Οι άλλοι πρωταγωνιστές «Eχω άγγελο, αλλιώς δεν εξηγείται πώς ζω ακόµα»

Οσες φωτογραφίες του είχα δει ήταν αγκαλιά µε µια κιθάρα. Και ένα µεγάλο ασηµένιο δαχτυλίδι στο δεξί του χέρι. Γεννηµένος το 1920. Στον πόλεµο του ’40 δηλαδή ήταν 20άρης. Μετά αντάρτης µε το ΕΑΜ – στον Εµφύλιο δεν ανακατεύθηκε – και ύστερα, τη δεκαετία του ’50, ίνδαλµα της νεολαίας. «Αηδόνι» µου τον είχε χαρακτηρίσει ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Από Μαντολινάτες µέχρι Τσιτσάνη, φίλος όλης της αριστερής µεταπολεµικής διανόησης… Ο τελευταίος µιας γενιάς. Οσο το σκέφτοµαι τόσο επιταχύνω το βήµα µου. Ανεβαίνω δυο δυο τα σκαλιά και τον βρίσκω να µε περιµένει όρθιος στην πόρτα. Μια κιθάρα είναι αφηµένη στον καναπέ.

Στοιχηµατίζω ότι αν την πιάσω θα είναι «ζεστή».

Είναι χαρούµενος. Υστερα από τόσα και τόσα χρόνια το επόµενο Σάββατο θα γίνει µια συναυλία αφιερωµένη µόνο σε αυτόν. «Γέλα, αγάπα και τραγούδα», διαβάζω στις αφίσες. «Με νέους τραγουδιστές», µου λέει λες και προλαβαίνει τη σκέψη µου. «Οι φίλοι µου έχουν όλοι πεθάνει, ρωτήστε µε όµως ό,τι θέλετε, πείτε ότι είµαστε και εµείς φίλοι».

Πόσο βαθιά φτάνει η µνήµη σας;
Πριν πολλά χρόνια πήγα στην Πάτρα για να δω το σπίτι όπου γεννήθηκα. Στη γωνία ήταν µια γριά η οποία σκούπιζε και της λέω, «εδώ καθόταν η κυρία ΙΣµήνη – άκου µνηµονικό – που είχε δυο γιους που έπαιζαν µ’ ένα αεροπλανάκι ξύλινο…». Και µου λέει «εγώ είµαι η ΙΣµήνη» και µε πάει στο σαλόνι. «Τι σου θυµίζει αυτό;». Και ήταν το αεροπλανάκι, µε πιάσανε τα κλάµατα. Ο πατέρας σας ήταν ναυτικός;
Θερµαστής ήταν ο φουκαράς, αλλά πιο πριν ήταν στην Αµερική. Ερχόταν, έσπερνε ένα παιδί και ξαναγύριζε. Και έχει αξία να σας πω πώς έφυγε από την Αµερική. Κυνηγηµένος.

Ερωτοδουλειές;
Μπα, εγκλήµατα… Το ‘29 που έγινε το κραχ είχε µια ταβερνούλα στο Σικάγο. Και µια φορά τρεις η ώρατο πρωί, πήγανε δύο καιτου λένε «ρε σκατοέλληνα,κάνε µας καφέ» και βγάζει ο έναςένα πιστόλικαι το βροντάει πάνω στο τραπέζι. Πάει ο άλλος και παίρνει το κουτί µε τα πούρακαι το πηγαίνει στο αµάξι του. Ο πατέρας σκέφτηκε «θα µε ληστέψουν και µετά θα µε σκοτώσουν». Εβραζε λαρδί στην κουζίνα και όπωςο άλλος καθότανδίπλα στο ταµείο παίρνει το λαρδί και του το χύνει στο πρόσωπο. Και παίρνεικαι µια σιδερένιαζαχαριέρα και πάει πίσω από την πόρτα, µόλις γυρνάει ο άλλος που είχε κλέψει τα πούρα, του σκάει τη ζαχαριέρα στο κεφάλι. Τηλεφωνάει σε έναν φίλο του και του λέει«έκανα δύο εγκλήµατα». Και τους λέειο άλλος, «ξύρισε το κεφάλισου και πήγαινε στη Νέα Υόρκη». Αυτός τον έβαλε στο «Edison» – τότε ήταν δύο υπερωκεάνια, το «Vernas» και το «Edison». Ετσι έγινε ναυτικός ο πατέρας µου.

