Εγώ και ο γιατρός μου

Η ιατρική εντάσσεται στην περιοχή της ηθικής περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη επιστήμη. Οταν λέμε ηθική, δεν εννοούμε μόνο το πόσο μεμπτός και απαράδεκτος είναι ο χρηματισμός των θεραπόντων της ή το φακελάκι. Εννοούμε την ηθική ως μια καθαρά ανθρωποκεντρική και κατ’ επέκταση συμπαντική έννοια. Ο ιταλός ποιητής Σαλβατόρε Κουαζίμοντο έχει γράψει, ανάμεσα σε πάρα πολλούς άλλους, δύο αριστουργηματικούς στίχους. «Την ώρα αυτή που πονώ / πρέπει να εννοηθεί ο πόνος μου». Βέβαια μιλάει για τον πόνο στην ηθική του διάσταση, δεν παύει όμως ο ηθικός πόνος να περιλαμβάνει μέσα του και τον αντίστοιχο σωματικό. Και όταν λέει «να εννοηθεί», σημαίνει να γίνει απολύτως συνειδητό από τους άλλους πως η ώρα του πόνου είναι μια ξεχωριστή, κορυφαία ώρα για τον κάθε άνθρωπο. Το σώμα που υποφέρει – μόνο το σώμα που υποφέρει – επαναφέρει ως μια καυτή πραγματικότητα όλα τα προβλήματα που βασανίζουν την ανθρωπότητα από καταβολής της: αν υπήρχε κάποιος λόγος ώστε να γεννηθεί ένας άνθρωπος και αφού γεννήθηκε ποιος ήταν τελικά ο προορισμός του, αλλά – κυρίως – γιατί αφού γεννήθηκε πρέπει να πεθάνει. Ολους αυτούς τους ογκόλιθους καλείται ένας άνθρωπος που είναι άρρωστος να τους μετακινήσει μόνος του. Οταν λέμε για κάποιον «τυχερός αυτός, πέθανε στον ύπνο του», αυτό ακριβώς εννοούμε: δεν χρειάστηκε να βιώσει αυτά τα αναπάντητα τελικά ερωτήματα – ογκόλιθους. Η συνομιλία του νευροχειρουργού Γιάννη Βασιλούδη (αριστερά στη φωτογραφία) με τον επιχειρηματία Γεώργιο Μπώλο ζυγιάζεται άμεσα και έμμεσα πάνω στην κόψη αυτών των ερωτημάτων.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Ποιο ήταν το είδος της ασθένειας, κύριε Μπώλο, που σας έφερε στα χέρια του κ. Βασιλούδη;

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΩΛΟΣ: Ενα ατύχημα στη σπονδυλική στήλη, στον πέμπτο και στον έκτο σπόνδυλο. Δημιουργήθηκε μια πολύ μεγάλη κήλη του δίσκου που πίεζε το νεύρο και προκάλεσε τεράστιο πρόβλημα στο δεξί μου χέρι, κάνοντάς το να ατροφήσει. Η όλη υπόθεση ξεκίνησε με κάποιους σχεδόν αμελητέους πόνους.

Θ.Ν.: Μπορεί κάτι τόσο σπουδαίο να ξεκινήσει από κάτι τόσο ελάχιστο;

ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΟΥΔΗΣ: Δεν ήταν ελάχιστο. Οταν είδαμε τη μαγνητική τομογραφία διαπιστώσαμε πόσο μεγάλο ήταν το πρόβλημα. Η σοβαρότητα του προβλήματος έγκειται στο ότι η πάθηση αυτή, η οποία ονομάζεται κήλη του δίσκου, ενδέχεται σε πολλές περιπτώσεις, όχι πάντα, να ενοχλεί τη ρίζα ενός νεύρου και να προκαλεί τις αντίστοιχες ενοχλήσεις στο χέρι ή στο πόδι, αν το πρόβλημα είναι στην οσφύ. Μια και μιλάμε όμως για κήλη του δίσκου στον αυχένα, υπάρχει το ενδεχόμενο να ενοχλείται ο νωτιαίος μυελός. Τα επακόλουθα τότε μπορεί να είναι πολύ σοβαρά και να φτάσουν έως την παράλυση.

