Κυνηγώντας τους φοροφυγάδες με γκάφες

Μερικές εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνες έχουν στο πορτοφόλι τους την περίφημη φορολογική κάρτα που θέσπισε πριν από δύο χρόνια το υπουργείο Οικονομικών για να καταχωρίζουν ηλεκτρονικά οι φορολογούμενοι τις αποδείξεις από τις αγορές τους. Η κάρτα νομοθετήθηκε, παρήχθη και διανεμήθηκε μέσω των τραπεζών, αλλά δεν ίσχυσε ποτέ. Ακόμη μία ιδέα για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής αποδείχθηκε ανεφάρμοστη ή ακυρώθηκε από τον τρόπο της εφαρμογής της. Η ιστορία του υπουργείου Οικονομικών είναι η ιστορία της αποτυχίας τέτοιων ιδεών, που περιελήφθησαν στις αλλεπάλληλες αλλαγές της φορολογικής νομοθεσίας χωρίς να περιορίσουν δραστικά τη φοροδιαφυγή. Το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι δεν συλλαμβάνουν τη φορολογική ύλη που διαφεύγει, αλλά φορολογούν αυτή που δηλώνεται. Με άλλα λόγια, αυτές οι ιδέες περισσότερο ταλαιπωρούν τους συνεπείς φορολογουμένους, παρά απειλούν τους φοροφυγάδες.

ΨΗΦΟΘΗΡΙΑ. Συχνά ακόμη και μέτρα που είχαν αρχίσει να αποδίδουν αποσύρθηκαν αργότερα για ψηφοθηρικούς λόγους. Παράδειγμα, η καθιέρωση των αντικειμενικών κριτήριων που είχε επιβάλει το 1994 ο Αλέκος Παπαδόπουλος, καταργήθηκε το 1999 από τον Γιάννο Παπαντωνίου ενόψει εκλογών και υπό την πίεση των εμπόρων. Για τον ίδιο λόγο έμεινε στο ράφι η σημαντικότερη μελέτη καταπολέμησης της φοροδιαφυγής που έγινε ποτέ από την ομάδα του καθηγητή Γεωργακόπουλου, με υπουργό Οικονομικών τον Νίκο Χριστοδουλάκη. Πολύ συχνά η αλλαγή των φορολογικών συντελεστών ονομάζεται «φορολογική μεταρρύθμιση». Από ό,τι φαίνεται, το ίδιο αναμένεται και με τον νέο φορολογικό νόμο. Είχε αναγγελθεί για το φθινόπωρο του 2011, αλλά θα ψηφιστεί στις αρχές του έτους και υπό την πίεση του Eurogroup. Με όσα είναι γνωστά έως τώρα, μάλλον θα συνεχιστεί η πρακτική κατά την οποία τα έσοδα από την «καταπολέμηση της φοροδιαφυγής» που εγγράφονται κάθε φορά στον κρατικό προϋπολογισμό και δεν επιτυγχάνονται, τελικά θα καλύπτονται από την επιβάρυνση των συνεπών φορολογουμένων και από περικοπές στις συντάξεις και τους μισθούς. Ωστόσο μια μελέτη που παρουσιάστηκε πέρυσι σε εκδήλωση του Οικονομικού Επιμελητηρίου, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αν είχε αντιμετωπιστεί η φοροδιαφυγή μόνο των επαγγελματιών η Ελλάδα δεν θα χρειαζόταν να φτάσει στο Μνημόνιο και στις αφαιμάξεις των μισθωτών και συνταξιούχων.

ΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ. Ειδικά στο θέμα των αποδείξεων που δεν εκδίδουν οι επαγγελματίες και οι έμποροι, το υπουργείο έχει διαπράξει ακόμη και γκάφες. Π.χ. το 2010, επί των ημερών του Γ. Παπακωνσταντίνου, οι πολίτες υποχρεώθηκαν να συγκεντρώσουν και να υποβάλουν ταξινομημένες τις αποδείξεις των αγορών τους. Η τότε κυβέρνηση ανέμενε ότι το μέτρο θα έφερνε αύξηση των εσόδων από τη φορολόγηση των επαγγελματιών. Το αποτέλεσμα ήταν ακριβώς το αντίθετο αφού το υπουργείο Οικονομικών υποχρεώθηκε σε μεγάλες επιστροφές φόρων. Δηλαδή, αντί να αυξηθούν τα φορολογικά έσοδα από τη συλλογή αποδείξεων μειώθηκαν! Στην επόμενη φορολογική χρήση, με υπουργό πλέον τον Βαγγέλη Βενιζέλο, το μέτρο οδηγήθηκε στην άλλη άκρη. Με ρυθμίσεις που συνδύαζαν τις αποδείξεις με το αφορολόγητο όριο, τα έσοδα από φόρους εισοδήματος αυξήθηκαν. Αλλά μόνο στα χαρτιά, δεδομένου ότι οι επιβληθέντες φόροι δεν έχουν καταβληθεί ακόμη σε μεγάλο ποσοστό. Τους πρώτους δέκα μήνες του 2012 οι ανείσπρακτοι φόροι από τις φορολογικές δηλώσεις του προηγουμένου έτους ανέρχονται σε 12 δισ. ευρώ. Πρακτικά το υπουργείο με την ακραία εφαρμογή του μέτρου δημιούργησε μια νέα γενιά ληξιπρόθεσμων οφειλετών.

ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ. Οι ληξιπρόθεσμες όφειλες οδηγούν συχνά σε άλλου τύπου γκάφες όπως αυτή που διεπράχθη από τους νικητές των εκλογών του 2009, που είχαν στηρίξει την προεκλογική καμπάνια τους στην αποφασιστικότητα με την οποία θα εισέπρατταν τα χρέη. Μετά τις εκλογές ανακάλυψαν ότι κατά τρία τέταρτα τα 31 δισ. ευρώ που υπολόγιζαν, ήταν αδύνατο να εισπραχθούν για διάφορους λόγους. Και οι ρυθμίσεις που έκαναν για τα υπόλοιπα δεν απέδωσαν ιδιαίτερα και οι ληξιπρόθεσμες οφειλές διαρκώς αυξάνονται. Ακόμη και όταν στη συνέχεια η νομοθεσία έγινε πιο αυστηρή και οι οφειλέτες συλλαμβάνονται, στις περισσότερες περιπτώσεις προκύπτει ότι δεν είναι σε θέση να πληρώσουν – ή έχουν φροντίσει να εμφανίζονται έτσι. Συχνά το ύψος των οφειλών τους προέρχεται από μια διαχρονική γκάφα – ή από σκόπιμη παράλειψη – των αρμόδιων υπηρεσιών. Αντί να απαιτήσουν εγκαίρως τις οφειλές, οπότε θα ήταν δυνατόν και να τις εισπράξουν, τις αφήνουν να φθάσουν σε δυσθεώρητα ύψη με πρόστιμα και προσαυξήσεις. Το αποτέλεσμα είναι ακόμη και σήμερα το υπουργείο να υπόσχεται ότι θα παράσχει μεγάλες διευκολύνσεις σε όσους καταβάλουν απλώς το αρχικό χρέος τους.

ΟΙ ΕΙΔΙΚΟΙ. Τέτοια μέτρα περιλαμβάνονται συχνά στις χιλιάδες σελίδες των φορολογικών νόμων που ψηφίστηκαν τα τελευταία χρόνια, αλλά δεν έλυσαν το πρόβλημα της φοροδιαφυγής. Ομοίως δεν το έλυσαν και άλλες ιδέες όπως η πρόσκληση ειδικών από το εξωτερικό. Επί των ημερών του Γιάννου Παπαντωνίου στο υπουργείο Οικονομικών εγκαταστάθηκε κλιμάκιο των αμερικανικών φορολογικών Αρχών, το IRS, με αποστολή να μελετήσουν το εγχώριο φορολογικό σύστημα και να προτείνει μέτρα. Εμεινε δύο μήνες και έφυγε άπρακτο. Οπως είχαν σημειώσει πολλοί τότε, «κινδύνευαν να χαλάσουν και αυτοί αντί να διορθώσουν τους έλληνες εφοριακούς».

Οι φορολογικές ιδέες και τα συναφή μέτρα αποτυγχάνουν γιατί κατά βάση δεν έχουν φορολογικό αλλά εισπρακτικό χαρακτήρα. Ο σκοπός δεν είναι να παγιωθεί ένα βιώσιμο σύστημα φορολόγησης, αλλά να συγκεντρωθούν έσοδα για την τρέχουσα χρήση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η φάμπρικα των περαιώσεων στην οποία καταφεύγουν σχεδόν όλοι οι υπουργοί Οικονομικών για να γεμίσουν τα ταμεία τους. Στην ουσία δίνουν συγχωροχάρτι στους φοροφυγάδες, εις βάρος των συνεπών φορολογουμένων. Σε πολλές περιπτώσεις, η περαίωση λειτουργεί και ως οιονεί πλυντήριο καθόσον όποιος έκλεισε τα βιβλία του δεν ελέγχεται πλέον, εκτός αν προκύψουν συγκεκριμένα στοιχεία.