[Ιστορία] Οταν η Αριστερά λοξοκοίταζε προς την Ορθοδοξία

Η προσήλωση, μερικές φορές με θρησκευτική ευλάβεια, στα σύμβολα, στα κείμενα και τη γραμμή του ΚΚΕ, του μεγαλύτερου κόμματος της κομμουνιστικής Αριστεράς στην αρχή της μεταπολίτευσης, έβγαζε από τα ρούχα τους όσους, τα πρώτα χρόνια του 1980 ιδίως, πίστευαν ότι το χαρακτηριστικότερο ιδεολογικό στοιχείο του διαλεκτικού υλισμού ήταν η αθεΐα.

Το 1983, όμως, η άποψη αυτή αναθεωρήθηκε και η αναθεώρηση βρήκε μεγάλη απήχηση, κυρίως εξαιτίας μιας ομάδας διανοουμένων που εκφράστηκαν δημοσίως υπέρ ενός καινούργιου ιδεολογικού ρεύματος, το οποίο ονόμαζαν νεο-ορθοδοξία.

Το ρεύμα αυτό λανσαρίστηκε ευρύτερα το 1983 από το περιοδικό «Αντί», γνωστό τα χρόνια εκείνα ως έντυπο διαλόγου στο πλαίσιο της Αριστεράς («Αντί», τ. 232/1983). Στους πρωτεργάτες του συγκαταλέγονταν δύο σημαίνοντα στελέχη της Αριστεράς, ο Θεσσαλονικιός Κωστής Μοσκώφ που δραστηριοποιούνταν με το ΚΚΕ και ο Κώστας Ζουράρις, που τότε ακόμα ήταν παρεμβατικό πρόσωπο από τα έντυπα, δραστηριοποιούνταν στην ευρύτερη περιοχή του ΚΚΕ εσωτερικού και της κομμουνιστικής ανανέωσης και έως τότε αρθρογραφούσε τακτικά στο περιοδικό «Πολίτης».

Η βαθιά πίστη των κομμουνιστών στο κόμμα, σε σημείο αυταπάρνησης των ατομικών αναγκών τους χάριν ενός συλλογικού οράματος, έλεγαν οι αριστεροί θεμελιωτές της νεο-ορθοδοξίας, ταυτίζεται εντυπωσιακά με τη βαθιά, την αρχέγονη πίστη όσων πιστεύουν στην ορθοδοξία – μια πίστη που δεν εξηγείται λογικά αλλά μόνο μεταφυσικά. Από τα σημαντικότερα μεταφυσικά συστατικά της πίστης αυτής θεωρούνταν η πίστη στην ουτοπία – για τους πιστούς ήταν ο Παράδεισος της μετά θάνατον ζωής, για τους κομμουνιστές η αταξική κοινωνία, η τελείωση του κομμουνιστικού οράματος σε έναν διαρκή παράδεισο δικαιοσύνης επί της Γης. Και άλλωστε, σημειωνόταν, ο Χριστός ήταν πρωτίστως επαναστάτης, που συνέβαλε στη χειραφέτηση του σώματος, κάτι που ευαγγελιζόταν και ο κομμουνισμός.

«ΜΑΝΙΚΟΣ ΕΡΩΣ». Η νέα εκείνη τελεολογία μαζί με τη σχεδόν ανορθολογική πίστη στο Κόμμα αποκλήθηκε και από τους δύο θεωρητικούς «μανικός έρως». Οταν μιλούσε για τον «μανικό έρωτα» που χαρακτηρίζει τον κομμουνιστή, «ο οποίος πυρπολείται από έρωτα για τον άλλον», ο Μοσκώφ έλεγε ότι «το τριαδικό της θεότητας εκφράζει και την αποκάλυψη της “ερωτικής υπόστασης του γίγνεσθαι”, που θεμελιώνει την “αμετάκλητη απόφαση” των μελών του “όλου σώματος” να ζήσουν ερωτικά» («Αντί», ό.π.). Για τον Μοσκώφ, ο «μανικός έρωτας» φαίνεται να είναι ο σκοπός της ιστορίας και ειδικότερα του εργατικού κινήματος, «εφόσον η προσδοκία του αντικαθιστά τη χαρά της παλιάς μυστικιστικής Λαμπρής» («Δοκίμια», Εξάντας, 1979, σ. 95).