Θ.Ν.: Υπάρχουν περιπτώσεις συγγενικές με τη δική σας πάθηση, κύριε Μπώλο, που θα χαρακτήριζε κανείς καταστροφικές τις επιπτώσεις τους στη ζωή ενός ανθρώπου;

Γ.ΜΠ.: Δεν είμαι γιατρός για να έχω εμπεριστατωμένη άποψη. Εχω ακούσει όμως για τον συγχωρεμένο μπασκετμπολίστα Γιάνκοβιτς που ένα χτύπημα στο κεφάλι τού δημιούργησε πρόβλημα στον νωτιαίο μυελό. Τον έστειλε στο αναπηρικό καροτσάκι και έπειτα από λίγο καιρό, για κάποιους άλλους λόγους, πέθανε.

Ι.Β.: Υπήρξε μια πολύ ατυχής στιγμή γι’ αυτόν τον δυστυχή άνθρωπο, αλλά θα έλεγα και για τον αθλητισμό. Ο Γιάνκοβιτς ήταν παίκτης του Πανιωνίου και, αν θυμάμαι καλά, επρόκειτο για έναν αγώνα μπάσκετ μεγάλης σημασίας, για το Κύπελλο, με τον Παναθηναϊκό. Κάποια στιγμή ο Γιάνκοβιτς σκοράρισε γιατί ήταν πολύ καλός παίκτης. Θα πρέπει όμως να είχε κάποια ευαισθησία σ’ έναν μεσοσπονδύλιο δίσκο του αυχένα, όπως έχουν αρκετοί μπασκετμπολίστες λόγω των αλμάτων, των προσγειώσεων και λόγω του ύψους των. Εβαλε λοιπόν ένα καλάθι το οποίο, αν και μετρούσε και άλλαζε το σκορ, ακυρώθηκε, πράγμα που τον έφερε σε απόγνωση. Χτύπησε το κεφάλι του από θυμό πάνω στο σίδερο της μπασκέτας και τον είδαμε να καταρρέει ξαφνικά μέσα στο γήπεδο. Τι είχε συμβεί εκείνη τη στιγμή; Πετάχτηκε ένας από τους μεσοσπονδύλιους δίσκους προς τα πίσω, δυστυχώς όχι προς τα πλάγια, όπως συνέβη με τον κ. Μπώλο, αλλά προς τη μέση γραμμή, με συνέπεια να του κόψει τον νωτιαίο μυελό. Το αποτέλεσμα υπήρξε ολική παράλυση των άνω και των κάτω άκρων, οριστική και αμετάκλητη.

Θ.Ν.: Κύριε Μπώλο, όταν μπήκατε στο χειρουργείο, γνωρίζατε ότι εκτός από τις θετικές θα μπορούσαν να υπάρξουν και αρνητικές συνέπειες;

Γ.ΜΠ.: Κατ’ αρχάς, η απόφασή μου να μπω στο χειρουργείο, δεν ήταν εύκολη. Εψαξα πάρα πολύ, και μέσα και έξω από την Ελλάδα, και όταν διαπίστωσα ότι όλες οι γνωματεύσεις συνέκλιναν στη χειρουργική επέμβαση ως μόνη λύση σωτηρίας, τότε το αποφάσισα. Δεν αποφασίζεις εύκολα να χειρουργηθείς, αν υπάρχει μια μικρή έστω πιθανότητα να κάνεις κάτι διαφορετικό. Από τη στιγμή όμως που αποφάσισα να χειρουργηθώ δεν σκέφτηκα ότι είναι δυνατόν να συμβεί οπουδήποτε αλλού παρά μόνο στην Ελλάδα. Εχω τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη στα ελληνικά χέρια που όταν ένας ξένος γιατρός, μια μεγάλη μορφή της ιατρικής, χωρίς κανένα ενδιαφέρον να με χειρουργήσει γιατί δεν ήταν ο ίδιος χειρουργός, μου σύστησε, όταν είδε τη μαγνητική τομογραφία, να μην επιστρέψω στην Ελλάδα, γιατί ένα κενό αέρος κατά τη διάρκεια της αεροπορικής πτήσης θα μπορούσε να αποβεί μοιραίο για την πάθησή μου, δεν τον άκουσα. Αν και μου είπε ότι, αν ήταν στη θέση μου, θα πήγαινε σε ένα πολύ καλό νοσοκομείο που βρισκόταν εκεί κοντά όπου ήμασταν, μπήκα στο αεροπλάνο και επέστρεψα. Ηθελα να χειρουργηθώ στην Ελλάδα για να είμαι κοντά στην οικογένειά μου. Βέβαια δεν το ρισκάριζα και τόσο πολύ, γιατί δεν ήταν καταχείμωνο και θεωρητικά δεν υπήρχαν κενά αέρος.

