Γιατί ο Μικ Τζάγκερ κρύβεται στα υπόγεια της Τεχεράνης;

Καλωσήλθατε στο Ιράν. Μόλις περάσετε τη μαύρη και φέρουσα τσαντόρ πρόσοψη της μεγαλύτερης θεοκρατίας του κόσμου, θα ανακαλύψετε ότι η Τεχεράνη επιφυλάσσει πολλές κρυμμένες εκπλήξεις και κάνει τα κόκαλα του σάχη να τρίζουν! Σε αποθήκες και υπόγεια βρίσκονται πολύτιμα κοσμήματα και εξαιρετικά έργα τέχνης.
Και οι ιρανικές αρχές αφήνουν ενίοτε το κοινό να ρίξει μια κλεφτή ματιά
O Μικ Τζάγκερ στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν; Και όμως, δεν πρόκειται για φάρσα! Σίγουρα, ακούγεται παράξενο το ότι μπορεί κάποιος να συναντήσει το αστέρι της βρετανικής ροκ, είδος μουσικής που απαγορεύεται επισήμως, στα υπόγεια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης. Και όμως… Το πορτρέτο του Μικ Τζάγκερ που φιλοτέχνησε ο Αντι Γουόρχολ αποτελεί μέρος των χιλιάδων θησαυρών που δεν περιμένει κανείς να δει στα υπόγεια της υπερβολικά πουριτανικής ιρανικής πρωτεύουσας και τα οποία από το 1979, οπότε και έγινε η επανάσταση, φυλάσσονται αυστηρά από τους θρησκευτικούς ηγέτες. «Στη χώρα των μουλάδων, οτιδήποτε όμορφο- και καλό- κρύβεται:

οι γυναίκες πίσω από πέπλα, τα οινοπνευματώδη στα πάρκινγκ, η τέχνη στα υπόγεια», λέει ειρωνικά ένας συλλέκτης.

Καλωσορίσατε στο βασίλειο των διπλών όψεων και των ψευδαισθήσεων! Από κάθε άποψη η υπόγεια ιστορία του σύγχρονου Ιράν προκαλεί το ενδιαφέρον. Ας αρχίσουμε από το πολύ λεπτό ζήτημα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, που διαρκώς κλέβει τα φώτα της δημοσιότητας από άλλες κρίσεις που προκύπτουν ανά τον κόσμο με την τόσο αμφιλεγόμενη- και επί μακρόν παράνομη- ανάπτυξή του. Αν όμως η ατομική ενέργεια γίνεται συχνά το επίκεντρο της προσοχής, τα όμορφα περσικά αντικείμενα- επίσης υπόγειαπολύ σπάνια φτάνουν στα πρωτοσέλιδα του δυτικού Τύπου.

Οι άγνωστοι στο ευρύτερο κοινό θησαυροί του Ιράν θα μπορούσαν να κάνουν τους λάτρεις της τέχνης να επιβιβαστούν στο πρώτο αεροπλάνο της Ιran Αir και να επισκεφθούν το Ιράν για να βρουν τα ίχνη τους, σαν ντεντέκτιβ που ψάχνουν για αποδεικτικά στοιχεία του εγκλήματος. Σταθμός πρώτος: τα υπόγεια της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν, στην οποία άλλωστε μπορεί κανείς να έχει πρόσβαση και από άλλες υπόγειες οδούς όπως το μετρό της Τεχεράνης, για να αποφύγει τα μποτιλιαρίσματα αυτής της γιγάντιας μεγαλούπολης με τους περισσότερους από δώδεκα εκατομμύρια κατοίκους. Τα πλούτη που βρίσκονται εκεί είναι τόσο εντυπωσιακά που κόβουν την ανάσα. Μόλις κατέβει κανείς τα σκαλιά της τράπεζας, η ενισχυμένη πόρτα του θησαυροφυλακίου οδηγεί σε μία σειρά από προθήκες που προστατεύονται από υπερευαίσθητα συστήματα συναγερμού και οι οποίες είναι γεμάτες από τους πιο απρόσμενους θησαυρούς: ναργιλέδες που κοσμούνται από πολύτιμους λίθους, τιάρες, σπαθιά, ασπίδες καλυμμένες από πετράδια, δίσκοι, περιδέραια… Βρισκόμαστε στην αίθουσα των «κοσμημάτων του ιρανικού στέμματος», σύμβολο αυτής της «φιλικής προς τη Δύση παρακμής της μοναρχίας» που τόσο έντονα έχουν αποκηρύξει οι νυν ιθύνοντες της Τεχεράνης. Ωστόσοτι οξύμωρο!- η έκθεση είναι ανοιχτή για το ευρύ κοινό!

