ κατονομάζει κάποιους  δεν στάθηκε αρκετό για να κάμψει τις αντιστάσεις τους. Με πριγκιπική ευγένεια του ανταπέδωσαν την τιμή ως εξής: «Ηταν πολύ χρήσιμος άνθρωπος για μας. Ηταν ο πρώτος που έδωσε δουλειά στους κατοίκους μετά τον πόλεμο και με το σπίτι του άφησε ένα πρότυπο καλής οικοδομής στην περιοχή». Κάποιοι ισχυρίζονται ότι ο Πάτρικ Λι Φέρμορ είχε σκοπό να κληροδοτήσει το περίφημο σπίτι στην οικογένεια Τζανετάκη και ότι ο Τζανής (τέως πρωθυπουργός και μεταφραστής της πασίγνωστης «Μάνης») ήταν ο ίδιος που του έδωσε την ιδέα να το αφήσει στο Μουσείο Μπενάκη για να χρησιμοποιηθεί ως ξενώνας συγγραφέων.

Το σπίτι έμπαινε
στη θάλασσα

Ο Πάτρικ Λι Φέρμορ ήταν περήφανος για το μοναδικής αισθητικής και απλότητας σπίτι του και συχνά το καμάρωνε από το ύψωμα του παραλιακού δρόμου, το μοναδικό σημείο από όπου ήταν ορατό. «Το πρώτο βράδυ που έφτασε στην Καρδαμύλη με τη σύζυγό του, την κυρία Ιωάννα (Joan), έναν φυσιοδίφη και μια άλλη κυρία, ήρθαν στο εστιατόριο του πατέρα μου. Θυμάμαι ακόμη τον χορό και το τραγούδι που κάναμε. Το οικόπεδο το αγόρασε το 1964 και ένα χρόνο αργότερα άρχισε να χτίζει μέσα στον ελαιώνα, δίπλα στη θάλασσα. Ηρθε στο μαγαζί του πατέρα μου μαζί με τον Νίκο Χατζημιχάλη που είχε κάνει τα αρχιτεκτονικά σχέδια και μου πρότεινε να επιβλέπω την οικοδομή. Δουλέψαμε εκεί μερικά χρόνια. Ο κύριος Μιχάλης με την κυρία Ιωάννα είχαν στήσει δυο  τέντες στο οικόπεδο και συμμετείχαν στις εργασίες. Οταν τελειώσαμε έγινε μεγάλο γλέντι. Είχε φέρει μουσικούς με σαντούρι και χορέψαμε όλοι όσοι είχαμε εργαστεί εκεί». Σήμερα το σπίτι χρειάζεται επισκευές στη στέγη και τα παντζούρια, τα περισσότερα έργα τέχνης έχουν μεταφερθεί για συντήρηση, ενώ τον χώρο φροντίζουν δυο άνθρωποι που είχε ορίσει ο ίδιος ο Πάτρικ Λι Φέρμορ. Το Μουσείο Μπενάκη παρά την οικονομική κρίση προσπαθεί να αποκαταστήσει τις φθορές, η αγγλική «Ντέιλι Τέλεγκραφ» όμως, με αφορμή τη βιογραφία, βιάστηκε να χαρακτηρίσει το σπίτι «ερείπιο». Το δημοσίευμα ανάγκασε τη συγγραφέα να εξηγήσει από τη σελίδα της στο facebook ότι οι εργασίες αποκατάστασης συνεχίζονται και ότι το έργο θα ολοκληρωθεί συντομότερα από όσο διαβλέπουν ορισμένοι.

Σεφέρης, Κατσίµπαλης και Κράιπε

Στην Καρδαμύλη όλοι έχουν να σου πουν μια  ιστορία για τα πρόσωπα που σύχναζαν στο σπίτι του. Ο Χατζηκυριάκος-Γκίκας και ο Γιώργος Σεφέρης που ήταν «κοινωνικός, ομιλητικός, προσιτός και του άρεσαν οι ταβέρνες». Κάποιος φυλάει ως κόρην οφθαλμού ένα αντίτυπο της κατά Γιώργο Σεφέρη «Αποκάλυψης» του Ιωάννη με ιδιόχειρη αφιέρωση, ενώ το χάι λάιτ όλων των αφηγήσεων είναι ο ογκώδης χείμαρρος, Γιώργος Κατσίμπαλης. «Ηταν βαρύς άνθρωπος, είχε και πρόβλημα με τα πόδια του. Το μονοπάτι προς το σπίτι δεν είχε ανοιχτεί ακόμη κι έτσι του μεταφέραμε το τραπέζι με τα φαγητά στον δρόμο».  

Για την απαγωγή του γερμανού στρατηγού Κράιπε στην Κρήτη, τον Απρίλιο του 1944, σπανίως μιλούσε. «Επρεπε να το φέρει η κουβέντα, αλλά και πάλι ήταν λιγομίλητος. Ολοι όμως ξέραμε το ιστορικό γεγονός και αυτό πολλαπλασίαζε την εκτίμησή μας». Στο βιβλίο της η Αρτεμις Κούπερ παραθέτει σχετικό αρχειακό υλικό, τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του όμως είναι, κατά τη γνώμη μου, οι αναφορές της σε λιγότερο γνωστά περιστατικά της  ζωής του όπως λεπτομέρειες από τα ταξίδια του στην Ελλάδα και στον κόσμο, ο τρόπος με τον οποίο έδρασε στην Κρήτη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και οι παραθέσεις της στις πολιτικές πεποιθήσεις του Φέρμορ ο οποίος, ως Βρετανός, υπήρξε ήπιος φιλομοναρχικός, αντικομμουνιστής και σε γενικές γραμμές συντηρητικός ενώ επιβεβαιώνει ότι, ως ξένος υπήκοος, απέφευγε να πάρει θέση για τα ελληνικά πράγματα ακόμη και κατά τη διάρκεια της χούντας, με μοναδική εξαίρεση  το Κυπριακό για το οποίο επιρρίπτει ευθύνες στην «ηθικά αβάσιμη» στάση της Βρετανίας το 1955. Εξηγεί επίσης γιατί προτίμησε το όνομα «Μιχάλης» αντί για το «Πέτρος» που του πρότειναν σαν συνοπτική εκδοχή του «Πάτρικ» α λα ελληνικά.