«Πιείτε εσείς πορτοκαλάδα, εμείς έχουμε λιτότητα»

Η τρόικα μπήκε στη ζωή μας την άνοιξη του 2010 και έκτοτε δεν λέει να βγει. Αν η ελληνική κοινωνία ζει υπό τον ζυγό των μέτρων, τρεις διαδοχικές κυβερνήσεις έχουν καθήσει στο τραπέζι να διαπραγματευθούν με τους κ.κ. Τόμσεν και Σία. Τι λέγεται και ποιες είναι οι συμπεριφορές πίσω από κλειστές πόρτες – συνήθως στον έκτο όροφο του υπουργείου Οικονομικών ή και στο Μαξίμου; Το παρασκήνιο είναι πλούσιο και αντανακλά τον χαρακτήρα των ελλήνων πρωταγωνιστών, αλλά το διαφορετικό στυλ των τροϊκανών ανάλογα από το ποιον οργανισμό προέρχονται

Το καλοκαίρι πήγαινε για μπάνιο στον Σχινιά μόνο όταν σουρούπωνε ή αν ο καιρός ήταν συννεφιασμένος. Και ποτέ χωρίς μια ντουζίνα ανθρώπους της ασφάλειάς του, που ήταν πάντα νευρικοί και σε εγρήγορση. Οχι γιατί κινδυνεύει. Αλλά περισσότερο από τον φόβο ενός ακόμη περιστατικού που θα αμαυρώσει τη δημόσια παρουσία του.

Ο Γιώργος Παπανδρέου ζει μια δύσκολη μεταπρωθυπουργική περίοδο. Μέσα σε όλη την κριτική όμως που δέχεται για τους χειρισμούς της περιόδου 2009-2011 υπάρχει μια λεπτομέρεια που έχει περάσει απαρατήρητη. Οταν ήταν στο Μαξίμου δεν είδε ποτέ την τρόικα. Το ζητούσαν επιμόνως οι τροϊκανοί – ιδίως δε ο Πολ Τόμσεν του ΔΝΤ. «Το Ταμείο», εξηγεί πηγή που ήταν τότε στην κυβέρνηση, «είναι συνηθισμένο να συνομιλεί απευθείας με τους κυβερνώντας στις χώρες όπου πηγαίνει να βοηθήσει. Αλλά η Ελλάδα δεν ήταν τριτοκοσμική χώρα».

Παρά την πίεση, ο υπουργός Οικονομικών Γιώργος Παπακωνσταντίνου θα αρνηθεί το αίτημα, που θεωρείται πολιτικά υποτιμητικό. Οι τροϊκανοί είναι εντεταλμένοι του Eurogroup «και δεν έχουν καμία δουλειά να δουν τον έλληνα Πρωθυπουργό». Ηταν η εποχή που στην κυβέρνηση Παπανδρέου, αλλά και στο ΠΑΣΟΚ, πίστευαν ότι υπάρχει πολιτική και μετά το Μνημόνιο. Και πέρα από τους θεσμικούς λόγους, προσπαθούσαν να προστατεύσουν πολιτικά τον Παπανδρέου από τις αναγκαίες συνδηλώσεις μιας συνάντησης με τους τροϊκανούς.

Η ΥΠΟΓΡΑΦΗ. Η πίεση εντάθηκε το 2011, όταν η τρόικα ζητούσε επίμονα να υπογράψει προσωπικά ο Παπανδρέου τις αναθεωρήσεις του Μνημονίου, καθώς οι εν Ελλάδι εκπρόσωποί της αισθάνονταν ότι το πολιτικό κλίμα αποσυντίθεται και υπάρχει απονομιμοποίηση της οικονομικής πολιτικής. Αλλά η άρνηση θα παραμείνει μέχρι τέλους.