Εσείς το πιο τολµηρό πράγµα που έχετε κάνει, ποιο είναι;

Η µεγαλύτερη βλακεία που έχω κάνει; Τραγουδούσα στην «Οαση». Λος Τρες Μουτσάτσος και η Ρένα Βλαχοπούλουµαζί. Μας επιτάξανεοι Γερµανοί καιχόρευε µαζίµας η BellaSarda, µια καλλονή χορεύτρια. Και µια µέρα έρχεται ο Χαράλαµπος Μαλλίδης και µου λέει, «έχουν πατάτες στην ταράτσα». Και τι κάνουµε; Ανεβαίνει αυτός στη ταράτσα, πάω εγώ στον δρόµο να µου ρίξει ένα τσουβαλάκι πατάτες. Πέφτει όµως το τσουβάλιστον δρόµο και σκορπάνε παντού οι πατάτες. Αν βγαίνανε οι Γερµανοί, θα µε σκότωναν. Είχα µια µπλε καµπαρντίνα, τη βγάζω κι αρχίζω και µαζεύω κοµµάτια τις πατάτες. Τέτοια τρέλα. Και το χειρότερο; Ξαναπήγαµε.

Καλά πόσο έκανε ένα σακί πατάτες;
Σηµερινά λεφτά; 10 ευρώ. Παίζαµε τη ζωή µας κορόνα – γράµµατα για 10 ευρώ.

Αντάρτης έχω µάθει ότι ήσασταν.
∆ε βαριέσαι. Ενα βράδυ στην Κατοχή σε µια ταβέρνα λέγαµε µαντινάδες, αλλά κάποια στιγµή µε πιάνει το πατριωτικό µου κι αρχίζω: «Βροντάει ο Ολυµπος, αστράφτει η Γκιώνα…». Ούτε που κατάλαβα πώς βρέθηκαστο τµήµα. Ηµουνα όµωςφίρµα, είχακάνει ήδηπολλά σουξέ και ύστερα από µερικές µέρες ο διοικητής µε άφησε.

Είχατε πάρει µέρος και στον Πόλεµο;
Σε ένα τάγµα θανάτου στα Γιάννενα. Πώςείναι να πας σ’ ένα µέροςπου έχει πολλέςµύγες; Ετσι περνάγανε οι σφαίρες από δίπλα σου. Ηµουνα λοχίας και δίπλα µουσκοτωνόντουσαν καθηµερινά τρεις τέσσερις.

Που σηµαίνει ότι κι εσείς θα έχετε σκοτώσει;
Μπορεί, αλλά δεν το πιστεύω, γιατίδε θα µε είχε ο Θεός 91χρόνια ζωντανό. Οταν γεννήθηκα, είπε ο Θεός σε κάποιον άγγελο, «πήγαινε κοντά απόαυτό το παλικάρι». Αλλιώς δεν εξηγείται πώς ζω ακόµα.

Πώς αρχίσατε να γράφετε τραγούδια;
Κατ’ αρχήν γράφεις για τη ζωή σου. Τον έρωτα, τη φτώχεια, την κακοπέραση.

Και εσείς ζήσατε πολλή φτώχεια.
Φτωχή ήταν όλη η Ελλάδα τότε. Πλούσιοι ήτανε µόνο οι εφοπλιστές. Ηταν ένας τραπεζίτης, δε λέω το όνοµά του, γιατί ζει ακόµα, κι έβαζε στοιχήµατα για µια γυναίκα. Και τι κατάλαβε; Τι να τα κάνεις; Χαρέµι; Ή σινιέ µεταξωτά; Και µε τα άλλα ρούχα, ξαπλώνεις µια χαρά.