Θ.Ν.: Κύριε Μπώλο, βλέπω εδώ στο γραφείο του κ. Βασιλούδη την εικόνα της Παναγίας. Επειδή παρατηρώ σε πολλά γραφεία γιατρών…

Ι.Β.: Εγώ θα έλεγα σε όλα.

Θ.Ν.: … να υπάρχουν εικονίσματα, εσείς πιστεύετε στον Θεό;

Γ.ΜΠ.: Απόλυτα. Βέβαια, είτε έχουν είτε δεν έχουν την εικόνα της Παναγίας οι γιατροί στα γραφεία τους, το θέμα είναι να ξέρουν καλά οι ίδιοι τη δουλειά τους. Αν κάνει λάθος ο γιατρός, δεν πρόκειται να ζητήσει κανένας τον λογαριασμό από την Παναγία. Για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, έχει αρκετές δυνάμεις ο Θεός, αλλά όχι τόσες ώστε να διορθώνει τα λάθη των ανθρώπων.

Ι.Β.: Αν υπάρχει το εικόνισμα στον τοίχο, είναι για να καθησυχάζει τους ασθενείς ότι βρίσκονται σε ένα περιβάλλον όπου, εν πάση περιπτώσει, επικαλούμαστε και τη βοήθεια του Θεού, του πλάσματος δηλαδή που όλα τα τακτοποιεί. Χρειάζεται όμως να πω ότι στη δική μας ειδικότητα, που είναι άλλωστε και η κύρια δουλειά μας, οι εγχειρήσεις δηλαδή του εγκεφάλου, μερικές τουλάχιστον φορές ο απόλυτος επιστημονικός θρίαμβος απέχει από την απόλυτη αποτυχία μερικά χιλιοστά ή μερικά δευτερόλεπτα. Σε αυτές ακριβώς τις περιπτώσεις επικαλείσαι το θείο. Πρόκειται για μια αντίδραση που πιστεύω πως παρουσιάζεται σε κάθε άνθρωπο, όταν βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Δεν ξέρω αν και πότε έχει παρέμβει το θείο για να με βοηθήσει. Θέλω να πιστεύω πως έχει συμβεί, χωρίς βέβαια να μπορώ να το βεβαιώσω. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις, ως μηχανισμός άμυνας, δημιουργείται μια φυγή από την πραγματικότητα, φαντάζεσαι τον εαυτό σου σε μια ωραία παραλία, σε νεότερη ηλικία, να παίζεις με τα παιδιά σου μπάλα με τις ρακέτες. Και αυτό την ώρα που η ζωή του ασθενούς βρίσκεται σε απόλυτο κίνδυνο. Πάντα κάτι μας βοηθάει.

Γ.ΜΠ.: Το καλό είναι να μην ακούσεις ποτέ τον γιατρό να σου λέει έπειτα από μια εξέταση ή από μια εγχείρηση ότι «ο Θεός είναι μεγάλος». Σημαίνει ότι «την έχεις κάνει» και δεν το ξέρεις.

Θ.Ν.: Τι συμβαίνει και για πολλούς Ελληνες το εξωτερικό – τόσο η Ευρώπη όσο και η Αμερική – λειτουργεί ως πανάκεια προκειμένου να σωθεί κανείς από μια σοβαρή αρρώστια; Παλαιότερα μια συνομιλήτριά μας, η κυρία Αρτεμις Σκούταρη, μας είχε πει χαρακτηριστικά: «Βεβαίως πήγα στο εξωτερικό, βεβαίως χειρουργήθηκα στο εξωτερικό, στην Ελλάδα όμως βρήκα την υγειά μου».

