Ηταν ο Μπενβενούτο Τσελίνι ο σηµαντικότερος καλλιτέχνης της εποχής του;

Ο πολύπλευρος δηµιουργός που η ζωή του έχει γίνει όπερα, έχει συγγράψει και την αυτοβιογραφία του, η οποία είναι δηµιουργία πολύ πιο περίτεχνη από τα έργα του της χρυσοχοΐας, µεταφρασµένη στα γερµανικά από τον Γκαίτε…
Με µια
Στην καρδιά της Φλωρεντίας, στη µέση του Πόντε Βέκιο, πάνω στον κεντρικό άξονα που ακολουθούν το καλοκαίρι τα πλήθη των τουριστών, στο σηµείο όπου η σειρά των µικρών µαγαζιών διακόπτεται για να ελευθερώσει τη θέα που ανοίγεται προς τον Αρνο, τα περιστύλια του Παλάτσο ντέλι Ουφίτσι και τον λόφο µε δεσπόζουσα την εκκλησία του Σαν Μινιάτο, µια προτοµή τοποθετήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα αποτίνοντας φόρο τιµής στον πιο λαµπρό καλλιτέχνη της πόλης. Αυτή η µοναδική τοποθεσία, που κάνει τον ήρωα ένα είδος ακρόπλωρου της πρωτεύουσας της Αναγέννησης, θα έπρεπε να είχε κρατηθεί για τον Λεονάρντο Ντα Βίντσι ή τον Μιχαήλ Αγγελο. Ωστόσο, η προτοµή είναι του Μπενβενούτο Τσελίνι.

Βρίσκεται στο Πόντε Βέκιο επειδή επίσης είναι ο χώρος όπου στεγάζονται οι χρυσοχόοι. Ακόµη και σήµερα µπορούµε να βρούµε εκεί παλαιά κοσµήµατα και πέτρες µεγάλης αξίας. Ο έντιµος γλύπτης Ραφαέλο Ροµανέλι που έπλασε το γεµάτο δύναµη πρόσωπο ενός άνδρα γενειοφόρου και κάπως κατσούφη, να του έκανε άραγε αυτή την τιµή απλώς στο όνοµα της συντεχνίας των χρυσοχόων, της οποίας ο Τσελίνι αποτελεί τον πιο λαµπρό εκπρόσωπο; Ο Μπενβενούτο είναι στ’ αλήθεια «καλοδεχούµενος» σε αυτό το σηµείο; Ποια όµως είναι τα έργα που δικαιολογούν την απίστευτη φήµη που απολαµβάνει µέχρι τις µέρες µας;

Ο Μπενβενούτο Τσελίνι που γεννήθηκε το 1500 και πέθανε το 1571, ενσαρκώνει τον αιώνα του µε ορµή και πάθος. Η ζωή του είναι ένα µυθιστόρηµα, µια όπερα επίσης. Ενέπνευσε τον Μπερλιόζ, ο οποίος δηµιούργησε µια ροµαντική προσωπικότητα το 1838 σε ένα έργο πολύ προχωρηµένο για την εποχή του, που δεν κατόρθωσε να πείσει το κοινό της µοναρχίας του Ιουλίου. Το ταραχώδες και παθιασµένο πεπρωµένο του Τσελίνι εκπλήσσει ακόµη και τους πιο ένθερµους οπαδούς της νέας µουσικής. Πράγµατι, ο Τσελίνι προηγείται της εποχής του.

Χρυσοχόος, εκπαιδευµένος σε εκείνο το περιβάλλον των εργαστηρίων όπου έπρεπε να είσαι ικανός να επινοήσεις τα πάντα, από περικεφαλαίες παρελάσεων µέχρι κάθε είδους κόσµηµα, από τη µήτρα της σφραγίδας µέχρι το µπρούντζινο αγαλµατάκι, κατάφερε να περάσει στην αιωνιότητα ως οικουµενικό πνεύµα. Βγαίνοντας από το ατελιέ του, θέλησε να γίνει εκείνος που θα µεσουρανούσε στην τέχνη της Αναγέννησης, ο µόνος ικανός να ξεπεράσει τον Μιχαήλ Αγγελο και εµφανίζεται κυρίως ως ο άνθρωπος που διαπραγµατευόταν ως ίσος προς ίσον µε τους ισχυρότερους ηγεµόνες: τον Φραγκίσκο Α’ που τον προσκάλεσε στη γαλλική αυλή, τον Κοσµά των Μεδίκων του οποίου έφτιαξε την προτοµή, τον πάπα Κλήµεντα Ζ’ των Μεδίκων ή τον Παύλο Γ’ Φαρνέζε. Κάποια έργα του αρκούν για να πείσουν για τη δύναµή του όσους θα αµφέβαλλαν, αλλά είναι λιγοστά:

