Κι όμως, ζούμε στη λιγότερο βίαιη εποχή

Είναι οι άνθρωποι ουσιωδώς καλοί ή κακοί; Κατά τον περασμένο αιώνα σημειώθηκε ηθική πρόοδος ή ηθική κατάρρευση; Εχουμε λόγους να είμαστε αισιόδοξοι για το μέλλον; Ο Στίβεν Πίνκερ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Χάρβαρντ, εξετάζει στο νέο του βιβλίο με τον τίτλο «Οι καλύτεροι άγγελοι της φύσης μας. Γιατί η βία έχει μειωθεί» (Εκδ. Viking) μερικά από τα σοβαρότερα ερωτήματα που μπορεί κανείς να θέσει.

Σε 800 σελίδες γεμάτες πληροφορίες, ο Πίνκερ ασχολείται επίσης με μία σειρά από πιο συγκεκριμένα ζητήματα. Τι οφείλουμε στον Διαφωτισμό; Υπάρχει σχέση ανάμεσα στο κίνημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα και στην εκστρατεία για τα δικαιώματα των ζώων; Γινόμαστε εξυπνότεροι ή όχι; Ενας εξυπνότερος κόσμος είναι άραγε ένας καλύτερος κόσμος;

Αναζητώντας απαντήσεις στις ερωτήσεις αυτές, ο Πίνκερ αντλεί από έρευνες στην ιστορία, την ψυχολογία, τις γνωστικές επιστήμες, την οικονομία και την κοινωνιολογία. Η κεντρική θέση του βιβλίου του είναι πως η εποχή μας είναι λιγότερο βίαιη, λιγότερο ωμή και πιο ειρηνική από ό,τι οποιαδήποτε προηγούμενη περίοδος στην ανθρώπινη ύπαρξη. Η βία έχει μειωθεί τόσο μέσα στην οικογένεια όσο και ανάμεσα σε φυλές και ανάμεσα σε κράτη. Οι άνθρωποι που ζουν σήμερα είναι λιγότερο πιθανό να έχουν βίαιο θάνατο ή να υποφέρουν από βία ή από ωμότητες στα χέρια άλλων. Ο Πίνκερ υποθέτει πως πολλοί αναγνώστες του θα είναι επιφυλακτικοί όσον αφορά την υπόθεση αυτή. Ετσι διαθέτει έξι μακροσκελή κεφάλαια για να την τεκμηριώσει, δημιουργώντας παράλληλα ένα ενδιαφέρον ανάγνωσμα, το οποίο ξέρει να «ελαφραίνει» με ειρωνικά σχόλια και μια δόση χιούμορ, όπως επισημαίνει στην κριτική του βιβλίου που υπογράφει στους «Νιου Γιορκ Τάιμς» ο Πίτερ Σίνγκερ, καθηγητής Βιοηθικής στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον.

ΑΙΤΙΕΣ ΘΑΝΑΤΟΥ. Ο Πίνκερ αρχίζει με μελέτες των αιτιών θανάτου σε διάφορες εποχές και λαούς. Οι μελέτες που επικαλείται, βασισμένες στην εξέταση σκελετών σε αρχαιολογικούς χώρους, δείχνουν πως 15% των προϊστορικών ανθρώπων πέθαιναν από βίαιο θάνατο στα χέρια άλλων προσώπων. Τα ποσοστά παραμένουν τα ίδια και στις κοινωνίες κυνηγών – συλλεκτών, καθώς και σε μερικές κοινωνίες καλλιεργητών. Αντίθετα, από τις κρατικές κοινωνίες, η πιο βίαιη φαίνεται πως ήταν αυτή των Αζτέκων στο Μεξικό, όπου 5% των ανθρώπων σκοτώνονταν από άλλους. Στην Ευρώπη, ακόμη και τις πιο αιματηρές περιόδους – τον 17ο αι. και το πρώτο μισό του 20ού – οι θάνατοι σε πόλεμο ήταν γύρω στο 3%. Το κρατικό μονοπώλιο στη νόμιμη χρήση ισχύος μειώνει τη βία και όλοι όσοι ζουν κάτω από το μονοπώλιο αυτό, ζουν καλύτερα από ό,τι θα ζούσαν αλλιώτικα. Για τον Πίνκερ, αυτό είναι η «διαδικασία ειρήνευσης». Μακροπρόθεσμα μειώνονται όχι μόνο οι θάνατοι στον πόλεμο αλλά και οι φόνοι. Στην Ευρώπη, οι πιθανότητες που έχει κάποιος να φονευθεί είναι τώρα λιγότερες από το ένα δέκατο – και σε μερικές χώρες, από το ένα πέμπτο – των πιθανοτήτων που θα είχε αν ζούσε 500 χρόνια πριν.

