«Πώς θα αλλάξουμε ριζικά τον χρηματοπιστωτικό τομέα»

«Κανείς από αυτούς (τους τραπεζίτες) δεν πήγε φυλακή. Εχουμε ένα νομικό σύστημα που δεν επιβάλλει τον σαφή καταλογισμό ευθυνών. Είναι ξεκάθαρο πως αυτοί οι τύποι δεν θα πληρώσουν για όσα έκαναν». Με αυτές τις σύντομες φράσεις εξηγεί τα βαθύτερα αίτια του νέου μεγάλου τραπεζικού σκανδάλου ο νομπελίστας οικονομολόγος Τζόζεφ Στίγκλιτς σε συνέντευξη που παραχώρησε στον βρετανικό «Independent».

Για τους περισσότερους ειδικούς της οικονομίας, βλέπετε, το σκάνδαλο της συστηματικής χειραγώγησης του επιτοκίου Libor από την Barclays και άλλες βρετανικές τράπεζες, που είχαν στήσει την τελευταία πενταετία ένα ιδιότυπο καρτέλ ήταν κάτι απρόβλεπτο, κάτι πρωτοφανές – ένα συστημικό σοκ στην καρδιά του λονδρέζικου Σίτι. Για τον Στίγκλιτς, αντίθετα, όπως και για τους περισσότερους πραγματικά ανεξάρτητους οικονομολόγους, που δεν ψωνίζονται από τα διάφορα λόμπι, τα ινστιτούτα και τις δεξαμενές σκέψης, οι αποκαλύψεις αυτές μόνο σοκ δεν προκαλούν: αντιθέτως, ο Στίγκλιτς έχει γράψει ήδη από τη δεκαετία του ’70 μια σειρά από προφητικά κείμενα που περιγράφουν ακριβώς το πώς οι δήθεν ελεύθερες αγορές παύουν να είναι ελεύθερες και καταλήγουν να είναι επιβλαβείς για τις κοινωνίες, όταν ομάδες ανθρώπων – στην περίπτωσή μας τραπεζιτών – αποκτούν προνομιακή πρόσβαση σε πληροφορίες που παραμένουν κρυφές από το ευρύ κοινό.

Πρόκειται για την γνωστή θεωρία της ασύμμετρης πληροφορίας (asymmetrical information), η οποία χάρισε το 2001 το Βραβείο Νομπέλ Οικονομίας στον σημερινό καθηγητή του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Μια θεωρία που βέβαια ο Στίγκλιτς είχε ήδη επαληθεύσει στην πράξη έναν χρόνο πριν τη βράβευσή του, το 2000, όταν παραιτήθηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τον ρόλο της τελευταίας – και της προνομιούχου «συμμορίας των πέντε αστέρων», απαρτιζόμενη από ειδικούς, στην οποία και ο ίδιος ανήκε – στη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση της ΝΑ Ασίας που σάρωσε δεκάδες οικονομίες επεκτεινόμενη στην Ανατολική Ευρώπη και τη Νότια Αμερική.

Η ίδια ακριβώς προνομιακή πρόσβαση στην πληροφορία, μαζί βέβαια με την βεβαιότητα της ατιμωρησίας σε πολιτικό και νομικό επίπεδο, είναι που γέννησε και το σκάνδαλο της Barclay – σκάνδαλο που ο Στίγκλιτς αποκαλεί σήμερα «κλασικό παράδειγμα» των συνεπειών της «ασύμμετρης» θεωρίας του: όπως εξηγεί και στο νέο του βιβλίο «The Price of Inequality» (To τίμημα της ανισότητας), ο μόνος τρόπος να προχωρήσουμε στην οικοδόμηση πιο δίκαιων και πιο πλούσιων κοινωνιών είναι να διασπάσουμε το ουσιαστικό μονοπώλιο της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας που έχει εξασφαλίσει ο χρηματοπιστωτικός τομέας τις τελευταίες δεκαετίες, και ότι αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη Βρετανία και τις ΗΠΑ.

Πώς θα πραγματοποιηθεί αυτή η ριζική αλλαγή; Κατά τον Στίγκλιτς, ο καλύτερος τρόπος είναι να αρχίσουμε να στέλνουμε μερικούς τραπεζίτες στη φυλακή. «Χρειάζονται νομοθετικές παρεμβάσεις. Κανείς από τις τράπεζες και τους άλλους οργανισμούς που δημιουργούν ανισότητες, που εξαπατούν και κλέβουν τους πελάτες τους, δεν έχουν πάει φυλακή», λέει. Φυσικά, για να συμβεί κάτι τέτοιο, πρέπει και οι πολιτικοί ηγέτες να σταματήσουν να υπακούουν τυφλά στα όσα τους λένε οι τραπεζίτες και τα διάφορα λόμπι τους, και να πάψουν να παίρνουν στα σοβαρά τις απειλές τους.

Για τον Στίγκλιτς, μόνον οι οικονομικά αδαείς μπορεί να υποστηρίζουν ότι ο έλεγχος και ο περιορισμός της τραπεζικής ασυδοσίας θα οδηγήσει σε μείωση της ανάπτυξης: αντιθέτως, όπως διεξοδικά αναλύει στο τελευταίο βιβλίο του, οι ανισότητες που προκαλούνται λόγω της υπερσυγκέντρωσης πλούτου και εξουσιών στα χέρια των τραπεζιτών – ραντιέρηδων δεν είναι μόνον ηθικά και κοινωνικά άδικες αλλά και εξαιρετικά αντιπαραγωγικές, αφού καταλήγουν να βλάπτουν την πραγματική οικονομία μέσω της μείωσης των δημοσίων επενδύσεων και την επιδείνωση των δημόσιων υπηρεσιών και υποδομών.

Αυτό άλλωστε το «τίμημα της ανισότητας», σύμφωνα με τον νομπελίστα αμερικανό οικονομολόγο, φάνηκε περίτρανα τόσο στη μεγάλη κρίση των αναδυόμενων οικονομιών του 1997-98 όσο και στη σημερινή κρίση χρέους της περιφέρειας της ευρωζώνης – για την οποία, παρεμπιπτόντως, επιρρίπτει βαριές ευθύνες στη γερμανική πολιτική ηγεσία και τη ρητορική της περί «ασωτίας» των υπερχρεωμένων χωρών.