Η ζωντανή ψυχή μιας νεκρής αυτοκρατορίας

Ακόμη και ο πλέον καλοπροαίρετος απέναντι στις προθέσεις της Γαλλίας θα δυσκολευόταν να μη λάβει υπόψη του το αποικιοκρατικό της παρελθόν. Κι αν είναι αλήθεια ότι μια πρώην αυτοκρατορία δεν χάνει ποτέ την ψυχή της, τότε το Παρίσι δεν έστειλε τους στρατιώτες του στο Μάλι μόνο για να αντιμετωπίσει την επέλαση των ακραίων ισλαμιστών και της Αλ Κάιντα αλλά και για να διασφαλίσει την επιρροή της Γαλλίας σε μια περιοχή πάνω στην οποία είχε κάποτε δικαίωμα ζωής και θανάτου. Οπως υπενθυμίζει στην εφημερίδα «Λα Ρεπούμπλικα» ο Λούτσιο Καράτσολο, στην αυγή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Γαλλία εκτεινόταν σε 12,5 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ηταν μια έκταση πολύ μεγαλύτερη από αυτήν της Ευρώπης, 25 φορές μεγαλύτερη από εκείνη της ίδιας της Γαλλίας, μικρότερη μόνο από την έκταση της βρετανικής αυτοκρατορίας. Σήμερα η ελίτ των γαλλικών Ενόπλων Δυνάμεων μάχεται στην καρδιά της Σαχάρας, ή μάλλον στην καρδιά της πρώην γαλλικής Δυτικής Αφρικής. Δηλαδή σε μια αχανή (πρώην) αποικιοκρατούμενη περιοχή που μαζί με τα αφρικανικά εδάφη της ζώνης του Ισημερινού συνέθεταν έως πριν από τρεις γενιές την αυτοκρατορική σφραγίδα του Παρισιού στην Αφρική. Δεν ήταν καθόλου λίγο. Το ένα τρίτο των εδαφών της Μαύρης Ηπείρου τελούσε υπό γαλλική διοίκηση.

«ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ». Σε κάθε αποικιοκρατική δύναμη, σημειώνει ο Λούτσιο Καράτσολο στην ιταλική εφημερίδα, αντιστοιχεί μια ιδεολογία. Μετά τον απροκάλυπτο ιμπεριαλισμό του Μεγάλου Ναπολέοντα, το ιδεολογικό προκάλυμμα των επεκτατικών διαθέσεων της Γαλλίας  ήταν ο εκπολιτισμός. Η Γαλλία δεν κατακτούσε εδάφη για να υποδουλώσει τους τοπικούς πληθυσμούς ούτε για να εκμεταλλευθεί οικονομικά τη γη τους. Η αποικιακή της πολιτική δεν ήταν προϊόν της βιομηχανικής της πολιτικής. Το άλλοθί της (και η διακηρυγμένη της πρόθεση) ήταν να μεταλαμπαδεύσει τις οικουμενικές αξίες της Γαλλικής Επαναστατικής στους απολίτιστους ιθαγενείς. «Οι ανώτερες φυλές έχουν δικαίωμα να εκπολιτίσουν τις κατώτερες» δήλωνε ο Ζιλ Φερί, ο πολιτικός που την εποχή της Γ’ Δημοκρατίας επέβαλε τη δωρεάν και υποχρεωτική εκπαίδευση στην πατρίδα του.

Δύο αιώνες αργότερα ο Φρανσουά Ολάντ θα μνημόνευε τον Ζιλ Φερί, καταδικάζοντας όμως εκείνη τη φράση ως «ηθικό και πολιτικό λάθος». Γεγονός είναι, πάντως, ότι η γαλλική αποικιοκρατία δεν βασιζόταν στη γεωπολιτική των προγεφυρωμάτων, όπως η πορτογαλική, ούτε στην έμμεση κυριαρχία, όπως η βρετανική. Ο αποικιοκρατικός της πυρήνας ήταν η αφομοίωση. Οι αποικίες ήταν η επέκταση του μητροπολιτικού εδάφους ακόμη και διοικητικά. Οι τοπικές ιθύνουσες τάξεις εκπαιδεύονταν να διοικούν τα εδάφη με πρότυπο τη φημισμένη μητροπολιτική διοικητική μηχανή.

Η ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και υπό την πίεση των Ηνωμένων Πολιτειών, η Γαλλία άρχισε να παραδίδει κομμάτι κομμάτι το μεγαλύτερο μέρος των υπερπόντιων κτήσεών της. Σήμερα έχουν απομείνει ελάχιστα δείγματα της αυτοκρατορίας – χλωμή ανάμνηση του ένδοξου παρελθόντος της. Μπορεί να τα βρει κανείς στη Νέα Καληδονία, στη Γουιάνα ή στην Πολυνησία. Παρ’ όλα αυτά, και αφού ξεπέρασε το πένθος του πολέμου της Αλγερίας, η Γαλλία κατάφερε να διατηρήσει ένα είδος επιρροής στα πρώην αυτοκρατορικά εδάφη. Στη διατήρηση αυτής της επιρροής συνέβαλε τα μέγιστα ένα γλωσσολογικό – πολιτιστικό εργαλείο, η γαλλοφωνία, αλλά και ένα δίκτυο πολιτικοοικονομικών σχέσεων, κέντρο του οποίου ήταν ο «αφρικανικός πυρήνας» του Μεγάρου των Ηλυσίων με επικεφαλής έως πριν από λίγα χρόνια τον μακαρίτη Ζακ Φοκάρ.

FRANCAFRIQUE. Υπάρχει, όμως, και η σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού. Ο οικονομολόγος Φρανσουά Ξαβιέ την ονόμασε Francafrique και την κατήγγειλε με ένα βιβλίο του το 1999, περιγράφοντας μια εγκληματική οργάνωση που έχει απλώσει τα πλοκάμια της στα υψηλά κλιμάκια της γαλλικής πολιτικής και της οικονομίας.

Ο Νικολά Σαρκοζί πρώτα και ο Φρανσουά Ολάντ στη συνέχεια επιχείρησαν να πάρουν αποστάσεις από αυτό το σκοτεινό δίκτυο διαφθοράς, στο οποίο εμπλέκονται γάλλοι αξιωματούχοι και αφρικανοί δικτάτορες. Το Παρίσι, όμως, δεν αποποιείται τον ρόλο του χωροφύλακα στην Αφρική «του» – κάτι που απέδειξε περίτρανα εξάλλου με την επέμβαση στη Λιβύη. Στη Μαύρη Ηπειρο παραμένουν 7.500 γάλλοι στρατιώτες, ενώ 2.500 ετοιμάζουν τους στρατιωτικούς τους σάκους για το Μάλι. Ασφαλώς η εποχή της «μονομερούς επέμβασης» έχει περάσει, σήμερα το Παρίσι αναζητεί (χωρίς να βρίσκει πάντοτε) τη στήριξη των δυτικών του συμμάχων και των αφρικανικών χωρών που συνορεύουν με την περιοχή της κρίσης. Η «πολυμέρεια», όμως, είναι ανάγκη, όχι επιλογή. Μια αναγκαία ταπείνωση για να μη γίνει χίλια κομμάτια αυτό που οι Γάλλοι πασχίζουν να αποδείξουν ότι δεν είναι μόνο μια μακρινή ανάμνηση. Αυτό που οι ίδιοι αποκαλούν Grandeur de la France (Μεγαλείο της Γαλλίας).