Οι ηγέτες πίσω από τους ηγέτες μας

Πολλοί είναι οι πολιτικοί που σαγηνεύονται ακόμα από κάποιες προσωπικότητες και μελετούν τη διαδρομή τους. Για να πάρουν κάτι από την αίγλη τους, να τεκμηριώσουν ένα επιχείρημά τους, να ενισχύσουν τη ρητορική τους ή απλώς γιατί πράγματι τούς θαυμάζουν. Συχνά αναλαμβάνουν να παρουσιάσουν στο κοινό κάποιον που υπήρξε μέντοράς τους, είδωλο, πρότυπο κ.λπ. Και σε κάθε περίπτωση αποδέχονται την ανωτερότητά του απέναντί τους, ενδεχομένως και την επίδραση στη διαμόρφωση της δικής τους προσωπικότητας.

Είναι χαρακτηριστική η τάση του προέδρου της ΝΔ Αντώνη Σαμαρά να καταφεύγει συχνά στον Οδυσσέα Ελύτη. Την περασμένη Δευτέρα ήταν ομιλητής σε εκδήλωση προς τιμήν του. Ο ποιητής υπήρξε φίλος της οικογενείας του, είχε βάλει την υπογραφή του στο εγχείρημα της Πολιτικής Ανοιξης το 1993 και υπάρχουν στο περιεχόμενο το έργου του στοιχεία τα οποία ο αρχηγός της ΝΔ θέλει να συνδυάσει με το προφίλ του και τη φυσιογνωμία του πολιτικού χώρου του. Είναι σαν να μιλάει η Αλέκα Παπαρήγα για τον Γιάννη Ρίτσο ή τον Κώστα Βάρναλη.

Ωστόσο, η προσφυγή σε ποιητές και πνευματικούς ανθρώπους τελειώνει στο προηγούμενο παράδειγμα. Συνήθως οι πολιτικοί αναφέρονται σε πολιτικούς και ιστορικούς, κυρίως από τον διεθνή χώρο, και με τον τρόπο τους υποδηλώνουν ότι έχουν επηρεαστεί από αυτούς. Πρόκειται για προσωπικότητες που τους έχουν εντυπωσιάσει και ενδεχομένως θέλουν να αντιγράψουν το ύφος και την πολιτική τους. Κάποιες από αυτές τις επιρροές υπήρξαν μνημειώδεις.

Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Για παράδειγμα, είναι γνωστό πόσο είχε εντυπωσιαστεί στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής από τον στρατηγό Σαρλ Ντε Γκολ, στον οποίον είχε επιφυλάξει ιδιαίτερες τιμές όταν επισκέφθηκε την Ελλάδα το 1963. Εκτοτε οι αναφορές του στον θεμελιωτή της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας ήταν πυκνές και εν πολλοίς πράγματι τον μιμήθηκε. Μέχρι που έβαλε στη θέση του τον Βαλερί Ζισκάρ Ντ’ Εστέν. Κατά τα λοιπά, η πιο σταθερή πηγή έμπνευσης για τον ιδρυτή της ΕΡΕ και κατόπιν της ΝΔ ήταν ο Αριστοτέλης. Συνήθιζε να διανθίζει τους λόγους του με αποσπάσματα από τα «Πολιτικά» του.

ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ. Υπάρχει – παλαιότερα ήταν πολυπληθέστερη – μια κατηγορία πολιτικών ηγετών των οποίων οι επιρροές είναι δεδομένες και συχνά πρέπει να το αποδείξουν κιόλας. Πρόκειται για τους επικεφαλής των σχημάτων της κομμουνιστικής Αριστεράς. Αυτονόητα σχεδόν εντάσσουν στον λόγο τους τις απόψεις των κλασικών του μαρξισμού και άλλων διανοητών, ή πολιτικών που διαδραμάτισαν ρόλο στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του κομμουνιστικού κινήματος. Η Αλέκα Παπαρήγα καταφεύγει στον Μαρξ και τον Λένιν για να παρουσιάσει τις θέσεις της, ακόμη και από το βήμα του Κοινοβουλίου. Περισσότερο χειραφετημένος ο Αλέξης Τσίπρας, προέτρεψε πρόσφατα το ακροατήριό του να «ξαναδιαβάσει Μαρξ, Λίμπηνεχτ, Ρόζα Λούξεμπουργκ και Γκράμσι».

Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ. Σε μια κρίσιμη καμπή στην πολιτική διαδρομή του, ο Κώστας Σημίτης έκανε δώρο σε έναν μεγάλο αριθμό προσώπων το βιβλίο του Νορμπέρτο Μπόμπιο «Δεξιά και Αριστερά», που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Πόλις με εισαγωγικές σκέψεις του Κωνσταντίνου Τσουκαλά. Ο Μπόμπιο υπήρξε ο πιο σημαντικός πολιτικός φιλόσοφος της μεταπολεμικής Ιταλίας και ένας από τους θεωρητικούς της δημοκρατίας στον εικοστό αιώνα. Ο Σημίτης ήθελε να δείξει ότι μετέχει στους προβληματισμούς της ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς. Ο ίδιος άλλωστε διαβάζει πολύ, παρακολουθεί τους πολιτικούς διανοητές – στην οικογένεια των οποίων τοποθετείται και ο ίδιος από πολλούς – και όσο είχε μελετήσει τους θεμελιωτές της ευρωπαϊκής ιδέας άλλο τόσο έχει εντρυφήσει στα κείμενα του Νίκου Πουλαντζά.