Την πρώτη περίοδο της εμφάνισης της τρόικας στην Ελλάδα «το κουπί τράβαγε ο Πολ Τόμσεν», λέει τότε υπουργός της κυβέρνησης. Το ΔΝΤ είχε, άλλωστε, την εμπειρία χειρισμού κρατών στο χείλος της χρεοκοπίας. Τους τροϊκανούς βλέπει κυρίως ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου, που επιμένει να κάνει μια τεχνική διαπραγμάτευση η οποία αφορά, ως επί το πλείστον, αριθμούς. «Κάναμε διαπραγμάτευση σαν λογιστές», λέει σκωπτικά άνθρωπος που ήταν τότε κοντά του.

Ωστόσο, στην κρίσιμη αρχική φάση, όταν διαμορφώνεται το Μνημόνιο, ο Παπακωνσταντίνου, που έχει μετακομίσει στο γραφείο της Τίνας Μπιρμπίλη στο υπουργείο Ανάπτυξης για λόγους διακριτικότητας, αισθάνεται ότι χρειάζεται βοήθεια. Ο υπουργός Επικρατείας – τότε – Χάρης Παμπούκης και ο – ακόμη – υπουργός Αμυνας Βαγγέλης Βενιζέλος καλούνται εκτάκτως να διαβάσουν και να αξιολογήσουν το Μνημόνιο ως νομικοί. Η κριτική στον Παπακωνσταντίνου – ακόμη κι από στελέχη στο υπουργείο Οικονομικών – είναι ότι υπήρξε υποχωρητικός και φόρτωσε τη χώρα με μια πολιτική που δύσκολα θα μπορούσε μετά να αλλάξει κατεύθυνση. Μια πιο επιεικής εκδοχή είναι ότι «το εξωτερικό κλίμα πάντα επηρέαζε την τρόικα στη διαπραγμάτευση – και πάντα αυτό γινόταν προς το χειρότερο». Παράδειγμα: στην αρχική βερσιόν του Μνημονίου η περικοπή 13ου και 14ου μισθού στο Δημόσιο έχει προγραμματισθεί να πάει για το 2011. Αλλά όταν οι τροϊκανοί επανέρχονται, έπειτα από ένα διάλειμμα στη διαπραγμάτευση, θέλουν να γίνει αμέσως. Εκνευρισμένος, ο Παπακωνσταντίνου ρωτάει γιατί και η απάντηση που παίρνει είναι: «Αλλαξαν τα πράγματα».

«ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ». Σε όλη τη διάρκεια της θητείας του στη Νίκης ο Παπακωνσταντίνου θα κρατήσει ένα καλό επίπεδο επαφής με την τρόικα που, σύμφωνα με πρόσωπο που ήταν παρόν στις συναντήσεις, θεωρούσε ότι «ο Γιώργος ήθελε αλλά δεν μπορούσε». Η ίδια πηγή επιμένει ότι «οι οριζόντιες περικοπές μισθών και συντάξεων δεν ήταν κάτι που μας επέβαλε η τρόικα. Προκρίθηκε όταν το Μαξίμου αρνήθηκε τις προτάσεις για διαρθρωτικές αλλαγές και κλείσιμο ΔΕΚΟ. Μετά, όταν το πρόγραμμα δεν προχωρούσε, άρχισε και η πίεση για τα εργασιακά».

Ο Παπακωνσταντίνου πίστευε πως προστάτευε τον Πρωθυπουργό από την τρόικα, βλέποντάς τον μόνο ο ίδιος για να πάρει κατεύθυνση. Πήγαινε με τις προτάσεις του υπουργείου Οικονομικών και επέστρεφε έχοντας τη γραμμή. Η ατάκα, με το αναγκαίο μειδίαμα, προς τους τεχνοκράτες ήταν πολλές φορές: «Κύριοι, χάσατε». Κάτι που σήμαινε ότι οι προτάσεις για πιο τολμηρές παρεμβάσεις δεν είχαν περάσει.