∆εν στερηθήκατε τίποτε λοιπόν.
Μα ήµουν πλούσιος. ∆ηλαδή, αυτός που έχει νησιά, τι διαφορά έχει από µένα; Εγώ άµα διαβάσω ένα ποίηµα ή δω ένα έργο και µε πάρουν τα δάκρυα, ευτυχισµένος είµαι. Αυτός πότε είναι ευτυχισµένος; Στην Αµερική έκανα µια συναυλία και πήγα σ’ έναν φίλο µου εφοπλιστή πέντε εισιτήρια. Μου λένε οι γραµµατείς του «περιµένετε».Περιµένω µισήώρα, λέω «άει στον διάολο, πάω ναφύγω». Μεφωνάζουν και µου λένε «περάστε». Ανοίγειτην πόρτα και είναι οεφοπλιστής µετέσσερα τηλέφωνα κατεβασµένα.∆ηλαδή µιλούσεσε τέσσερις. «Αυτός θα πάρει χίλιους τόνους, ο άλλος 500». Και µου λέει «έχω δυο παιδιά και τα βλέπω ένα τέταρτο». Το πρωί που φεύγει κοιµούνται και το βράδυ που γυρνάει κοιµούνται. Τι να την κάνεις τη ζωή έτσι;

Εάν είχατε γεννηθεί πλούσιος, θα είχατε κάνει αυτή την πορεία; Ή ήταν και το γινάτι του φτωχού;

Ε, ήταν βέβαια. Αν και πάντα κουδούνιζε η µουσική στο µυαλό µου. Στην Times Square όµως βγαίνανε παιδιά από αυτοκίνητα που έκαναν 100 χιλιάδεςδολάρια, έστηναν ένα κασελάκι και γυάλιζαν παπούτσια. Τα πηγαίνανε οι γονείς τους οι οποίοι ήταν πάµπλουτοι για να µάθουν τη ζωή.

Οι µουσικοί στα χρόνια σας δεν βγάζανε λεφτά;

Εµείς όταν δουλεύαµε ντουέτο µε τον Γούναρη, εκείνος έπαιρνε120 φράγκα κιεγώ έπαιρνα 100 – ήταν και πέντε χρόνια πιο µεγάλος από µένα. Εµείς δουλεύαµε εφτά µέρες τηνεβδοµάδα χωρίς µικρόφωνο κι αυτοί τώρα τραγουδάνε µε µικρόφωνοδύο µέρες τηνεβδοµάδα και παίρνουν 10 χιλιάδες ευρώ.

Από τους µεγάλους που έχετε γνωρίσει ποιον ξεχωρίζετε;

 Μεγάλους τι εννοείτε, πολιτικούς; Αρχίστε µε τους πολιτικούς.
Ολοι ερχόνταν εκεί που τραγουδούσα, όλοι. Αλλά ο µεγαλύτερος θαυµαστής µουήταν ο γέρος Παπανδρέου. Ερχόταν στη «Σπηλιά του Παρασκευά» στην Καστέλλα και κατέβαινε µε βροχή 150 σκαλοπάτια. Επινε το κονιακάκι του µε ζάχαρη γύρω-γύρω και του άρεσε να ακούει τις «Μοίρες». «Σαν ταξιδιάρικα πουλιά διαβαίνουµε τις µοίρες…».

Εσείς όµως προτιµούσατε τις παρέες των λογοτεχνών έχω µάθει.

