Συνέντευξη

«Παπάδες και στρατιωτικοί είχαν το πάνω χέρι»
Του Δηµήτρη Ν. Μανιάτη

Βραβευµένος και µε διάθεση για πολιτική κουβέντα ο ισπανός σκηνοθέτης και παραγωγός άνοιξε επίσηµα το αφιέρωµα «Ο Ισπανικός Εµφύλιος στον Κινηµατογράφο» στην Ταινιοθήκη
Βροχερή Ιερά Οδός. Κίνηση και κορναρίσµατα. «Στην Αθήνα δεν είναι εύκολο να κυκλοφορεί κάποιος. Το κατάλαβα από πρώτο χέρι», λέει µε νόηµα ο καταξιωµένος 63χρονος ισπανός σκηνοθέτης, σεναριογράφος και καθηγητής Πανεπιστηµίου Χοσέ Λουίς Κουέρδα, ο οποίος βρέθηκε στην Ελλάδα για το αφιέρωµα «Ο Ισπανικός Εµφύλιος στον Κινηµατογράφο» στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος (σε συνεργασία µε την ισπανική πρεσβεία).

Ο Κουέρδα της βραβευµένης µε Γκόγια Καλύτερου Διασκευασµένου Σεναρίου ταινίας «Η γλώσσα της πεταλούδας» είχε όρεξη για πολιτική κουβέντα, πέραν του κινηµατογράφου.

Ποια είναι σήµερα η στάση της ισπανικής κοινωνίας σε σχέση µε τον Εµφύλιο, που διήρκεσε από τον Ιούλιο του 1936 έως και τον Απρίλιο του 1939;

«Υπάρχουν τριών ειδών αντιδράσεις: Πρώτον, να επιβληθεί σιωπή σε κάθε έρευνα». Και θυµίζει την περίπτωση του δικαστή Μπαλτάσαρ Γκαρθόν που θέλησε για πρώτη φορά να ερευνήσει για τους αγνοούµενους του Εµφυλίου και της φρανκικής δικτατορίας και αντιµετώπισε δικαστικές διώξεις από τις οργανώσεις της ακροδεξιάς, διότι παρέβη τον νόµο για αµνηστία.

«Δεύτερον, µια αδιαφορία που ευνοεί τη Δεξιά (σ.σ. χρησιµοποίησε πολλές φορές στη συνέντευξη τον όρο «Δεξιά») και τρίτον, κάποιες προσπάθειες ανάκτησης της ιστορικής µνήµης, κυρίως από την πλευρά της Αριστεράς». Τα επίσηµα αρχεία του Ισπανικού Εµφυλίου είναι ανοιχτά και προσβάσιµα στο κοινό;

«Θα πρέπει να λάβετε υπόψη ότι τα οπτικοακουστικά αρχεία ανήκαν στη φρανκική προπαγάνδα, ενώ αυτά της άλλης πλευράς ήταν για πολλά χρόνια παράνοµα και βρίσκονταν σε ΕΣΣΔ, Αγγλία και Παρίσι. Αν κάποιος είχε αυτό το υλικό στο σπίτι του θα έτρωγε 20 χρόνια φυλάκιση. Τα τελευταία δέκα χρόνια επιτρέπεται βέβαια η πρόσβαση σε αυτά, πληρώνοντας», απαντά ο Κουέρδα που γεννήθηκε το 1947 στη µικρή πόλη Αλµπαθέτε και διήνυσε µεγάλη πορεία στον κινηµατογράφο ως βραβευµένος παραγωγός των ταινιών «Τesis» (στην οποία υποδύεται και ένα ρόλο) και «Οι άλλοι» του Αλεχάντρο Αµενάµπαρ και βέβαια ως σκηνοθέτης.

Το ενδιαφέρον στην Ισπανία για τον Εµφύλιο είναι µεγάλο, παρά τους ισχυρισµούς των ΜΜΕ ότι γυρίζονται υπερβολικά πολλές ταινίες για το θέµα. «Φανταστείτε πως κάθε χρόνο γυρίζονται µία ή δύο ταινίες για τον Εµφύλιο ενώ αντίθετα γυρίζονται 5-6 τρόµου, 20 κωµωδίες, 20 απροσδιορίστου θέµατος και 3-5… αλµοδοβαρικές», λέει χαµογελώντας.

