Ο «ψυχαναλυτής» της κρίσης

Ηταν φθινόπωρο του 2010. Μόλις είχε δημοσιευθεί στο «Vanity Fair» ένα πολυσέλιδο άρθρο υπό τον τίτλο «Φοβού τους Ελληνας και ομόλογα φέροντας». Υπέγραφε ο Μάικλ Λιούις. Στην Ελλάδα οι περισσότεροι θυμούνται μόνο την εμβληματική εικόνα που συνόδευε το σχοινοτενές κείμενο: ο μοναχός Αρσένιος ή – σύμφωνα με τη λεζάντα – ο αρχιλογιστής της Μονής Βατοπεδίου κοιτούσε ναζιάρικα τον φακό. Ο αέρας ανέμιζε την γκρίζα γενειάδα του και στο βάθος ένα κότερο έσκιζε το Αιγαίο.

Ωστόσο, ανάμεσα στις λέξεις υπήρχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Ο 51χρονος αμερικανός συγγραφέας και οικονομικός ρεπόρτερ, σε αντίθεση με τους αναλυτές των «Financial Times», που διαβάζουν ωσάν ευαγγέλιο οι απανταχού brokers, δεν έμεινε στις στατιστικές του δημόσιου χρέους. Επιχείρησε κάτι πολύ πιο ριψοκίνδυνο: την ανατομία του χαρακτήρα των Ελλήνων ως πηγή της κρίσης.

Η ΠΕΡΙΟΔΕΙΑ. Είχε ξεκινήσει, περίπου έναν χρόνο πριν, ένα ιδιότυπο είδος τουρισμού στις πρωτεύουσες της οικονομικής καταστροφής. Πριν πατήσει το πόδι του στην αθωνική πολιτεία και την Αθήνα έφτιαξε βαλίτσες για Ισλανδία . Η ελληνική πρωτεύουσα, έγραφε, του φάνηκε σαν «Λος Αντζελες με παρελθόν». Μετά τίμησε με την παρουσία του τους Ιρλανδούς «με τα δακρυσμένα μάτια». Κι έπειτα τη «μοναδική χώρα που μπορεί να σώσει την Ευρώπη από τον οικονομικό Αρμαγεδδώνα», τη Γερμανία.

Ο Λιούις εδώ και χρόνια είναι κάτι σαν σταρ στις ΗΠΑ. Εχει γράψει ουκ ολίγα εξόχως διασκεδαστικά κομμάτια με θέμα τη Μέκκα του καπιταλισμού. Εχει συνεργαστεί με Bloomberg, «New Republic» και το περιοδικό των «New York Times». Πολλά, δε, από τα βιβλία του έγιναν γρήγορα μπεστ σέλερ. Τώρα συνεργάζεται με το «Vanity Fair» και είναι επισκέπτης καθηγητής στο Μπέρκλεϊ. Γεννημένος στη Νέα Ορλεάνη, πήρε πτυχίο στην Ιστορία της Τέχνης από το Πρίνστον το 1982. Ωστόσο, το όνειρό του ήταν να μπει στα άδυτα της Γουόλ Στριτ. Και να βγάλει πολύ χρήμα.

Ολες οι εταιρείες στις οποίες έστειλε βιογραφικά τον απέρριψαν. Ετσι, αποφάσισε να κάνει μεταπτυχιακό σε έναν ναό των οικονομικών, το LSE. Ομως, παρά τις περγαμηνές του, απέκτησε την πρώτη του δουλειά με έναν «ελληνικό», θα έλεγε κανείς, τρόπο. Μια ξαδέρφη του, βαρόνη, του εξασφάλισε πρόσκληση για ένα επίσημο δείπνο της βασιλομήτορος του Ηνωμένου Βασιλείου. Και παράλληλα μια θέση δίπλα στη σύζυγο του λονδρέζου συνεταίρου της Salomon Brothers. Είχε την κρυφή ελπίδα ότι η ευφυΐα του θα την εντυπωσιάσει ώστε να του κανονίσει μια συνέντευξη στη Salomon, που τον είχε ήδη απορρίψει. Οπερ και εγένετο. Μέσα σε λίγα χρόνια χειριζόταν επενδύσεις εκατομμυρίων δολαρίων σε Νέα Υόρκη και Λονδίνο. Μια επιθετική εξαγορά της εταιρείας όμως στάθηκε αφορμή να απομυθοποιήσει τον κόσμο του εύκολου χρήματος, να παραιτηθεί και να αφιερωθεί στην έρευνα και τη συγγραφή.