σχεδόν πλάι στο Πόντε Βέκιο, ο Περσέας στην Πιάτσα ντέλα Σινιορία που µοιάζει να κραδαίνει το κεφάλι της Μέδουσας για να προκαλέσει, το 1554, τον ∆αβίδ του Μιχαήλ Αγγελου, απέναντί του Φοντενεµπλό, εκτεθειµένη στο βάθος µιας αίθουσας αφιερωµένης στην ιταλική γλυπτική, όχι µακριά από τον Μιχαήλ Αγγελο και τους Σκλάβους του. Και πάνω απ’ όλα, το πολυτιµότερο έργο του στο Μουσείο της Βιέννης, µια γλυπτή σύνθεση από χρυσό και σµάλτο, η αλατιέρα του Φραγκίσκου Α’. Τη νύχτα της 10ης προς την 11 Μαΐου 2003 έπεσε θύµα κλοπής. Μια εξωτερική σκαλωσιά είχε εξασθενίσει το σύστηµα ασφαλείας του µουσείου και οι διαρρήκτες δεν ενδιαφέρονταν παρά γι’ αυτό το µοναδικό κόσµηµα, ανάµεσα σε τόσα άλλα. Το 2006 _ έκπληξη! _ το γλυπτό βρέθηκε άθικτο, λες και η οµορφιά και η σπανιότητά του το προστάτευσαν από το λειώσιµο _ «τύχη» που είχαν τόσα και τόσα έργα του Τσελίνι και εξηγείται έτσι τη σπανιότητα των µαρτυριών του ταλέντου του. Τα γλυπτά του Τσελίνι µοιάζουν µε κοµµάτια χρυσοχόου, λεπτεπίλεπτα και γυαλισµένα σαν κοσµήµατα: ο Περσέας θαυµάζεται για τη δύναµή του αλλά και για τις εξαιρετικές λεπτοµέρειές του. Τα κοµµάτια του της χρυσοχοΐας _ το δείχνει τόσο καλά η αλατιέρα _ είναι σαν αγάλµατα δηµόσιου χώρου σε µέγεθος κοσµήµατος.

Το έργο του Τσελίνι που διατήρησε το όνοµά του στην αιωνιότητα δεν βρίσκεται ούτε στα µουσεία ούτε στις πλατείες, είναι ένα βιβλίο. Μας άφησε ένα αφήγηµα γεµάτο σκηνές µεγάλου θεάµατος, µικρές ιστορίες και αναµνήσεις, «Η Ζωή του Μπενβενούτο Τσελίνι Γραµµένη από τον Ιδιο». Αναµφίβολα είναι το µεγαλύτερό του αριστούργηµα. Τον κάνει διάσηµο και… κάπως ύποπτο. Σε κάθε σελίδα αυτού του έργο, το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε µόλις στις αρχές του 18ου αιώνα, δίνει πάντα στον εαυτό του τον πρώτο ρόλο. Και διακηρύσσει: «Ισότιµός µου ίσως να µην υπάρχει ούτε ένας στον κόσµο ολόκληρο».

∆ιηγείται πώς το 1527, κατά τη λεηλασία της Ρώµης είχε ανοίξει αυτός ο ίδιος πυρ από τις επάλξεις του Καστέλ Σαντ’ Αντζελο, χτυπώντας τον Κοντόσταβλο των Βουρβόνων. Τον παρακολουθούµε να σµιλεύει την αγκράφα του πάπα και να γίνεται χαράκτης του ποντιφικού νοµίσµατος, τον ξαναβρίσκουµε εγκατεστηµένο σε µέγαρο στο Παρίσι, κοντά στο Λούβρο και στον βασιλιά της Γαλλίας… Γράφει µε τροµερή αλαζονεία, ανοίγοντας έκτοτε τον δρόµο στον θεσµό της χορηγίας και του µαικήνα: «∆εν ξέρω ποιος είναι ευτυχέστερος, ο ηγεµόνας που βρίσκει έναν άνθρωπο του γούστου του ή ο ταλαντούχος καλλιτέχνης στον οποίο ο ηγεµόνας προσφέρει όλα τα µέσα για να εκφράσει την ευρεία αντίληψη του πνεύµατός του».