Γ.ΜΠ.: Το πρόβλημα κατ’ αρχάς είναι ψυχολογικό. Υπάρχει βέβαια ένα δεδομένο, ότι η εμπειρία είναι κάτι που δεν το συναντάς εύκολα. Αν πρόκειται για πολύ δύσκολη περίπτωση, υπάρχει ενδεχόμενο στην Ελλάδα να την έχουν χειρουργήσει μία, δύο, τρεις, πέντε το πολύ φορές. Ενώ στο εξωτερικό την ίδια ακριβώς περίπτωση μπορεί να την έχουν χειρουργήσει πεντακόσιες φορές. Επόμενο είναι να αισθάνεσαι πιο άνετα, αν μάλιστα το αντέχεις και οικονομικά, όταν χειρουργείσαι από έναν γιατρό που έχει κάνει τη σχετική επέμβαση πεντακόσιες φορές. Το σημαντικότερο όμως απ’ όλα είναι να μπορείς να ταυτιστείς με τον γιατρό σου, να τον καταλαβαίνεις και να σε καταλαβαίνει. Τότε έχει λυθεί ένα πολύ μεγάλο μέρος του προβλήματος. Δεν είσαι απλώς ένα αντικείμενο που το τοποθετούν επάνω σε ένα κρεβάτι, το ανοίγουν, το κλείνουν και μετά «γεια σου». Η επικοινωνία και η συναισθηματική σχέση με τον γιατρό είναι το άλφα και το ωμέγα για να είσαι καλά ψυχολογικά, όταν βρεθείς στο κρεβάτι του χειρουργείου. Μια εγχείρηση δεν τελειώνει ποτέ με την ίδια την εγχείρηση.

Θ.Ν.: Και δεν θα σου πει βέβαια ο γιατρός «μεγάλος είναι ο Θεός»…

Ι.Β.: Αναφορικά με την Ελλάδα σε σχέση με το εξωτερικό, θα ήθελα να αναφερθώ σε ένα περιστατικό που συνέβη σε γνωστό καρδιοχειρουργό. Του παρουσιάστηκε ένας ασθενής που συνοδευόταν από έναν νεαρό γιατρό, παθολόγο. Ο καρδιοχειρουργός έκανε τη διάγνωση «ανεπάρκεια των στεφανιαίων αγγείων» και σύστησε αμέσως επέμβαση μπαϊπάς. Ο νεαρός συνοδός γιατρός είπε του καρδιοχειρουργού ότι «θα το σκεφτούμε και θα επανέλθουμε». Εξήγησε όμως στους συγγενείς του ασθενούς ότι πρόκειται για μια πολύ δύσκολη επέμβαση και ότι θα πρέπει να φύγουν αμέσως για το εξωτερικό, πιο συγκεκριμένα για την Αγγλία. Πήγαν στην Αγγλία και ο νεαρός γιατρός είχε μπει στο χειρουργείο για να παρακολουθήσει την επέμβαση. Δυστυχώς όμως η εγχείρηση δεν πήγε καλά και ο ασθενής πέθανε την ώρα της επέμβασης. Βγαίνει λοιπόν ο νεαρός γιατρός από το χειρουργείο και λέει στους συγγενείς: «Δυστυχώς πέθανε. Στην Αγγλία και πέθανε. Φανταστείτε να είχαμε μείνει στην Ελλάδα».

Γ.ΜΠ.: Μακάρι να μην πήγαινε ποτέ κανείς σε γιατρό ούτε για εξέταση ούτε για εγχείρηση. Μακάρι να ήμασταν όλοι υγιέστατοι. Το «μακάρι» βέβαια το λέω εγώ, δεν το λένε οι γιατροί που θέλουν να υπάρχουν ασθενείς για να μπορούν να ζήσουν και οι ίδιοι. Η διαφορά όμως η μεγάλη της Ελλάδας με το εξωτερικό είναι ότι εμείς είμαστε έντεκα εκατομμύρια και έχουμε πολλούς γιατρούς. Πόσοι θα ασθενήσουν με τα συμπτώματα τα δικά μου; Στη Νέα Υόρκη υπάρχει ένα ολόκληρο νοσοκομείο που χειρουργεί μόνο πόδια. Μπορεί στην Ελλάδα να υπάρξει ένα αντίστοιχο νοσοκομείο; Οπως επίσης υπάρχει γιατρός στη Νέα Υόρκη που χειρουργεί μόνο συνδέσμους. Μπορεί να ζήσει ένας γιατρός στην Ελλάδα χειρουργώντας μόνο συνδέσμους; Βέβαια ο γιατρός αυτός στην Αμερική τα έχει δει όλα, έχει τεράστια εμπειρία, δεν σημαίνει όμως ότι είναι και ο καλύτερος και ότι αποκλείεται να κάνει λάθος. Αλλά αν έχεις χειρουργήσει δύο χιλιάδες συνδέσμους στη ζωή σου, είσαι πια ένας κλασικός γιατρός στο είδος αυτό.

