Le Monde: Η Φουκουσίμα, ένα ατύχημα πολιτισμού

Μήπως τα MME τα παραλένε; Εδώ κι εκεί ακούγονται φωνές που σχετικοποιούν την καταστροφή που βρίσκεται σε εξέλιξη στον πυρηνικό σταθμό της Φουκουσίμα. Μερικοί υπενθυμίζουν εύλογες αλήθειες.

Κατ’ αρχάς, μέχρι στιγμής, ουδείς έχει χάσει την ζωή του από τη διαρροή ραδιενεργών σωματιδίων στο σταθμό. Όσο για τις οικονομικές ζημιές, είναι πολύ περιορισμένες σε σχέση με τις επιπτώσεις από το σεισμό και το τσουνάμι της 11^ης Μαρτίου – αν και θα είναι μακροπρόθεσμες.

Τέλος, οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι άλλες πηγές ενέργειας είναι πιο επικίνδυνες από το άτομο.

Ο άνθρακας, για παράδειγμα. Πολλές χιλιάδες ανθρακωρύχοι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από εκρήξεις και καταρρεύσεις στα ανθρακωρυχεία. Όσο για τα ανοιχτά ανθρακωρυχεία, προκαλούν μεγάλη οικολογική καταστροφή, στερούν εδάφη από τους αγρότες και τα καταστρέφουν. Επίσης ο άνθρακας, όταν χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ενέργειας, επιδεινώνει την κλιματική αλλαγή. Ωστόσο σπάνια ακούγονται φωνές για να «εγκαταλείψουμε τον άνθρακα».

Παρά τη φαινομενική λογική τους, οι απόπειρες να σχετικοποιηθεί η πραγματική εμβέλεια αυτής της καταστροφής είναι εκτός θέματος, υπογραμμίζει ο Στεφάν Φουκάρ σε άρθρο του στη γαλλική «Λε Μοντ» εξηγώντας ότι στη Φουκουσίμα δεν συνέβη μόνο ένα πρώτου μεγέθους βιομηχανική δυστύχημα, αλλά και ένα «ατύχημα πολιτισμού».

Από το τέλος του 19^ου αιώνα, εξηγεί, η Δύση εμφανίζεται ως ο κατ’ εξοχήν τεχνολογικός-επιστημονικός πολιτισμός. Προτείνει ή επιβάλλει στον υπόλοιπο κόσμο ένα τρόπο ανάπτυξης βασισμένο στον τεχνολογικό νεωτερισμό ως κύριο κινητήρα της οικονομικής ανάπτυξης. Και επειδή την ταυτίζουμε με την ανθρώπινη πρόοδο, η τεχνολογική πρόοδος προκρίνεται σε βάρος οποιουδήποτε άλλου υπολογισμού –πολιτικού, κοινωνικού, ηθικού—με εξαίρεση, μερικές φορές, τις περιπτώσεις στις οποίες ο ίδιος ο άνθρωπος γίνεται κατά κάποιο τρόπο υλικό πειραματισμού (βλαστοκύτταρα, αναπαραγωγή, κλπ.).

Η πρωτοκαθεδρία της τεχνολογίας και της επιστήμης βασίζεται στη σιωπηρή υπόσχεση της κυριαρχίας επί της φύσης και του ελέγχου του κόσμου. Και το δράμα που βρίσκεται σε εξέλιξη στην Ιαπωνία, παραβιάζει την υπόσχεσή αυτή.

Ο φόβος εγκαθίσταται όταν μια τεχνολογία δρα με τρόπο αόρατο, όταν εμπεριέχει τον κίνδυνο να γίνει πανταχού παρούσα και όταν φαίνεται ότι μπορεί να χειραφετηθεί από τον δημιουργό της ή να διαφύγει από τον έλεγχο (παράδειγμα οι φόβοι για τη γενετική μηχανική και τις νανοτεχνολογίες).

Στη Φουκουσίμα βλέπουμε να υλοποιούνται όλοι αυτοί οι φόβοι, έχουμε τη χειροπιαστή απόδειξη ότι είναι βάσιμοι: τα γεγονότα διαφεύουν όχι μόνον από την αντίληψη του καθενός από εμάς, αλλά και από τον έλεγχο των τεχνολογικών και επιστημονικών ελίτ. Στη βόρεια Ιαπωνία βλέπουμε μια τεχνολογία που απειλεί την ακεραιότητα εκτεταμένων περιφερειών μέσω μικροσκοπικών και ανεξέλεγκτων σωματιδίων, τα οποία εκπέμπουν τοξικές και αόρατες ακτινοβολίες και διασπείρονται κατά τα κέφια των ανέμων και των θαλάσσιων ρευμάτων. Μια τεχνολογία που υποκαθιστά το δημιουργό της μέχρι του σημείου να του απαγορεύει να την παρατηρήσει. Είναι μια διαπίστωση εξωφρενική: οι άρχοντες του ατόμου αγνοούν τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στους αντιδραστήρες αφού ουδείς μπορεί να πλησιάσει χωρίς να εξοντωθεί αμέσως.

Οι καρδιές των αντιδραστήρων, οι οποίες έχουν μερικώς λιώσει, φαίνεται ότι έχουν αποκτήσει μια αυτόνομη ζωή. Οι αντιδράσεις αποσύνθεσης των ραδιενεργών στοιχείων που τις αποτελουν, τους δίνουν αρκετή ενέργεια για να διατηρηθούν για πολλούς μήνες σε θερμοκρασία 2.000 βαθμών κελσίου, χωρίς την παραμικρή έξωθεν παρέμβαση. Ένας ερευνητής λέει πως είναι απαραίτητο να «ανακτηθούν» αυτοί οι αντιδραστήρες, κάτι που θα γίνει με όρους ενός «πολέμου χαρακωμάτων». Όπως δείχνουν και οι λέξεις, έχουμε μπει σε ένοπλη σύγκρουση με το δημιούργημά μας.

Στον ιαπωνικό πυρηνικό σταθμό, αυτό που έγινε καπνός είναι η υπόσχεση ότι θα κυριαρχήσουμε στον κόσμο και θα ελέγξουμε τη φύση, καταλήγει στο άρθρο του ο Στεφάν Φουκάρ. Μια έκρηξη αερίου, ένας κυκλώνας, ένας σεισμός, ένα κλασικό βιομηχανικό δυστύχημα είναι μερικά από τα απρόβλεπτα. Στην καταστροφή στη Φουκουσίμα βλέπουμε μια τεχνολογία που παύει να είναι ο σύμμαχος και ο υπηρέτης του δημιουργού της για να γίνει η ίδια κυρίαρχος του εαυτού της, να γίνει εχθρική προς τον δημιουργό της και να καταλάβει ένα έδαφος από το οποίο ο δημιουργός της θα εξοριστεί για καιρό. Η καταστροφή αυτή μας καλεί να ξανασκεφτούμε όλη τη δυτική αντίληψη για την ανθρώπινη πρόοδο ως γραμμικό αποτέλεσμα της τεχνολογικής προόδου.