Το ναδίρ της συνεργασίας του Παπακωνσταντίνου με την τρόικα είναι τον Φεβρουάριο του 2011. Είναι Πέμπτη και, ενόψει της συνέντευξης Τύπου της Παρασκευής, Παπακωνσταντίνου, Σαχινίδης, επιτελείο υπουργείου Οικονομικών και τροϊκανοί τρώνε όλοι μαζί στην ταβέρνα του Καραβίτη, στο Παγκράτι. Το κλίμα είναι θετικό και η κυβέρνηση περιμένει εξίσου θετική ετυμηγορία την επόμενη ημέρα. Αλλά ο Σερβάς Ντερούζ της Κομισιόν, σύμφωνα με πρόσωπο που ήταν τότε στο Οικονομικών, παίρνει μόνος του στη συνέντευξη Τύπου της Παρασκευής την πρωτοβουλία να μιλήσει για πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων 50 δισ., κάτι που προκαλεί σάλο. Ακολουθεί φρενήρης ανταλλαγή emails μεταξύ Παπακωνσταντίνου και Ντομινίκ Στρος-Καν για το πώς θα ελεγχθεί η κατάσταση, αλλά η ζημιά έχει γίνει.

Είναι η τελευταία συνέντευξη Τύπου που δίνει η τρόικα. Ο βλοσυρός Ντερούζ αντικαθίσταται από τον σφιχτό Ματίας Μορς. Αυτός, στις πρώτες συναντήσεις με τον Παπακωνσταντίνου, προσπαθεί να επιβάλει την παρουσία του. Κυβέρνηση και τροϊκανοί έχουν κολλήσει σε ένα σημείο της διαπραγμάτευσης και ο Μορς λέει ειρωνικά: «Χάνουμε την ώρα μας». «Εγώ δεν έχω ώρα για χάσιμο», λέει ο Παπακωνσταντίνου, που κλείνει τα χαρτιά του, σηκώνεται και φεύγει. Αλλά οι συναντήσεις συνεχίστηκαν την επόμενη μέρα.

ΠΡΟΣΩΠΟ που γνωρίζει καλά τα δημοσιονομικά και παρέστη στην προ δεκαημέρου συνάντηση του Βενιζέλου με τον Γιάννη Στουρνάρα στην Ιπποκράτους για το πακέτο 11,8 δισ. εντυπωσιάστηκε από την ακριβή αντίληψη των στοιχείων του προϋπολογισμού που έχει πλέον ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ. «Τα ξέρει πλέον όλα από μέσα προς τα έξω», λέει.

Ωστόσο, το καλοκαίρι του 2011, όταν πηγαίνει στη Νίκης, ο Βενιζέλος περιφρονεί τους αριθμούς. Και αντιμετωπίζει αφ’ υψηλού τους πάντες σε λογική «εγώ ξέρω περισσότερα οικονομικά από όλους». Ακόμη χειρότερα: ο Βενιζέλος εκνευρίζεται διότι η αριθμητική του προϋπολογισμού, καθότι πρωτάρης, δεν του βγαίνει. Μπροστά στους τεχνοκράτες του υπουργείου που μαζεύονται φοβισμένοι, ο Βενιζέλος ξεσπάει: «Παρατήστε με με τα νούμερα. Η συζήτηση είναι πολιτική και θα την κάνω πολιτική. Εγώ δεν είμαι τεχνική επιτροπή».

Αργά το βράδυ όμως, όταν ο Βενιζέλος συναντάται με την τρόικα, η ατμόσφαιρα ξινίζει. Ο Τόμσεν αντιδρά στην πρόθεση του Βενιζέλου «να κάνουμε πολιτική συζήτηση». Η θέση του εκπροσώπου του ΔΝΤ είναι ότι «η πολιτική συζήτηση στηρίζεται σε αριθμούς. Αν βγαίνουν οι αριθμοί να κάνουμε πολιτική συζήτηση». Μπρος στο αδιέξοδο ο Βενιζέλος κλείνει το ντοσιέ του και φεύγει. Η άκαρπη συνάντηση θα μεταφραστεί στην κοινή γνώμη ως εκδίωξη της τρόικας.

Ούτως ή άλλως, ο Βενιζέλος υποφέρει με τη λογιστική προσέγγιση. Οταν στο Eurogroup λέει ότι η Ελλάδα χρειάζεται περισσότερο χρόνο, η Κριστίν Λαγκάρντ απαντάει ειρωνικά: «Πολύ καλά. Εχετε δέκα λεπτά να μας πείτε τι υπολογίζετε να κάνετε».

