Ο Μακάριος, ο Φλωράκης, ο Καραμανλής και εγώ

Εδώ και 27 χρόνια ο 89χρονος σήμερα Σοφιανός Χρυσοστομίδης ετοιμάζει το πολιτικό άρθρο της στήλης του την τελευταία στιγμή. Γι’ αυτό δεν κλείνει κανένα ραντεβού τις Παρασκευές! Και αν τα παρακολουθήσει κανείς αυτά τα κείμενα σε βάθος χρόνου, θα εντυπωσιαστεί από τον παλμό τους, την αιχμηρότητά τους αλλά και τις λογοτεχνικές αναφορές τους. Είναι σχόλια που αναδεικνύουν το βαθύτερο νόημα της εκάστοτε επικαιρότητας, ξεπερνώντας την. Και κατασταλάζουν ως ψηφίδες της σύγχρονης πολιτικής ιστορίας του τόπου, την οποία εμπλουτίζουν με την αντιδογματική αριστερή ματιά του.

Δημοσιογράφος από το 1952, με θητεία στο Κάιρο, στη Λευκωσία και στην Αθήνα, έζησε στην πρώτη γραμμή τα μεγάλα γεγονότα που διαμόρφωσαν τον μεταπολεμικό ευρωπαϊκό κόσμο: το τέλος της αποικιοκρατίας και τις νέες μεταλλάξεις της, το μοίρασμα και το ξαναμοίρασμα των σφαιρών επιρροής μεταξύ των ισχυρών, τους αγώνες των λαών και τις προδοσίες τους, τις οικονομικές κρίσεις και τα καθόλου αθώα σχέδια ανάκαμψης… Είδε μπροστά στα μάτια του να ανατέλλει το κίνημα του Νάσερ, το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου και το πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου• πολέμησε στο Ελ Αλαμέιν με τα βρετανικά στρατεύματα (ως Κύπριος), εξορίστηκε στα ελληνικά νησιά, υποστήριξε τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και τις διάφορες απόπειρες ένωσης της Αριστεράς• έκανε μεγάλες πολιτικές συζητήσεις με τον Λεωνίδα Κύρκο και με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, και στην εξορία το 1967 είχε μαθητή στα αγγλικά τον Χαρίλαο Φλωράκη «…που ήταν πολύ επιμελής!».

Γεννημένος στο Κάιρο το 1922, με καταγωγή από το Τρίκωμο της Κύπρου, ο Σοφιανός Χρυσοστομίδης απέκτησε τη συνείδηση του αριστερού και το μικρόβιο της δημοσιογραφίας με αρχές στην Αίγυπτο, όπου έζησε έως τα 38 του. Εκεί, επί της βασιλείας του Φαρούκ, είδε την πρώτη «μουζάχρα» (διαδήλωση). Εκεί πρωτοσυγκινήθηκε από τους αγώνες του λαού ενάντια στην αγγλική κυριαρχία και κατάλαβε τι σημαίνει de facto περιορισμός της ανεξαρτησίας μιας χώρας. Εκεί βίωσε τη βιαιότητα των συγκρούσεων αστυνομίας – διαδηλωτών. Γι’ αυτό και σήμερα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στα γεγονότα της Πλατείας Ταχρίρ και στο αβέβαιο μέλλον της Αραβικής Ανοιξης. Οπως λέει στα «ΝΕΑ», με αφορμή την εκδήλωση προς τιμήν του που θα γίνει τη Δευτέρα στο Μουσείο Μπενάκη: «Το περίμενα από καιρό ότι θα γινόταν εξέγερση, αλλά φοβάμαι ότι δεν θα βγει τίποτα το συνταρακτικό από τη λεγόμενη “Ανοιξη”, γιατί γνωρίζω καλά τι σημαίνει Αίγυπτος και ας λείπω πολλά χρόνια».

Φύγατε από το Κάιρο με τη γυναίκα σας και τους γιους σας το 1960. Τι κουβαλάτε ακόμη από την Αίγυπτο, πέρα από τη γνώση των αραβικών και… τη γεύση της μολοχίας;

Τρία πράγματα. Το πρώτο είναι η αγάπη για τα μεγάλα ποτάμια, που συμβολίζουν για μένα το άνοιγμα των οριζόντων. Θυμάμαι ότι το σκάγαμε από το σχολείο, παίρναμε μια βάρκα και έκανα κουπί μέχρι το νησί Γκεζίρα… Το δεύτερο είναι η Αμπέτειος, το μεγάλο σχολείο της ελληνικής παροικίας, που εκείνα τα προπολεμικά χρόνια μετρούσε 80.000-100.000 Αιγυπτιώτες. Θυμάμαι 1.000 ελληνόπουλα στην αυλή, όταν πήγαινα στην Ε’ Γυμνασίου.