Με το πρόσωπό της να πλαισιώνεται από μια μαύρη μαντίλα, μια ξεναγός στην υπηρεσία του ισλαμικού κράτους περιγράφει, με εντυπωσιακό πάθος, τα πιο πολύτιμα από τα αντικείμενα. «Παρατηρήστε τη λεπτότητα της κορόνας της Σαχμπανού», μας λέει δείχνοντας με το δάχτυλο αυτό το μοναδικό κόσμημα, που είχε αγοραστεί τότε από τους κοσμηματοποιούς Βαν Κλιφ και Αρπελς. Μια αρκετά ιδιαίτερη παραγγελία που υλοποιήθηκε με βάση από πράσινο βελούδο και λευκόχρυσο, στον οποίο έχουν κολλήσει εκατόν πέντε μαργαριτάρια, τριάντα τέσσερα ρουμπίνια, δύο σπινέλιους, τριάντα οκτώ σμαράγδια και χίλια τετρακόσια εξήντα εννέα μπριγιάν και ήταν το στέμμα που φόρεσε η τρίτη σύζυγος του σάχη, Φαράχ Ντιμπά, κατά τη στέψη της το 1967. Λίγο πιο κάτω βλέπουμε το φημισμένο διαμάντι Ντάρια-γε-Νουρ («Θάλασσα φωτός») που μαγνητίζει το βλέμμα των επισκεπτών. «Λένε ότι είναι ένα από τα μεγαλύτερα διαμάντια του κόσμου. Ζυγίζει περίπου 182 καράτια!», συνεχίζει η ξεναγός. Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης ένα σκεύος κοσμημένο με σμαράγδια, ρουμπίνια, διαμάντια και μαργαριτάρια, «το οποίο αδιαμφισβήτητα χρησιμοποιούνταν για το σερβίρισμα του κρασιού», εξηγεί χαμηλώνοντας ελαφρώς την ένταση της φωνής της. Η ξεναγός, σαφώς, πρέπει να περιορίζεται σε συνοπτικές περιγραφές. Ωστόσο, καθώς μιλά, διακρίνεται μια υποψία περηφάνιας στην απαλή φωνή της, σαν να θέλει να πείσει τους συνομιλητές της ότι «το Ιράν δεν είναι αυτό που πιστεύετε»· κάτι που συχνά ακούει κανείς στην Τεχεράνη, από το πίσω κάθισμα ενός ταξί έως τους διαδρόμους ενός υπουργείου.

Το 1979, όταν ανέλαβαν την εξουσία οι θρησκευτικοί ηγέτες, βιάστηκαν να απαγορεύσουν όλα τα σύμβολα της μοναρχίας και της Δύσης. Η γραβάτα απαγορεύτηκε, όπως και τα πουκάμισα με κολάρο, ενώ πλέον τα οινοπνευματώδη ποτά και οι σκύλοι με λουρί στιγματίζονταν δημοσίως. Οι λεωφόροι βαφτίστηκαν ξανά με ονόματα μαρτύρων από τον πόλεμο του Ιράν με το Ιράκ. Γρήγορα, διαλύθηκε και ο φόβος ότι θα λεηλατούνταν άγρια τα απομεινάρια της ιστορίας των σάχηδων της Περσίας. Μετά το χάος των πρώτων εβδομάδων της επανάστασης, όπου έγιναν απόπειρες λεηλασίας, οι νέοι ιθύνοντες πήραν στα χέρια τους τον έλεγχο του ιρανικού πολιτισμού. Το σύνθημά τους; «Διασφάλιση της προστασίας του πολιτισμού του Ιράν». Ετσι, με τις ευλογίες των σιιτών μουλάδων, τα υπέροχα ερείπια της Περσέπολης δεν υπέστησαν τα δεινά που επιφύλαξε η τύχη στους βούδες του Αφγανιστάν, οι οποίοι καταστράφηκαν δύο δεκαετίες αργότερα από σουνίτες Ταλιμπάν, που πρέσβευαν ένα πολύ πιο ριζοσπαστικό δόγμα.

Πάνω από τριάντα χρόνια μετά την ισλαμική επανάσταση, είναι πλέον δυνατό να επισκεφθεί κανείς τα ανάκτορα (το θερινό και το χειμερινό) του σάχη και τους τάφους των ποιητών της αρχαίας Περσίας, οι οποίοι από τον Καγιάμ έως τον Σααντί εξυμνούσαν τον έρωτα και το κρασί. Επιπλέον, μπορεί κανείς να αγοράσει στα εβραϊκά παλαιοπωλεία, στην οδό Μανουσεχρί, παλαιά χαρτονομίσματα με την εικόνα του Ρεζά Παχλεβί, του τελευταίου σάχη του Ιράν.