Το φθινόπωρο, με την κυβέρνηση Παπανδρέου να καταρρέει, είναι η χειρότερη φάση της σχέσης με την τρόικα. Ο Τόμσεν, που αναφέρεται από πρόσωπο που ήταν παρόν ως «ο πιο εκνευριστικός από όλους», κάθεται σιωπηλός και μισοξαπλωμένος στην καρέκλα του, που την έχει τραβήξει μισό μέτρο από το τραπέζι. Και ο Ματίας Μορς θέλει πάντα να διευθύνει τη συζήτηση.

Οι τροϊκανοί έχουν, πάντως, τις μεταξύ τους συγκρούσεις που συνήθως επιλύονται με αίτημα για «μπρέικ», δηλαδή διάλειμμα, και μεταξύ τους συνεννοήσεις που συνοδεύονται από τηλεφωνήματα στα κεντρικά. Σε χαμηλότερο τεχνικό επίπεδο, οι κόντρες μεταξύ των κλιμακίων του ΔΝΤ, της Κομισιόν και της ΕΚΤ είναι πολύ πιο οξυμένες, με τους μεν να σηκώνονται και να φεύγουν, αφήνοντας σύξυλους τους δε. Τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα μεταξύ της μόνιμης αντιπροσωπείας του ΔΝΤ εν Ελλάδι, με επικεφαλής τον Τράα, και της «τασκ φορς» της Κομισιόν στην Αθήνα, με μπροστάρη τον πληθωρικό Χορστ Ράιχενμπαχ.

Το ΔΝΤ έχει την τεχνογνωσία, αλλά οι της Κομισιόν φέρονται πιο πολιτικά και αναγνωρίζουν την ανάγκη για ανάπτυξη. Αρα «αρέσουν» περισσότερο στην κυβέρνηση. Ο ανταγωνισμός είναι μέχρις εσχάτων, με παρακλήσεις των μεν ή των δε προς έλληνες αξιωματούχους να πουν στις «τηλεδιασκέψεις» με τα κεντρικά, ιδίως στις Βρυξέλλες, «τι καλά που κάνει το τοπικό γραφείο σας τη δουλειά του και πόσο πολύ μας βοηθάει…»

Ο Βενιζέλος ασφυκτιά, γιατί βλέπει την ανάγκη για πολιτική προσέγγιση, αλλά έχει απέναντί του γκρίζους τεχνοκράτες. «Ο Τόμσεν», λέει πρόσωπο που ήταν μπροστά, «είχε συγκεκριμένα χαρτιά και κατευθύνσεις από το Διοικητικό Συμβούλιο του Ταμείου και δεν είχε καμία όρεξη να μπει σε πολιτική διαπραγμάτευση». Το έμμεσο μήνυμα ήταν «την πολιτική διαπραγμάτευση να την κάνετε με τα αφεντικά μου». Αλλά είναι η περίοδος που η έμφαση δίνεται στο PSI και στο προσκήνιο έρχεται ως πρωθυπουργός ο Λουκάς Παπαδήμος.

Ο Παπαδήμος έχει προσέλθει σε κάποιες συναντήσεις με την τρόικα ως σύμβουλος του Γιώργου Παπανδρέου. Πηγή που ήταν στις συναντήσεις αυτές τον θυμάται ως «καθιστό Βούδα: δεν έλεγε τίποτε». Μόνο μια φορά πήρε τον λόγο, όταν η τρόικα ήθελε να θίξει το καθεστώς των υπαλλήλων της Τραπέζης της Ελλάδος. Υπενθύμισε ότι αυτή είναι εκτός Δημοσίου, έχει ανεξάρτητο καθεστώς και ανήκει στο ευρωσύστημα – «άρα δεν είναι θέμα για συζήτηση αυτή τη στιγμή». Ο Παπαδήμος επικαλέστηκε την περίπτωση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και στράφηκε στον Κλάους Μαζούχ που την εκπροσωπούσε. Αλλά εκείνος, «ως αλεπού», αρκέστηκε να χαμογελάσει, χωρίς να πάρει θέση.