Θ.Ν.: Τι συμβαίνει και σε πολύ σοβαρές παθήσεις υπάρχει συχνά τεράστια απόκλιση, από πλευράς γιατρών, τόσο ως προς τη γνωμάτευση όσο και ως προς τη θεραπεία που χρειάζεται να ακολουθηθεί; Τι συμβαίνει και ακούμε ο τάδε γιατρός, ο δείνα γιατρός, ο τρίτος, ο τέταρτος, ο πέμπτος γιατρός να λένε το άλφα και να αποδεικνύεται σωστό το βήτα που προτείνει ο έκτος γιατρός; Και μιλάμε, όσον αφορά τους πέντε που προηγήθηκαν, για κορυφαίους γιατρούς.

Ι.Β.: Θίγετε ένα πάρα πολύ σοβαρό θέμα. Αν και σοβαρό, το λογαριάζω υποκεφάλαιο του προβλήματος που αντιμετωπίζει η χώρα μας. Αναφέρομαι στο θέμα της εκπαίδευσης. Αν αποκλείσουμε τα υποκειμενικά κριτήρια βάσει των οποίων ο άλφα ή ο βήτα γιατρός διατυπώνει μια άποψη που μπορεί να ενέχει έναν βαθμό σκοπιμότητας και σταθούμε στα αντικειμενικά κριτήρια βάσει των οποίων εκφέρεται μια γνώμη, τότε στην αξιολόγησή τους κυριαρχεί ο παράγοντας που ονομάζεται γνώση και εκπαίδευση. Στους τομείς αυτούς ως σύνολο η χώρα μας υστερεί δραματικά. Αυτό εξηγεί για ποιο λόγο υπάρχουν αποκλίσεις ανάμεσα σε απόψεις, εσείς λέτε κορυφαίων, γιατρών· εμένα επιτρέψτε μου μια δόση αμφιβολίας για το τι εννοούμε όταν λέμε κορυφαίος, γνωστός, διάσημος.

Θ.Ν.: Κύριε Μπώλο, σας βλέπω για πρώτη φορά σήμερα. Αναγνωρίζει κανείς αμέσως έναν άνθρωπο δραστήριο, δημιουργικό. Ποια είναι τα ψυχολογικά προβλήματα που σας δημιούργησε η αρρώστια και το ενδεχόμενο ενός παροπλισμού;

Γ.ΜΠ.: Κανένα ψυχολογικό πρόβλημα. Απλώς, όταν τρεις γιατροί σε τρεις διαφορετικές χώρες σού λένε ότι χρειάζεται να χειρουργηθείς, γιατί μπορεί να μείνει παράλυτο το χέρι σου ή κάτι πολύ χειρότερο, το θέμα είναι να αποφασίσεις αμέσως το τι χρειάζεται να γίνει είτε πέφτει είτε ανεβαίνει η ψυχολογία σου. Βέβαια, έπειτα από μια εγχείρηση δεν είσαι ποτέ όπως ήσουν προτού την κάνεις. Υπάρχει πάντα κάτι μείον, π.χ. ένας δίσκος λιγότερος.

Θ.Ν.: Κύριε Βασιλούδη, τη στιγμή που μπαίνετε στο χειρουργείο υπάρχει η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι;

Ι.Β.: Στις μεγάλες επεμβάσεις δυσκολεύομαι να κοιμηθώ, έστω και αν έχουν περάσει τριάντα χρόνια που ασκώ αυτή την ειδικότητα. Τελικά, βέβαια, κατορθώνω να κοιμηθώ, αλλά ξυπνάω πάντα πολύ νωρίς. Προτού με φωνάξουν στο χειρουργείο, γιατί συνήθως χρειάζεται μία ώρα για να προετοιμάσουν τον ασθενή, πηγαίνω δέκα τουλάχιστον φορές στην τουαλέτα. Οταν φτάνω στο χειρουργείο, είμαι ένα ράκος. Μόλις όμως βάζω τα γάντια μεταμορφώνομαι σε έναν άλλο άνθρωπο. Εχουν ξεχαστεί τα πάντα, προβλήματα της ημέρας, αγωνίες, πάθη, δεν υπάρχει τίποτα παρά μόνο ο εχθρός. Και ο εχθρός είναι ο όγκος, η κήλη του δίσκου, η αρρώστια. Επανέρχομαι σε φυσιολογική κατάσταση μόλις εξουδετερωθεί ο εχθρός. Και όταν βγαίνω από το χειρουργείο το πρώτο πράγμα που κάνω είναι να πάω στην τουαλέτα. Φαίνεται ότι έχουμε κατακλυσμό αδρεναλίνης. Είμαι βέβαιος ότι συμβαίνει σε πάρα πολλούς χειρουργούς.