Την τελευταία διετία, χάρη στα ταξίδια του έχει αποκτήσει φήμη – και όχι απαραίτητα την καλύτερη – και στη Γηραιά Ηπειρο. Αλλωστε το ίδιο το περιοδικό που τον πληρώνει τον χαρακτηρίζει ως «τον πιο ανεπιθύμητο τουρίστα της Ευρώπης». Διεκδικεί, δε, κι άλλο τίτλο. Αυτόν του ψυχαναλυτή των λαών που ανέλαβαν το εγχείρημα του ευρώ. Στα κείμενά του δεν προσπαθεί να βγάλει ειδήσεις. Αντίθετα, στόχος του είναι να αφηγηθεί μια ιστορία. Να αναδείξει τον εθνικό χαρακτήρα των λαών που επισκέπτεται και να ερμηνεύσει μέσα από αυτόν την οικονομική τους συμπεριφορά. Για παράδειγμα, το τεράστιο δημόσιο χρέος της Ελλάδας εξηγείται από την έλλειψη εμπιστοσύνης των Ελλήνων στο κοινωνικό σύνολο, με τη δυτική έννοια του όρου. «Το πιο δύσκολο πράγμα είναι να βάλεις έναν Ελληνα να πει έναν καλό λόγο για άλλον Ελληνα πίσω από την πλάτη του», γράφει χαρακτηριστικά. Γι’ αυτόν οι Ελληνες πιστεύουν μόνο στον εαυτό τους. Αντε και στη φαμίλια. Αυτός είναι ο βαθύτερος λόγος που οδηγήθηκαν, όπως σημειώνει χωρίς να μασάει τα λόγια του, σε ένα «συστηματικό πλιάτσικο του ίδιου τους του κράτους».

Η διάγνωσή του είναι εξίσου αφοριστική για τους Ισλανδούς. «Ενα έθνος ψαράδων που αποφάσισαν να γίνουν επενδυτές». «Πίστεψαν πως μπορούν να το κάνουν καλύτερα από τη Γουόλ Στριτ και τώρα ξεπουλούν τα ολοκαίνουργια Range Rover τους». Οι μόνοι που κερδίζουν κάποια ψήγματα συμπάθειας είναι οι Ιρλανδοί. Κυρίως επειδή είναι, λέει, ένα έθνος μεταναστών με σύμβολο απόλυτης ελευθερίας ένα σπίτι. Κάπως έτσι τους κορόιδεψαν οι τράπεζες, έσκασε η φούσκα των ακινήτων και παρέσυρε το τραπεζικό σύστημα. Βέβαια, η πένα του δεν χαρίζεται ούτε καν στις συμπάθειές του. «Η οικονομική καταστροφή της Ιρλανδίας έχει κάποια κοινά με της Ισλανδίας. Οφείλεται σε αυτό το είδος ανδρών που αγνοούν τις συστάσεις των γυναικών τους, ότι π.χ. πρέπει να σταματήσουν για οδηγίες αφού δεν γνωρίζουν τον δρόμο».

ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ. Οσο για την αρία φυλή; Η φαινομενικά οξύμωρη τάση των γαλουχημένων με τα ιδανικά της σουαβής νοικοκυράς γερμανών golden boys να αγοράζουν τα τοξικότερα των προϊόντων εξηγείται, όπως συμπεραίνει, με βάση τη σχέση του έθνους με τα… σκατά. Και γράφει: «Υπάρχουν ενδείξεις, υποστηρίζει ο ανθρωπολόγος Alan Dundes, ότι μία από τις αγαπημένες συνήθειες του Χίτλερ ήταν οι ερωμένες του να αφοδεύουν πάνω του. Και ίσως αυτό εξηγεί γιατί ήταν δημοφιλής στους Γερμανούς. Είχαν κάτι κοινό. Τη δημόσια αποστροφή προς τη βρωμιά προκειμένου να καλύψουν μια ιδιωτική εμμονή σε αυτήν. Ο συνδυασμός καθαρού εξωτερικού και βρώμικου εσωτερικού είναι σημαντικό κομμάτι του γερμανικού εθνικού χαρακτήρα». Το εν λόγω επιχείρημα έχει ήδη δεχθεί κριτική από τον βρετανικό «Economist». Και αρκετοί αμφισβητούν ευθέως την ίδια ύπαρξη «εθνικών χαρακτήρων». Ο Λιούις ωστόσο παραθέτει κι άλλη αιτία: οι Γερμανοί υπακούν τόσο τυφλά στους κανόνες, που ποτέ δεν μπορούσαν να φανταστούν ότι τα μεγάλα μυαλά της Γουόλ Στριτ και των οίκων αξιολόγησης τους εξαπατούσαν κατ’ εξακολούθηση.

Παρ’ όλα αυτά, ύστερα από τόσους μήνες πάνω από το ντιβάνι των Ευρωπαίων ο Λιούις έχει τη λύση για την κρίση στην ευρωζώνη. Οπως δηλώνει: «Οι Ελληνες ποτέ δεν θα γίνουν τόσο παραγωγικοί όσο οι Γερμανοί και οι Γερμανοί δεν θα γίνουν ποτέ τόσο μη παραγωγικοί όσο οι Ελληνες. Αρα, αν έχουν κοινό νόμισμα – και δεν μεταναστεύσουν οι Ελληνες στη Γερμανία για να δουλέψουν εκεί -, η λύση θα είναι μεταφορές κεφαλαίων από τη Γερμανία στην Ελλάδα. Για μια ζωή».