Ωστόσο, με τον Παπαδήμο ως πρωθυπουργό η τρόικα θα πετύχει τον πολυπόθητο στόχο της και θα μπει στο Μαξίμου. Ο Παπαδήμος τους είδε πράγματι δυο-τρεις φορές, χωρίς όμως να μπουν σε ουσιαστικές τεχνικές διαπραγματεύσεις. Ο Βενιζέλος ήταν παρών κι όταν επέστρεφε στη Νίκης – ή, συνηθέστερα, στο γραφείο της αντιπροεδρίας, στη Ζαλοκώστα – οι συνεργάτες του και τεχνοκράτες του υπουργείου τον ρωτούσαν: «Τι έγινε, υπουργέ; Τι είπε ο πρωθυπουργός;» Η απάντηση του Βενιζέλου, όχι χωρίς απαξίωση, ήταν: «Αρχάικ Πατράικ». Μια ευγενής παραφθορά της όχι και τόσο ευγενούς έκφρασης που αφορά τα γεννητικά όργανα του πατρός.

ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΌΣ «hands on», δηλαδή που χειρίζεται απευθείας ο ίδιος όλα τα πράγματα, ο Σαμαράς ήταν λογικό να βλέπει ο ίδιος την τρόικα. Υπήρχε το προηγούμενο Παπαδήμου, ενώ τους έβλεπε και ως αρχηγός της ΝΔ. Σε τελική ανάλυση, το να μην τους έχει συναντήσει ο Παπανδρέου δεν τον ωφέλησε σε κάτι πολιτικά.

Κοσμοπολίτης και με άνεση στην προσωπική επαφή, ο νυν Πρωθυπουργός διανθίζει καμιά φορά τις επαφές του με την τρόικα με χιούμορ. Σε μία από τις τελευταίες συναντήσεις σερβιρίστηκε πορτοκαλάδα μόνο στους κ.κ. Τόμσεν και Σία, όχι όμως στους Ελληνες του τραπεζιού. «Σε εμάς δεν προσφέρεται τίποτε λόγω πολιτικής λιτότητας», είπε, όχι χωρίς νόημα, ο Σαμαράς.

Παρά τις «στρακαστρούκες» των τελευταίων ημερών – που ανταποκρίνονται στην ανάγκη αμφοτέρων των πλευρών να φαίνεται ότι διαπραγματεύονται σκληρά – η τρόικα έχει καλή σχέση εργασίας με την κυβέρνηση. Ο Τόμσεν είπε, ας πούμε, καλές κουβέντες κεκλεισμένων των θυρών για τον τρόπο που η κυβέρνηση χειρίζεται, τεχνοκρατικά αλλά και επικοινωνιακά, την κατάσταση, και για το πώς οδηγεί σιγά-σιγά σε άρση της αβεβαιότητας στην οικονομία. Οι ημέρες αυτές είναι οι πιο κρίσιμες, υπάρχει όμως σεβασμός εκατέρωθεν, αλλά και μια προσπάθεια να κρατηθεί η επαφή σε ανθρώπινο επίπεδο. Είναι χαρακτηριστικό ότι, παρά τις μεταξύ τους συγκρούσεις, ο Γιάννης Στουρνάρας κάλεσε τον Πολ Τόμσεν να φάνε ένα μεσημέρι στο GB Corner του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρετανία, στη λογική ότι οι διαπραγματευτικές κόντρες δεν αλλάζουν τη μεταξύ τους σχέση.

Δυόμισι χρόνια μετά την υπαγωγή της χώρας σε Μνημόνιο η νυν κυβέρνηση έχει πετύχει ισορροπία δυνάμεων στη σχέση της με την τρόικα, το ζητούμενο όμως είναι να διαμορφωθεί ένα πακέτο ώστε να μη χρειαστεί η Ευρώπη να ασχοληθεί ξανά με την Ελλάδα και η Ελλάδα να μη χρειαστεί να πάρει άλλα μέτρα. Στην περίπτωση αυτή θα ελαχιστοποιηθεί και η σημασία της παρουσίας των κ.κ. Τόμσεν και Σία στη χώρα μας.