Περιγράφει τον εαυτό του ως κατατρεγµένο, θύµα σκευωριών, ο Φραγκίσκος Α’ εκνευρίζεται µαζί του, οι Ρωµαίοι αντίπαλοί του καταφθάνουν το 1556 για να τον φυλακίσουν. Αποφεύγει φυσικά να πει πως µια φορά συνελήφθη για φόνο και αργότερα για σοδοµία. Ο Τσελίνι έχει την πολυτέλεια να γίνει ένας από τους πρώτους καταραµένους καλλιτέχνες της Ιστορίας, περιφρονώντας τους ανταγωνιστές του όπως ο Μπαντινέλι ή ο Αµανάτι, που µονοπωλούν τις παραγγελίες. Ο µεγάλος εχθρός του είναι ο Βαζάρι, που διεκδικεί επίσης την κληρονοµιά του Μιχαήλ Αγγελου και επιχειρεί να δοξάσει τη Φλωρεντία µέσω της µνηµειώδους και πρωτοποριακής τέχνης του. Για να προκαλέσει τον Βαζάρι, ο οποίος τον χλευάζει στο βιβλίο του «Βίοι των πλέον εξαίρετων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων», που η πιο ολοκληρωµένη έκδοσή του κυκλοφορεί το 1568, αποφασίζει να κατασκευάσει ένα µνηµείο αφιερωµένο στην ίδια του τη δόξα, µια αυτοβιογραφία.

Μέχρι τότε ουδείς καλλιτέχνης είχε επαρκές λογοτεχνικό ταλέντο για να το ρισκάρει. Στις σελίδες του επιδεικνύει σταθερή κλίση προς τους άθλους, το παράδοξο και το αντισυµβατικό. Ουδείς είχε τολµήσει να αναλάβει την τήξη µπρούντζου για ένα άγαλµα τόσο µεγάλο όσο ο Περσέας. Καθώς η επιχείρηση κινδυνεύει να αποτύχει, βάζει φωτιά στο ίδιο του το σπίτι και, ανάµεσα στα στοιχεία της φύσης, ο ηρωικός Ελληνας φανερώνεται µέσα στις φλόγες σαν ένα πλάσµα ζωντανό που βγαίνει από το πήλινο καλούπι του. Μια σκηνή που ο Μπερλιόζ ξαναζωντανεύει µε σπινθηροβόλους τόνους. Εναλλάσσει έτσι αφηγήσεις εορτών και µαχών, καβγάδων και θριάµβων: είναι η πρώτη φορά που ένας καλλιτέχνης κατορθώνει να µετατρέψει την καριέρα του σε ιπποτικό µυθιστόρηµα. Αρα, είναι µυθοµανής ο Τσελίνι; Αν προσπαθήσουµε να επαληθεύσουµε την κάθε λεπτοµέρεια της βιογραφίας, αναµφί βολα· αλλά οι φανφαρονισμοί του έχουν µικρή σηµασία. Εκεί που λέει την αλήθεια, περισσότερο από όλους τους ιστορικούς της εποχής του, είναι το ότι δίνει τη δυνατότητα να διαβάσουµε την επιφυλλίδα µιας ριζοσπαστικής επανάστασης χαρακτηριστικής της Αναγέννησης: ο τρόπος µε τον οποίο άλλαξε η κοινωνική θέση του καλλιτέχνη µέσα σε λίγα χρόνια. Απλός τεχνίτης ακόµα γύρω στο 1520, ο Τσελίνι αποκτά πρόσβαση στην τάξη των καλών τεχνών µε τις µεγάλες παραγγελίες, από τις οποίες ο Περσέας αποτελεί το αριστούργηµα και κρίνεται άξιος να ανταγωνιστεί τον Μιχαήλ Αγγελο.

Ο καιρός των τεχνιτών δίνει τη θέση του στα χρόνια των καλλιτεχνών, κατόπιν έρχεται η εποχή των ιδιοφυϊών και ο Τσελίνι στάθηκε ικανός να δείξει ότι είχε αντιληφθεί αυτό τον αξιοθαύµαστο µετασχηµατισµό. Τον είχε ενσωµατώσει και, µάλιστα, ξεπεράσει: εντελώς σοβαρά, στις Αναµνήσεις του, εξηγεί πώς στη διάρκεια εκείνων των χρόνων αγώνα για τον πάπα, φυλάκισης και αποµόνωσης, µετατράπηκε σε… άγιο. Εξάλλου διαθέτει ένα φωτοστέφανο ορατό από όλους, ιδιαίτερα όταν βρισκόταν στη Γαλλία (1540 – 1545) στην αυλή του βασιλιά Φραγκίσκου. Στην Ιταλία, δυστυχώς, δύσκολα διακρίνεται: «Ο ουρανός εδώ παραείναι λαµπερός…».

Είναι η πρώτη φορά που ένας καλλιτέχνης κατορθώνει να µετατρέψει την καριέρα του σε ιπποτικό µυθιστόρηµα