ΠΤΩΣΗ. «Είτε το πιστεύετε είτε όχι, η βία βρίσκεται σε πτώση για μακρές χρονικές περιόδους και μπορεί να ζούμε την πιο ειρηνική εποχή στην ύπαρξη του είδους μας», λέει ο Πίνκερ στον βρετανικό «Ομπζέρβερ». «Η πτώση αυτή δεν υπήρξε σταθερή• δεν μείωσε τη βία στο μηδέν• και δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα συνεχιστεί. Είναι όμως μια επίμονη ιστορική εξέλιξη, ορατή σε κλίμακες από χιλιετίες μέχρι χρόνια, από παγκόσμιους πολέμους και γενοκτονίες μέχρι το ξύλο στα παιδιά και τη μεταχείριση των ζώων».

Ο Πίνκερ θεωρεί ότι αυτή η μείωση της βίας αποτελεί μέρος της «εκπολιτιστικής διαδικασίας» (όρος τον οποίο δανείζεται από τον κοινωνιολόγο Νόρμπερτ Ιλάιας, ο οποίος την αποδίδει στην ενίσχυση της εξουσίας του κράτους υπεράνω φεουδαλικών σχέσεων και στην επίδραση της επέκτασης του εμπορίου). Στη διάρκεια του Διαφωτισμού, στην Ευρώπη του 17ου και 18ου αι. και σε χώρες υπό ευρωπαϊκή επιρροή, οι άνθρωποι άρχισαν να βλέπουν επικριτικά μορφές βίας που θεωρούνταν δεδομένες: το δουλεμπόριο, τα βασανιστήρια, ο δεσποτισμός, οι μονομαχίες και οι ακραίες μορφές σωματικής τιμωρίας. Ο Πίνκερ κάνει λόγο για την «ανθρωπιστική επανάσταση».

Σε σύγκριση με τη σχετικά ειρηνική περίοδο στην Ευρώπη μετά το 1815, το πρώτο μισό του 20ού αι. μοιάζει σαν βουτιά σε μια άνευ προηγουμένου ηθική άβυσσο. Ωστόσο, τον 3ο αι. οι βίαιες μογγολικές κατακτήσεις υπολογίζεται πως προκάλεσαν τον θάνατο 40 εκατ. ανθρώπων – όχι πολύ λιγότερων από τα 55 εκατ. που έχασαν τη ζωή τους στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο – σε έναν κόσμο που είχε μόλις το ένα έβδομο του πληθυσμού που είχε στα μέσα του 20ού αι. Οι Μογγόλοι συγκέντρωναν και κατέσφαζαν τα θύματά τους εν ψυχρώ, όπως έκαναν οι Ναζί, παρότι εκείνοι είχαν μόνο πολεμικά τσεκούρια, αντί για πυροβόλα όπλα και θαλάμους αερίων.

Από το 1945, βλέπουμε ένα νέο φαινόμενο που είναι γνωστό ως η «μακρά ειρήνη»: εδώ και 66 χρόνια, οι μεγάλες δυνάμεις και τα αναπτυγμένα κράτη εν γένει δεν έχουν κάνει πολέμους μεταξύ τους. Πιο πρόσφατα, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, φαίνεται πως έχει εγκαθιδρυθεί μια ευρύτερη «νέα ειρήνη». Δεν πρόκειται φυσικά για απόλυτη ειρήνη, υπάρχει όμως μείωση σε όλων των ειδών τις οργανωμένες συγκρούσεις, περιλαμβανομένων των εμφυλίων, των γενοκτονιών, της καταπίεσης και της τρομοκρατίας. Ο Πίνκερ παραδέχεται πως όσοι παρακολουθούν τις ειδήσεις θα δυσκολευτούν ιδιαίτερα να το πιστέψουν, προσφέρει όμως – ως συνήθως – στατιστικές για να στηρίξει αυτά που υποστηρίζει.

ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ. Η τελευταία τάση με την οποία ασχολείται ο Πίνκερ είναι η «επανάσταση των δικαιωμάτων», η απώθηση που προκαλεί η βία εις βάρος εθνικών μειονοτήτων, παιδιών, ομοφυλοφίλων και ζώων, μια απώθηση η οποία αναπτύχθηκε τον τελευταίο μισό αιώνα. Δεν υποστηρίζει βεβαίως πως αυτά τα κινήματα έχουν επιτύχει τους στόχους τους, μας θυμίζει όμως πόσο μακριά έχουμε φτάσει σε σχετικά σύντομο χρόνο από τον καιρό όπου το λιντσάρισμα ήταν κάτι συνηθισμένο στον αμερικανικό Νότο• που η οικογενειακή βία ήταν ανεκτή σε τέτοιο βαθμό ώστε μια διαφήμιση του 1950 έδειχνε έναν σύζυγο να δίνει ξυλιές στον πισινό της συζύγου του επειδή δεν αγόρασε τη σωστή μάρκα καφέ• και που ο Πίνκερ, νεαρός βοηθός ερευνητής τότε υπό την καθοδήγηση ενός καθηγητή σε εργαστήριο συμπεριφοράς των ζώων, βασάνισε μέχρι θανάτου έναν αρουραίο. Σήμερα ο Πίνκερ θεωρεί πως αυτό ήταν «το χειρότερο πράγμα που έχω κάνει ποτέ». Το 1975 δεν ήταν και τόσο ασυνήθιστο.