Κοίταξε να σου πω, οΜενέλαος (σ.σ.: Λουντέµης) δεν ήταν απλώς φίλος µου, ήταν σαν αδερφός µου. Μόλις τον έβλεπα σταµάταγα, του πήγαινα την κιθάρα και µου έλεγε τραγούδια στα ρώσικα… Ρώσικα;
Ηξερε πολλά. Μετά ήταν ο Γιάννης ο Ρίτσος, µιλάµε τώρα γιαδιαµάντια. Του λέω «δε σου έδωσαν το Νοµπέλ;». Και µου λέει «µα υπάρχει ένας Γάλλος µεγαλύτερος από µένα». Μετά µε τον Λειβαδίτη, κοιµόµασταν στο ίδιο κρεβάτι, δεν κοιµόµουνα σπίτι µου τότε γιατί µε κυνηγούσανε οι τσολιάδες. Πολλές φορές κάθοµαι και ξανασκέφτοµαι τους στίχους. «Στον άλλο κόσµο που θα πας κοίτα µηγίνεις σύννεφο». Πώς ήταν τότε η ζωή; ∆ώστε µου µια περιγραφή.

Μισή χαρά -µισή λύπη. Ακόµα και οι γύφτοι ήταν τότε διαφορετικοί. Σε όλη την Ελλάδα είχαµε τότε 300 γύφτους σιδεράδες και τώρα είναι 500 χιλιάδες.

Τα στέκια σας;
Μαζευόµασταν σε µια ταβέρνα στη Βάθη εκεί που πήγαινε και ο Βάρναλης.Τον είχατε δει το Βάρναλη ποτέ; Ηταν ασχηµάντρας, αλλά… Μεγάλος γυναικάς λένε.
Αφού στην κλινική πριν πεθάνει έλεγε στα κοριτσάκια «σκύψενα σου πιάσωτο στηθάκι», σε τέτοιο σηµείο.

Μου λέγατε όµως για τα στέκια σας.
Μια φορά στην ταβέρνατου «Αρία»τηγανίζαµε κι εγώ διάβαζα το «Κοράκι» του Πόε και ο Βάρναλης µου λέει «αµάν, τι είναιαυτό το πράγµα;».

Και τον Καββαδία είχατε γνωρίσει;
Τον Νίκο; Τον έφερε ο Βανδώρος, τον είχε 19 χρόνια ασυρµατιστή στο βαπόρι και τον παρακάλεσε ν’ απαγγείλει ένα ποίηµα και χώθηκε κάτω από το τραπέζι. «Γουίλι, ο µαύρος θερµαστής από το Τζιµπουτί». Ηµασταν πατριώτες. Αυτός από τοΑργοστόλι, εγώ από το Ληξούρι. Λέγαµε, θα µας κάνουν αγάλµατα. Και µου έλεγε «ωραία, θα µουντζωνόµαστε».

Ο µεγαλύτερος συνθέτης της εποχής
εκείνης ποιος ήταν; Ο Σουγιούλ, ο Αττίκ, ο Χαιρόπουλος, ο Γιαννίδης, ποιος;

Με το χέρι στην καρδιά, θα σου πω ότι ο µεγαλύτερος ήταν ο Αττίκ και µετά ο Χαιρόπουλος και µετά ο Σουγιούλ… Εχω για όλους ιστορίες, πού να καθήσω να στιςλέω τώρα;

Γιατί ξεχωρίζετε τον Αττίκ;
Γιατί ο Αττίκ έγραφε και στίχους και µουσική. Ενώ ο Μιχάλης,το άλλο τοδιαµάντι, ο Σιουγιούλ, έγραφε µόνο µουσική.

Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος µου έχει πει ότι οι έφηβοι της δεκαετίας του ‘50 ήταν µοιρασµένοι ανάµεσα στον Γούναρη, τον Μαρούδα κι εσάς.

Ο Νίκος ο Γούναρης ήταν λαϊκός και άµεσος, και δεν µπορείτε να διανοηθείτε τι ψυχή ήταν. Τότε λαϊκοί ήταν οι χασικλήδες.

Εσείς παρ’ ότι έχει χαρακτηρισθεί ευρωπαϊστής, έχετε πει και λαϊκά τραγούδια σε πρώτες εκτελέσεις. Εχετε πει Τσιτσάνη.