Ο Ζουράρις, παραστατικότερος, περιέγραφε στο ίδιος εκείνο τεύχος του «Αντί» τον «μανικό έρωτα» με σεξουαλικές μεταφορές: «Ο κομμουνιστής λέει στον χριστιανό: “Βίασέ με με μανικό έρωτα και ξεπάτωσε μέσα μου την πτώση που με δένει με την ύλη”. Ο “βιασμός”, με τη μεταφορική σημασία του όρου, καταλήγει σε διονυσιακό παραλήρημα: “Εγώ σου, εσύ μου κοπρίτης, συμμορίτης, τριαδικός”».

ΟΙ «ΦΩΤΑΔΙΣΤΕΣ». Ιδεολογικοί πρωτεργάτες του ρεύματος εκείνου ήταν και αρκετοί άλλοι, που δεν περιορίζονταν υποχρεωτικά στην περιοχή της αριστερής διανόησης – μεταξύ τους, ο θεολόγος Παναγιώτης Νέλλας και ο Στέλιος Ράμφος. Ο Χρήστος Γιανναράς, μέριμνα του οποίου ήταν η σύνδεση της νεο-ορθοδοξίας με τη βυζαντινή παράδοση, μιλούσε για την παρακμή της Δύσης, ενώ η ώσμωσή του με τις ρητορικές ασκήσεις του Ζουράρι γέννησε μια ολίγον ιδιόμορφη κριτική στον ορθολογισμό και την Ευρώπη. Μάλιστα τότε χρονολογείται η μομφή «φωταδιστές» που αποδόθηκε στους διανοούμενους εκείνους οι οποίοι «αποτελούσαν την Πέμπτη Φάλαγγα της Δύσης»! Αυτή η προσέγγιση οδηγούσε στην «απερινόητη μισγάγκεια», κατά τη ζουραρική διάλεκτο – όπου μισγάγκεια, πάντα στην ανωτάτη ζουραρική είναι «η εντελής αυτογνωσία της Ελλάδας».

Το ρεύμα εκείνο έμελλε να αποκτήσει ευρύ ακροατήριο το αμέσως επόμενο διάστημα, τόσο στον συντηρητικό χώρο όσο και, κυρίως, στον χώρο της ευρύτερης Αριστεράς. Κατά πολλούς, ευθύνεται πολύ για την υποκατάσταση του αριστερού διεθνισμού από έναν νέου τύπου εθνικισμό – που βρήκε γόνιμο έδαφος και στον χώρο της Αριστεράς και εκφράστηκε εντονότερα την επόμενη δεκαετία.

Ηταν βεβαίως αναμενόμενο η νεο-ορθοδοξία, εκτός από οπαδούς, να έχει και φανατικούς αντιπάλους. Τις ιδεολογικές αντιθέσεις τους εξέφρασαν εκείνη την περίοδο, έντονα αλλά και με επιχειρήματα, διανοητές όπως ο Νίκος Πετραλιάς ή ο Αύγουστος Μπαγιώνας και έντυπα όπως ο «Πολίτης» και ο «Σχολιαστής». Μια από τις χαρακτηριστικότερες εκδηλώσεις αποτροπιασμού για το ρεύμα της νεο-ορθοδοξίας, ωστόσο, οφείλεται στον ιδιότυπο λαογράφο με τις αναρχικές ιδέες Ηλία Πετρόπουλο, ο οποίος είχε δηλώσει:

«Οταν διαβάζω τα Ευαγγέλια δεν σταυροκοπιούμαι, καθώς κάνουν τα τσογλάνια της Νέας Ορθοδοξίας, που γκρεμίστηκαν από τον μαρξισμό στην αγκαλιά των δεσποτάδων».