Δεν υπήρχε εθνικισμός στην ατμόσφαιρα. Εκεί έμαθα τα πλούσια – που λένε – ελληνικά μου, αλλά επιστρέφοντας στο σπίτι προσπαθούσα να μιλήσω αράπικα με τον θυρωρό μας. Οταν όμως έγινα διευθυντής στον «Πάροικο», χρειάστηκε να μάθω να τα διαβάζω κιόλας, οπότε κατάφερα να καταλαβαίνω τουλάχιστον τους τίτλους των εφημερίδων! Το τρίτο που κουβαλάω είναι φυσικά ο «Πάροικος», η μόνη αριστερή εφημερίδα της παροικίας δίπλα στο «Φως» του Καΐρου και στον «Ταχυδρόμο» ή την «Ανατολή», που ήταν οι μεγάλες εφημερίδες της Αλεξάνδρειας. Εκεί άρχισα να δουλεύω τριαντάρης, το 1953. Την άδεια είχε καταφέρει να τη βγάλει ένας οδοντοτεχνίτης, ο Νικόλαος Ποτήρης, εγώ ανέλαβα επικεφαλής, και ο Στρατής Τσίρκας που είχε αρχίσει να ξεχωρίζει και ως συγγραφέας έστελνε το βασικό πολιτικό άρθρο από την Αλεξάνδρεια. Μόλις είχε πάρει την εξουσία ο Νάσερ και υπήρχε κάποια λογοκρισία, οπότε εγώ διαπραγματευόμουν το πρωτοσέλιδο, αλλά στην τελευταία σελίδα που δεν τους πολυαπασχολούσε έβαζα όλα τα δικά μας πολιτικά σχόλια για την Ελλάδα!

Ετσι μάθατε να παρακάμπτετε τις απαγορεύσεις…

Η εμπειρία του «Πάροικου» με διαμόρφωσε. Εμαθα να γράφω αλλά και να διαβάζω πολύ. Οταν το καθεστώς άρχισε να σκληραίνει, μετά την εθνικοποίηση της Διώρυγας του Σουέζ το 1956 και τη σύγκρουση του Νάσερ με τη Δύση, με καλούσαν στην Ασφάλεια. «Είστε κομμουνιστής» μού έλεγαν. «Αν εννοείτε», απαντούσα, «ότι με την εφημερίδα υποστηρίζουμε, όπως ο Νάσερ, τη γραμμή της ενεργού ουδετερότητας απέναντι στις δύο υπερδυνάμεις, τότε… ναι». Κι έτσι με άφηναν ήσυχο!

Και τότε έρχεται ο Καραμανλής σε επίσημη επίσκεψη στην Αίγυπτο…

… και υιοθετεί μια δική μας πρόταση! Ηταν το 1957 και η παροικία ανησυχούσε για τις δουλειές της. Κάναμε λοιπόν ως «Πάροικος» την πρόταση να παραχωρήσει ο Νάσερ στους αιγυπτιώτες Ελληνες ένα στάτους ίσης μεταχείρισης, όπως εκείνο που ίσχυε για τους υπηκόους των άλλων αραβικών κρατών. Ο έλληνας πρέσβης τη διάβασε και τη μετέφερε στον Καραμανλή, ο οποίος το ζήτησε από τον Νάσερ. Εκείνος όμως αρνήθηκε ότι υπήρχε τέτοιο ειδικό καθεστώς και δεν έγινε τίποτα τελικά, οπότε οι Αιγυπτιώτες άρχισαν να φεύγουν μαζικά. Με τον ίδιο τον Καραμανλή γνωριστήκαμε από κοντά πολύ αργότερα: στη Μεταπολίτευση. Διάβαζε πάντα τις αναλύσεις μου και με καλούσε να τις συζητήσουμε κατ’ ιδίαν• και έπειτα άρχιζε τα «αυτό είναι λάθος, εκείνο είναι σωστό!»…

Πώς μπορείτε να κρίνετε τα πράγματα «απροκατάληπτα» και αντικειμενικά από τη στιγμή που είστε ενταγμένος σε έναν πολιτικό χώρο, εν προκειμένω της Αριστεράς; Αυτή την ερώτηση σάς την είχαν κάνει το 1987 κάποιοι φίλοι σας από το ΠΑΣΟΚ. Τι θα απαντούσατε σήμερα;

Τα ίδια. Θα υιοθετούσα τη ρήση του Αλμπέρ Καμί: «Υστερα από κάποια ηλικία κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για το πρόσωπό του». Αλλωστε απόλυτα «αντικειμενικοί» άνθρωποι, απόλυτα «αμερόληπτοι» ή «ανεξάρτητοι» ή «ουδέτεροι» δημοσιογράφοι δεν υπάρχουν, αφού κανείς μας δεν ζει σε γυάλινους κώδωνες. Υπάρχουν παρά ταύτα μαχόμενοι άνθρωποι, μαχόμενοι δημοσιογράφοι που και όταν διαφωνούν προσπαθούν να κρατήσουν τον πολιτικό λόγο πάνω από τον φατριασμό και τη βαρβαρότητα. Πόση αξία έχει η θεωρία των ίσων αποστάσεων όταν οι καιροί είναι δύσκολοι και ο αυταρχισμός, η αλαζονεία, τα ψευδεπίγραφα τείνουν να γίνουν μόνιμη έκφανση του πολιτικού μας βίου; Στην περίπτωση αυτή ο δημοσιογράφος, κομματικός ή μη, στρατεύεται. Και τα κείμενά του, σε υψηλούς ή χαμηλούς τόνους, γίνονται κείμενα «ζύμωσης και ουσιαστικής συμμετοχής».