Και αν στην Ελλάδα έχει διαµορφωθεί τα τελευταία χρόνια µια τάση αναθεώρησης του Εµφυλίου σε επίπεδο Ιστορίας (από τον ιστορικό Στάθη Καλύβα και τον πολιτικό επιστήµονα Νίκο Μαραντζίδη) και µια τάση συµφιλίωσης στον κινηµατογράφο – χαρακτηριστικό παράδειγµα το «Ψυχή βαθιά» του Παντελή Βούλγαρη –, η πραγµατικότητα είναι λίγο διαφορετική στην Ισπανία.

«Στην Ισπανία δεν υπάρχει κινηµατογραφιστής από τη µεριά της Δεξιάς που να έχει διεκδικήσει κάτι από τον Ισπανικό Εµφύλιο. Υπάρχουν 5-6 συγγραφείς της άκρας Δεξιάς µε απήχηση που αναθεωρούν όπως και κάποια ιδιωτικά κανάλια µε τέτοια τάση. Επίσης ένας ραδιοφωνικός σταθµός που ανήκει στην Καθολική Εκκλησία και εξακολουθεί να έχει πολεµοχαρή θέση απέναντι στις αριστερές δυνάµεις ρίχνοντας λάδι στη φωτιά», αποκαλύπτει ο βραβευµένος σκηνοθέτης.

ΙΝFΟ

Απόψε στις 18.00 στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος (Ιερά Οδός 48 & Μεγάλου Αλεξάνδρου 134-136) παρουσία του Χοσέ Λουίς Κουέρδα γίνεται συζήτηση, στην οποία συµµετέχουν επίσης οι Στέλλα Θεοδωράκη, Δηµήτρης Φιλιππής, Μαρλένα Πολιτοπούλου. Συντονίζει η Μαρία Κοµνηνού.

«Η κρίση ήταν πρόσχηµα για τις εταιρείες παραγωγής»

Επειδή η οικονοµική κρίση είναι της µόδας (στις συζητήσεις) και ο συνοµιλητής έχει διάθεση για πολιτική κουβέντα, ας δούµε πώς αντανακλάται η οικονοµική στενότητα στις εκεί παραγωγές: «Η κρίση ήταν πρόσχηµα για τις εταιρείες παραγωγής. Σήµερα είναι πιο δηµοφιλή τα προγράµµατα µε σεξ και σελέµπριτις από µια ταινία. Οι εταιρείες χρησιµοποιούν τη δικαιολογία ότι ο κινηµατογράφος είναι ακριβό προϊόν και δεν αποδίδει τα ανάλογα. Πολλές φορές όµως διαψεύδονται από τα ίδια τα στοιχεία, αφού το “Κελί 211” που υπήρξε από τις πιο εµπορικές ταινίες, άργησε 4-5 χρόνια στην παραγωγή. Μάλιστα τελευταία στιγµή δόθηκε για τα γυρίσµατα από την κυβέρνηση στον σκηνοθέτη δωρεάν µια φυλακή που είχε κλείσει» καταλήγει και ανακαλεί στη µνήµη του τον χώρο και τον χρόνο των πρώτων παιδικών του χρόνων, τα µαύρα φρανκικά χρόνια, όταν ο φόβος και η σιωπή είχαν πάρει τη σκυτάλη από τις σκληρές µάχες του Εµφυλίου. Κλείνει την κουβέντα µε µια εικόνα: «Ενας στρατιωτικός έβρισε άσχηµα τον διευθυντή µιας κινηµατογραφικής λέσχης επειδή της είχε δώσει το όνοµα Μπουνιουέλ και τον θεώρησε κοµµουνιστή.

Την άλλη µέρα µάλιστα, αφού τον προκάλεσε σε ξιφοµαχία, τον τραυµάτισε βαριά. Το πάνω χέρι στην πόλη µου εκείνα τα πρώτα µετεµφυλιακά χρόνια είχαν οι παπάδες και οι στρατιωτικοί».


Δέκα πρώτες προβολές και αφίσες

Το αφιέρωµα «Ο Ισπανικός Εµφύλιος στον Κινηµατογράφο» της Ταινιοθήκης της Ελλάδος περιλαµβάνει 13 ταινίες µυθοπλασίας – ανάµεσά τους και 10 που προβάλλονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα – ένα ντοκιµαντέρ κι αρχειακό υλικό από τον εµφυλίου. Θα πραγµατοποιηθεί στους νέους χώρους της Ταινιοθήκης στον Κεραµεικό έως τις 13 Οκτωβρίου και µετά στη Θεσσαλονίκη. Παράλληλα, συνεχίζεται µέχρι τις 23/10 η έκθεση «Αφίσες του Ισπανικού Εµφυλίου, 1936-1939» στην αίθουσα του Ινστιτούτου Θερβάντες (Μητροπόλεως 23, Αθήνα).