Ολου του κόσµου τα τραγούδια. Γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά, ρώσικα, κινέζικα…

Ζαµπέτα…
Ηταν πολύωραίος µελωδιστής ο Ζαµπέτας. Εφευγα σαναύριο για την Αµερικήκαι είχα πάει στην Odeon που τραγούδαγε, στο τέρµα της Πατησίων.Του λέω, «φεύγω». Μου λέει, «είσαι τρελός Φωτάρα; Ελα µαζί µου να τα οικονοµήσουµε, να τους σκίσουµε…».

Τραγουδιστικά απωθηµένα, λοιπόν, δεν έχετε;

Εχω όµωςκαµιά σαρανταριά ακυκλοφόρητα, αλλά λέω να τα πετάξω. Τώρα είναι η εποχή του ροκ.Το 90% είναιροκ και το10% είναι όλα τ’ άλλα.

Ροκ δεν έχετε ακούσει ποτέ;
Κοίταξε να δεις, οιBeatles έχουν γράψειαριστουργήµατα.

Οταν πουλάγατε σαπούνια έξω απ’ τον Λαµπρόπουλο, είχατε κάποιο σχέδιο ή όλα γινόνταν για την επιβίωσή σας;

Ολα ήταν τύχη. Μετά τα σαπούνια, πούλαγα χρώµατα στην πλατεία Βάθη. Εκεί κοντά δούλευε και ο Κεφαλάς. Γνωριζόµασταν και κάναµε συγκρότηµα και µια µέρα που γλεντάγαµε και κάναµε καντάδες προς τον Κοκκιναρά πέφτουµε πάνω σε έναν καλοντυµένο µεγάλο άνθρωπο. Ηταν ο Βέλλας. Οταν τελειώσαµε, µας λέει «µπράβο ρε παιδιά, θέλω τον τενόρο σας, µπορώ να τον έχω;» Κι έτσι πήγα µε τον Βέλλα. Με τα κόµµατα πώς τα πήγατε;
∆εν έχω πάρε – δώσε µε κανένα κόµµα. Ψήφιζα πάντως, έκανα το χρέοςµου.

Ησασταν κοµµουνιστής;
Οχι. Για µένα κοµµουνιστής είναι ο αγιότερος των αγίων.  Εχετε κάποια εξήγηση για τη σηµερινή κρίση;

Είναι πολλά µαζί. Ο Μιλτιάδης ξέρεις πώς πέθανε; Την επόµενη µέρα από τη Μάχη του Μαραθώνα, από γάγγραιναστη φυλακή. Ο ήρωας των ηρώων, έτσι; Αυτοί είναι οιΕλληνες.

Εχουµε κατάρα να µηχωνεύει ο ένας τονάλλον. Είναι δυνατόν να έχουµε απώλειες στο αλβανικό µέτωπο 13-14 χιλιάδες ανθρώπους και να έχουµε στον ανταρτοπόλεµο 70 χιλιάδες;

Αµα µπορούσατε να ξαναγυρίσετε σε µια στιγµή, πού θα γυρνούσατε;

∆ε θέλω να γυρίσωπουθενά. Αν πιάσειςαπό τη Χιλή, το Μεξικό, την Αργεντίνα, τη Γαλλία, την Αµερική, όλοι έχουν πεθάνει, κανένας δεν έφθασε 91 πουθα τα κλείσωεγώ σε δύο µήνες. Ο µόνος που έφτασε στα 82 νοµίζω ήταν ο Φρανκ Σινάτρα. Ολοι οι άλλοι είναι νεκροί.

Ο µεγαλύτερος θαυµαστής µου ήταν ο γέρος Παπανδρέου.
Ερχόταν στη Σπηλιά του Παρασκευά στην Καστέλλα και κατέβαινε µε βροχή 150 σκαλοπάτια.
Επινε το κονιακάκι του µε ζάχαρη γύρω γύρω και του άρεσε να ακούει τις «Μοίρες»

Στην Times Square βγαίνανε παιδιά από αυτοκίνητα που έκαναν 100 χιλιάδες δολάρια, έστηναν ένα κασελάκι και γυάλιζαν παπούτσια. Τα πηγαίνανε οι γονείς τους οι οποίοι ήταν πάµπλουτοι για να µάθουν τη ζωή