Στις αρχές του ’60 βρεθήκατε από την περιφέρεια της ελληνικής πολιτικής ζωής στο κέντρο της, αφού μεταναστεύσατε δύο φορές: στην Κύπρο το 1960 και στην Ελλάδα το 1964. Πώς έγινε αυτό;

Στο Κάιρο είχα γνωρίσει τον Στάθη Ευσταθιάδη, που είχε έρθει εκεί με μια αποστολή ως ανταποκριτής. Οταν λοιπόν ιδρύθηκε στην Αθήνα η «Δημοκρατική Αλλαγή», μια πολύ ανοιχτόμυαλη εφημερίδα-φυτώριο δημοσιογράφων που έγιναν μεγάλα ονόματα, ο Στάθης πρότεινε στον διευθυντή της, τον Χαρίλαο Μάνο, να με καλέσουν. Εγώ τότε δούλευα στη «Χαραυγή», την εφημερίδα του ΑΚΕΛ, αλλά δέχθηκα, οπότε μου ανατέθηκε το κοινοβουλευτικό ρεπορτάζ. Εκεί γνώρισα και τον Σταύρο Ψυχάρη. Θυμάμαι το πρώτο μου κείμενο, να κάθομαι στις 2 τη νύχτα, μετά τη Βουλή, να γράψω σε ένα καφενείο, για να δώσω το κομμάτι στον Μάνο, ο οποίος είπε μόνο: «Καλά ελληνικά». Ομως, όταν την επομένη κυκλοφόρησε η εφημερίδα, εμφανίστηκε ο Ηλίας Ηλιού, βουλευτής τότε της ΕΔΑ, λέγοντας: «Ποιος το έγραψε αυτό; Είναι θαυμάσιο!». Ετσι στα 42 μου δέθηκα με την «…Αλλαγή» και σε λίγο πήρα προαγωγή για το πολιτικό ρεπορτάζ! Ωσπου ήρθε η χούντα και έκλεισε την εφημερίδα.

Γνωρίσατε από κοντά τον Μακάριο. Τι σας έκανε εντύπωση σ’ εκείνον;

Οτι δεν είχε συλλάβει τη σοβαρότητα της κατάστασης ενώ προετοιμαζόταν το πραξικόπημα του Ιωαννίδη και ότι δεν είχε καλύψει τα νώτα του. Βρισκόμουν ξανά στη «Χαραυγή», επειδή η χούντα, αφού με εξόρισε ως Ελληνα, με απέλασε το 1970 ως Κύπριο. Κάθε βράδυ η ΕΟΚΑ Β’ άφηνε ένα επισκεπτήριο βίας και τρόμου ανατινάζοντας αστυνομικά τμήματα κ.λπ., αλλά ουσιαστικά ανατινάζοντας την ίδια την υπόσταση του κυπριακού κράτους. Σαν να το ζω τώρα, θυμάμαι ότι είχα πλησιάσει τον Αρχιεπίσκοπο και πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας λέγοντας: «Μακαριότατε, το πραξικόπημα για το οποίο όλοι μιλάνε βρίσκεται ήδη εν εξελίξει, τι θα κάνετε;». Και εκείνος μου απάντησε: «Πραξικόπημα δεν θα γίνει και, αν γίνει, θα αποθάνει εν τη γενέσει του!», κάτι που φυσικά δεν συνέβη. Σήμερα στη θέση του Μακάριου είναι ο Χριστόφιας που αντιμετωπίζει πολλές δυσκολίες, αλλά πιστεύω πως θα τις ξεπεράσει.

Θεωρείτε ότι πλησιάζει η ώρα της ουσιαστικής συνύπαρξης των δύο κοινοτήτων;

Παρότι υπάρχει ένα πηγαινέλα μεταξύ τους, δεν βλέπω να πραγματώνεται κάτι τέτοιο, διότι η Τουρκία δυναμιτίζει τη συνύπαρξη.

Είστε δημοσιογράφος εδώ και 60 χρόνια, υπήρξατε διευθυντής της «Αυγής» το ’80 και διδάξατε Επικοινωνία στο Πανεπιστήμιο. Τι θα συμβουλεύατε έναν νέο;

Θα του έλεγα ότι είναι πολύ ωραίο επάγγελμα. Οτι δεν πρέπει να απογοητεύεται από τις δυσχέρειες που θα αντιμετωπίσει. Και ότι πρέπει να εμμένει στις ιδέες και στα οράματά του. Ο καλός δημοσιογράφος βρίσκει τρόπους να διατυπώνει τη συνείδησή του ακόμη και όταν η εφημερίδα του έχει διαφορετική γραμμή. Η προτροπή μου σε όλες τις κοινωνικές δυνάμεις είναι το ευ αγωνίζεσθαι.