«Δεν µε πειράζει να περπατήσω στη λάσπη»
Της Βίκυς Χαρισοπούλου

Αλλοτε παιδί-θαύµα του πιάνου, ο νέος συντονιστής καλλιτεχνικού προγραµµατισµού του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης µιλάει για τον τρόπο που «η µπουγάδα του χρόνου θα ξεκαθαρίσει τον θόρυβο από τον ευκταίο ήχο»
Πέρασαν τουλάχιστον 25 χρόνια από τότε που, προκειµένου να εµφανισθεί στο κοινό το εξάχρονο παιδί-θαύµα, ο Θεσσαλονικιός (γέννηµα – θρέµµα) πιανίστας, συνθέτης και αυτοσχεδιαστής Γιώργος-Εµµανουήλ Λαζαρίδης, χρειαζόταν… ειδική ρύθµιση. Ητοι, ανέβασµα της καρέκλας του ώστε να…φτάνει τα πλήκτρα του πιάνου του. Εδώ και 25 ηµέρες, ο 32χρονος διεθνούς φήµης πιανίστας Γιώργος Εµµανουήλ-Λαζαρίδης, µάλλον χρειάζεται να κατεβάσει το ύψος στο οποίο έφτασε η «καρέκλα» του, προκειµένου να κινηθεί από τη σκηνή των µεγαλύτερων µουσικών αιθουσών του κόσµου στο γραφείο οργάνωσης του καλλιτεχνικού προγραµµατισµού του Μεγάρου Μουσικής της γενέτειράς του Θεσσαλονίκης από τη νέα θέση του: «Συντονιστής καλλιτεχνικού προγραµµατισµού».

Η επιλογή του ΓιώργουΕµµανουήλ Λαζαρίδη έκλεισε ουσιαστικά την εξάµηνη περίοδο «θερινής νάρκης» (ή περισυλλογής;) στην οποία είχε πέσει ο Οργανισµός Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης µετά την αποχώρηση τού επί δεκαετία καλλιτεχνικού του διευθυντή Νίκου Αθηναίου ως απόρροια των οικονοµικών δυσχερειών, και τη διακοπή των καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων του. Τελικά ποια είναι ακριβώς αυτά τα νέα καθήκοντα που αναλάβατε στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης; Θα είστε διευθυντής, σύµβουλος, συντονιστής καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων, art manager;

Ο όρος µάνατζερ δεν µου ηχεί καλά. Το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης έχω την αίσθηση πως χρειάζεται ένα πιο… πολύχρωµο διοικητικό µοντέλο. Πέρασαν οι εποχές που κάποιοι έπρεπε απλώς να «κουνούν το δάκτυλο». Ας αντικαταστήσουµε λοιπόν αυτό το «απειλητικό» κούνηµα του δακτύλου µε το άνοιγµα της παλάµης για υποδοχή, αποδοχή, χειραψία και συνέργεια.

Αναλαµβάνετε να… εξυγιάνετε ή έστω να µεταµορφώσετε έναν φορέα πολιτισµού σε µια εποχή που πάσχει οικονοµικά, θεσµικά, ιδεολογικά. Είναι καιροί για πρίγκιπες;
Οι εποχές αλλάζουν. Είναι σαν τα ποτάµια. Ρέουν. Θα έλεγα ότι αρχικά πρέπει να την ακούσουµε την εποχή µας. Νοµίζω ότι βρισκόµαστε σ’ ένα ωραίο κοµβικό σηµείο. Σαν να πορευόµαστε σε κάποιο δρόµο και να βρισκόµαστε σε µια διασταύρωση που µας επιτρέπει να κοιτάζουµε µπροστά βλέποντας όµως – έστω µε κλεφτές µατιές – το παρελθόν. Να µη γυρίσουµε την πλάτη στο παρελθόν, αλλά να κρατάµε σταθερά το βλέµµα στο µέλλον. Βρισκόµαστε εκεί όπου µπορούµε να βλέπουµε και τους αγγέλους – και τους διαβόλους µας. Δεν είναι κακό να βλέπεις τους διαβόλους…

Είναι σαν µόλις να γυρίσαµε από τις διακοπές
.

