Κρατική παρέμβαση ή αυτορρύθμιση των αγορών;

Κορυφαίος μεταξύ των επικριτών της βρετανικής κυβέρνησης ήταν ο οικονομολόγος Τζον Μέιναρντ Κέινς, ο οποίος πρότεινε έναν επαναστατικό τρόπο για την αναζωογόνηση της αδύναμης οικονομίας. Υποστήριξε ότι η Τράπεζα της Αγγλίας έπρεπε να διατηρήσει τα επιτόκια χαμηλά, ώστε οι επιχειρήσεις να μπορούν να δανείζονται φθηνά, και ότι η φορολογία θα έπρεπε να μειωθεί κατακόρυφα για να δοθεί ώθηση στην κατανάλωση. Συνηγόρησε ακόμη υπέρ της άποψης να εργαστούν οι άνεργοι στην κατασκευή δρόμων και κατοικιών. Στους δύσπιστους ο Κέινς απάντησε ότι θα υπήρχε αρκετός χρόνος για να μειωθεί ο δανεισμός, όταν η οικονομία θα αναπτυσσόταν με ραγδαίους ρυθμούς. Κι όταν τον ρωτούσαν τι θα γίνει μακροπρόθεσμα, απάντησε με την περίφημη φράση: «Μακροπρόθεσμα θα έχουμε πεθάνει όλοι».

Το φθινόπωρο του 1931, ο Κέινς ήρθε σε αντιπαράθεση με τον Φρίντριχ Χάγιεκ, έναν νεαρό βιεννέζο οικονομολόγο, που υποστήριξε ότι η αγορά διέθετε αυτοδιορθωτικούς μηχανισμούς και ότι οποιαδήποτε παρέμβαση από τις κυβερνήσεις θα κατέληγε σε καταστροφή. Ο Χάγιεκ υποστήριξε ότι όποια προσπάθεια να ξεγελαστεί η αγορά για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας, θα ήταν μάταιη. Τα εργοστάσια, που επεκτείνονταν με φθηνά χρήματα, θα προσελάμβαναν επιπλέον εργάτες για να ικανοποιήσουν την τεχνητή ζήτηση, υποστήριζε, αλλά αν τα χαμηλά επιτόκια δεν συνέχιζαν επ’ αόριστον, τα εργοστάσια θα έκλειναν και οι νέες δουλειές θα χάνονταν. Εκείνη η διαμάχη Κέινς και Χάγιεκ ορίζει και τη σημερινή συζήτηση για το αν πρέπει οι κυβερνήσεις να επεμβαίνουν στην οικονομία.

Στη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-2009, ο Τζορτζ Μπους και οι σύμμαχοί του της G20 ακολούθησαν τον Κέινς και όχι τον Χάγιεκ. Στήριξαν τις αδύναμες τράπεζες με τεράστια κυβερνητικά δάνεια και αντιμετώπισαν μια καταστροφική ύφεση με (κεϊνσιανής έμπνευσης) οικονομικά κίνητρα ύψους ενός τρισ. δολαρίων. Αλλά σύντομα η διαμάχη, που είχε αρχίσει μεταξύ του Κέινς και του Χάγιεκ, επανήλθε. Οι ηγέτες αντιμετωπίζουν το ίδιο δίλημμα: να αντιμετωπίσουν την ανεργία ή να ρισκάρουν έναν πληθωρισμό; Να δώσουν κίνητρα ή να επιβάλουν λιτότητα; Να δανειστούν και να ξοδέψουν ή να φορολογήσουν και να αποπληρώσουν χρέος;

Η μία πλευρά ακολουθεί ακόμη τον Κέινς. Η θνησιγενής Πράξη για την Εργασία του αμερικανού Προέδρου Μπαράκ Ομπάμα είναι ουσιαστικά ένα οικονομικό κίνητρο 500 δισ. δολαρίων, αλλά οι αντίπαλοι ακολουθούν τον Χάγιεκ. Στη Βρετανία, οι οπαδοί του Χάγιεκ στην κυβέρνηση Κάμερον υποστηρίζουν τη μείωση των δημόσιων δαπανών στο όνομα της οικονομικής σύνεσης. Στην Ευρώπη, ο γερμανογαλλικός άξονας ζητά μικρότερο κρατικό τομέα και ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς από τις υπερχρεωμένες χώρες – Πορτογαλία, Ισπανία, Ιρλανδία, Ιταλία και Ελλάδα – προκειμένου να παραμείνουν στην ευρωζώνη.

Στο ματς-ρεβάνς Κέινς εναντίον Χάγιεκ, έχει κερδίσει έως τώρα ο δεύτερος. Η Ευρώπη έχει εισέλθει σε μια δεκαετία επίπονης λιτότητας, υποσχόμενη να αποπληρώσει σταδιακά χρέη και να μειώσει τον κρατικό τομέα. Στις ΗΠΑ οι Ρεπουμπλικανοί υποστηρίζουν δημοσιονομική πειθαρχία και μικρότερη κυβέρνηση. Εχει κερδίσει τον αγώνα ο Χάγιεκ; Είναι πολύ νωρίς ακόμη για ένα συμπέρασμα.

Ο Κέινς απέκτησε φήμη για πρώτη φορά το 1918 όταν προειδοποίησε ότι η εσκεμμένη πτώχευση μιας ανεπτυγμένης βιομηχανικής χώρας, της Γερμανίας, θα οδηγούσε σε ακραία πολιτικά κινήματα, τα οποία θα μπορούσαν να προκαλέσουν έναν δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είχε δίκιο. Παρόμοιο κίνδυνο μπορεί να εγκυμονούν η Ανγκελα Μέρκελ και ο Νικολά Σαρκοζί, όταν προεδρεύουν της εσκεμμένης επαιτείας των πιο αδύναμων ευρωπαίων γειτόνων τους.

Ο Νίκολας Γουάπσοτ είναι συγγραφέας του βιβλίου «Κέινς – Χάγιεκ: Η σύγκρουση που ορίζει τα σύγχρονα οικονομικά»