ΜΕΛΕΤΗΤΗΣ ΤΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ. Σε άλλες περιπτώσεις η αναφορά ενός πολιτικού σε κάποια προσωπικότητα της πολιτικής δεν υποδηλώνει απαραίτητα κοινή πολιτική καταγωγή. Απλώς αναγνωρίζει επιρροή. Για παράδειγμα, ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, που θεωρείται ότι έχει καλή γνώση της Ιστορίας, αναφέρεται στον Ελευθέριο Βενιζέλο έχοντας μελετήσει επισταμένως τη διαδρομή του. Υπήρξε άλλωστε το θέμα της διδακτορικής διατριβής του στο Πανεπιστήμιο Tufts της Βοστώνης με τίτλο «Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και οι Εξωτερικές μας Σχέσεις 1928 – 1932» Ο Κ. Καραμανλής είχε σε εκτίμηση τον μεγάλο Κρητικό: «Ηταν μεγαλοφυής, πολυμήχανος, επίμονος και ευφάνταστος». Θαυμασμός που μπορεί να μην ενθουσίαζε τον θείο του, στον οποίο αποδίδεται η φράση «Ο Βενιζέλος δίχασε, εγώ ένωσα».

ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΙ. Για τον Ανδρέα Παπανδρέου, που είχε γνωρίσει προσωπικά ορισμένες από τις μεγάλες μορφές της οικονομίας και της πολιτικής του εικοστού αιώνα, οι αναφορές στον θρυλικό οικονομολόγο Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ, πέραν του επιστημονικού σεβασμού, είχαν και χαρακτήρα ευγνωμοσύνης για τον ρόλο που διαδραμάτισε το 1967 στην απελευθέρωσή του από τη χούντα. Αλλά αυτός που επηρέασε περισσότερο την πολιτική σκέψη του ήταν ο αιγυπτιακής καταγωγής Σαμίν Αμίν, επικεφαλής ενός κινήματος νεομαρξιστών με σαφή αντιιμπεριαλιστική στάση, που εμφανίσθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Ο Σαμίρ Αμίν ήταν ένας από τους πρώτους ανθρώπους στους οποίους τηλεφώνησε ο Ανδρέας Παπανδρέου το βράδυ της 18ης Οκτωβρίου 1981 για να του ανακοινώσει τη νίκη του. Τον συμβουλευόταν συχνά, ενώ είχε γράψει την εισαγωγή για την έκδοση στα ελληνικά ενός από τα γνωστότερα βιβλία του: «Η συσσώρευση σε παγκόσμια κλίμακα» (Εκδόσεις Λιβάνη).

Ο Αμίν, ο οποίος θεωρείται από τα μεγάλα ονόματα μεταξύ των ριζοσπαστών οικονομολόγων, έχει πάντοτε έντονη διεθνή πολιτική δράση και επισκέπτεται συχνά την Ελλάδα. Τελευταία ήταν πριν από έναν χρόνο όταν προέβλεψε την αντικοινωνική κατάληξη του Μνημονίου που θα δημιουργήσει αποικιακές σχέσεις. Επίσης για πολλά χρόνια το ΠΑΣΟΚ μετέφραζε στα ελληνικά την περίφημη «Μηνιαία Επιθεώρηση», θεωρητικό μαρξιστικό περιοδικό που ίδρυσε ο διάσημος οικονομολόγος Πολ Σουίζι. Ηταν από τα πρόσωπα που επηρέασαν τον Ανδρέα Παπανδρέου, ιδίως στις αναλύσεις του για την ανάπτυξη του μονοπωλιακού καπιταλισμού.

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΣΕΝ. Στις απόψεις του επίσης πρώην πρωθυπουργού Γιώργου Παπανδρέου δεν φαίνεται να έχε επιδράσει ειδικά κάποια προσωπικότητα, παρά τις συχνές αναφορές διαφόρων στα κείμενά του. Πολλοί θυμούνται ότι τις παραμονές των εκλογών του 2004 μιλώντας στους τότε υποψήφιους βουλευτές του ΠΑΣΟΚ αφιέρωσε μια εκτενή αναφορά στον ινδικής καταγωγής νομπελίστα Αμάρτια Σεν, οικογενειακό φίλο των Παπανδρέου, που διατυπώνει τη θέση ότι «η δημοκρατία είναι προϋπόθεση για την ανάπτυξη».

Σε πολλές περιπτώσεις οι πολιτικοί καταφεύγουν στη σκέψη αλλά και στο επιστημονικό έργο προσώπων που υπήρξαν δάσκαλοί τους και συχνά η επιρροή είναι αμφίδρομη. Παράδειγμα η σχέση ανάμεσα στον Βαγγέλη Βενιζέλο και τον Δημήτρη Τσάτσο, όπου οι ρόλοι μέντορα και μαθητευόμενου άλλαζαν διαρκώς.