Ακριβώς. Ζούµε όλοι έναν µεγάλο Σεπτέµβρη. Ξαφνικά γυρίζεις απ’ τις διακοπές και πρέπει µετά τη ραστώνη να βρεις τον νέο δηµιουργικό βηµατισµό σου. Εξάλλου πολύ σπάνια µπορούµε να δηµιουργούµε µεγάλες ανατροπές χωρίς… µεγάλες ανατροπές».

Αν µιλούσαµε µε αµιγώς µουσικούς όρους, ποιοι είναι οι ήχοι που εξέπεµπε το Μέγαρο Μουσικής µέχρι
τώρα και ποιοι αυτοί που φιλοδοξείτε να εκπέµψει υπό τον όποιας µορφής «συντονισµό» σας;

Δεν έρχοµαι να ριζώσω, αλλά νοµίζω πως κάτι µπορώ να κάνω. Αυτό που ξέρω πως θα ήθελα είναι το να δω… ένα ουράνιο τόξο. Αν µπορούσε να ‘χει κάποιος µια ντουντούκα και να φυσάει χρώµατα (προτάσεις ήχων και διοργανώσεων) θα ήµουν ευτυχής… Σπάνια το ‘χω ζήσει αυτό. Αυτό θα ήταν ο παράδεισος… Ποτέ δεν µπορείς να είσαι πρωτοπορία στον κόσµο. Θα πρέπει να αποκτήσουµε επιτέλους αντίληψη της αξίας της διαφορετικότητας. Τα τελευταία χρόνια όλα (ιδεολογίες, πολιτικές, ακόµα και ήχοι)

έχουν περάσει από τη µηχανή του κιµά. Ετσι εγώ είµαι µε το… ουράνιο τόξο. Το ουράνιο τόξο στη µουσική δεν συνιστά… θόρυβο; Ενδέχεται να δούµε στο Μέγαρο Μουσικής δίπλα στον όποιο κλασικό σολίστα λ.χ. και γκρουπάκια της ροκ ή της ηλεκτρονικής µουσικής που παίζουν στα κλαµπ της πόλης;

Η µουσική είναι ΟΛΑ. Μέσα απ’ τα «όλα» µπορεί να προκύψουν ισορροπίες. Οχι, δεν συνιστούν θόρυβο τα ΟΛΑ. Θα ‘ρθει η µπουγάδα του χρόνου και θα ξεκαθαρίσει τον θόρυβο από τον ευκταίο ήχο.

Δεν µε πειράζει να περπατήσω λιγάκι και στη λάσπη. Εξάλλου, τι είναι λάσπη. Η λάσπη λ.χ. για τους ιπποπόταµους είναι το αναγκαίο περιβάλλον τους, η ζωή τους.

«Δεν µε βάρυνε ποτέ το ότι µε θεωρούσαν παιδίθαύµα. Εκανα αυτό που ήθελα.
Στερήθηκα, αλλά και κέρδισα… Και τώρα πια εισπράττω το αποτέλεσµα των επιλογών µου»

Ανθρωποι κρυµµένοι πίσω από µια ρετσίνα

Υπάρχει η µουσική, η µορφή οργάνωσης και διοίκησης που οραµατίζεστε;

Για το δεύτερο θα έλεγα – αν δεν φοβόµουν πως ευλογώ τα γένια µας – πως υπάρχει και είναι το «Μουσικό χωριό» (σ.σ.: η πρωτοπόρα διοργάνωση εδώ και χρόνια στον Αγιο Λαυρέντιο του Πηλίου). Οσο για τη µουσική; Το φαντάζοµαι λιγάκι σαν το «Μusic circus» του Τζον Κέιτζ. Εχει τη φιλοσοφία του «Εικόνες από µια έκθεση» του Μουσόργκσκι, αλλά… όχι, καµία σχέση. Ψάξτε το, είναι µια πρόταση άκρως ενδιαφέρουσα.

Και η Θεσσαλονίκη; Μετατράπηκε πια σε µια «µίζερη» πόλη ή είναι η πλέον παρεξηγηµένη;

Οχι, δεν είναι µίζερη πόλη. Η Θεσσαλονίκη είναι: Σπουδαίοι άνθρωποι κρυµµένοι πίσω από µια ρετσίνα σε µια ταβερνούλα… Αυτό που µ’ αρέσει στην πόλη – και τη χώρα µας – είναι ότι τις προσωπικότητες µας τις µεγάλες δεν τις τιµούµε µόνο για να βγάλουµε λεφτά από αυτές, αλλά γιατί νιώθουµε πως είναι µέρος απ’ τις σάρκες µας.