Προσοχή, όμως, στο Ιράν υπάρχει πάντα αυτό που βλέπουμε και αυτό που δεν βλέπουμε. Ετσι, ο «ντεντέκτιβ των τεχνών», σαν άλλος επιθεωρητής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας που ψάχνει ίχνη παράνομου ου

Στα σκοτάδια των κλειδαμπαρωμένων αποθηκών, αποκομμένη από τον κόσμο, βρίσκεται η συγκλονιστικότερη συλλογή σύγχρονης τέχνης της Μέσης Ανατολής

ρανίου, πρέπει να βγει από τα συνηθισμένα μονοπάτια για να μπορέσει να ξετρυπώσει τους κρυμμένους θησαυρούς. Εκ των ων ουκ άνευ ο τερματικός σταθμός: το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης, στην καρδιά της πρωτεύουσας. Εδώ, στα σκοτάδια των κλειδαμπαρωμένων αποθηκών, αποκομμένη από τον κόσμο, βρίσκεται η συγκλονιστικότερη συλλογή σύγχρονης τέχνης της Μέσης Ανατολής! Μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα, υποβάλλεται σε ανελέητη λογοκρισία. Η συλλογή, που αποκτήθηκε από τη Σαχμπανού, έχει την ατυχία να περιλαμβάνει ένα Γυμνό (Νu) του Ογκίστ Ρενουάρ, τη «Τη Χρυσή Εποχή» (L΄Αge d΄Οr) του Αντρέ Ντερέν- που θεωρείται πολύ ερωτικό από τους πουριτανούς του καθεστώτος- ή ακόμη το «Δύο άτομα σε ένα κρεβάτι με συνοδούς» (Τwo Figures Lying on a Βed with Αttendants), του Φράνσις Μπέικον. Οσο για τον αστέρα της ροκ Μικ Τζάγκερ, θα μπορούσε και αυτός να πάει να ρίξει κάτι επάνω του…

Ωστόσο, ως απόδειξη της πεποίθησης ότι σε αυτές τις χώρες της Μέσης Ανατολής που κυριαρχούνται από τους κραδασμούς της γεωπολιτικής τίποτα δεν μένει σταθερό για πάντα, πάνω από εκατό πίνακες εκτέθηκαν κατ΄ εξαίρεσιν το 2005. Με εξαίρεση τα έργα με πορνογραφικές τάσεις που προαναφέρθηκαν, σημαντικά έργα της ποπ αρτ, του ιμπρεσιονισμού, του σουρεαλισμού, του μινιμαλισμού και, τέλος, του φωβισμού, κρεμάστηκαν στους τοίχους του μουσείου με την ευκαιρία μιας αναδρομικής έκθεσης. Η έκθεση, που έπεσε ως καλλιτεχνική βόμβα, παρατάθηκε δις. Πώς να μην πάρει παράταση, άλλωστε, αφού με μέσο όρο τους διακόσιους επισκέπτες ημερησίως, έκανε ρεκόρ επισκεψιμότητας στην ιστορία του μουσείου! Από τότε που οι πίνακες ξαναβρέθηκαν στα σκοτάδια των αποθηκών, όσοι ασχολούνται με την τέχνη κάνουν τις χειρότερες υποθέσεις. Δηλαδή ότι το Ιράν ξεπουλάει διακριτικά ορισμένα έργα σε εμπόρους στη Δύση.

Αλλωστε, λέγεται ότι υπάρχει προηγούμενο. Το 1994, η Τεχεράνη είχε διαπραγματευιεί την ανταλλαγή μιας «Γυναίκας» (Woman) του Ντε Κούνινγκ που υπήρχε στο μουσείο, με ένα χειρόγραφο του φημισμένου Σαχναμέχ (Το βιβλίο των βασιλιάδων) που υπήρχε σε μα αμερικανική συλλογή. Ωστόσο, αν και ορισμένοι σκληροπυρηνικοί του καθεστώτος δεν φαίνεται να έχουν καθόλου τύψεις που ξεφορτώνονται αυτή την πλούσια συλλογή, μεγάλος αριθμός μετριοπαθών αντιτίθεται. Το επιχείρημά τους; «Κάτι που δεν μπορείς να δείξεις, δεν μπορείς και να το πουλήσεις».