Φουντώνει τα πάθη ο… Νείλος

Δέκα χώρες, ανάμεσά τους η Αίγυπτος και η Αιθιοπία, διεκδικούν τους πόρους του ποταμού-βασιλιά. Και τα πάθη οξύνονται. Ο πόλεμος του Νείλου δεν θα γίνει. Τουλάχιστον ας το ελπίσουμε. Επειδή τα ύδατα του δεύτερου ποταμού του κόσμου μετά τον Αμαζόνιο είναι πλέον περιζήτητα. Εξαιτίας της δημογραφικής και της οικονομικής ανάπτυξης, η δίψα των χωρών που διασχίζει ο βασιλιάς-ποταμός είναι απεριόριστη, ενώ οι υδάτινοι πόροι δεν είναι ανεξάντλητοι. Ώς τώρα, οι εντάσεις που προκαλούνταν απ΄ αυτή την αντιπαλότητα κατέστη δυνατό να συγκρατηθούν. Τι θα συμβεί όμως την ημέρα που η λειψυδρία θα απειλήσει τα ζωτικά συμφέροντα αυτών των κρατών;

Oι Αιθίοπες, εντυπωσιασμένοι από το σύννεφο των ρανίδων που δημιουργεί ο καταρράκτης, αποκάλεσαν το μέρος Τις Ισάτ, «νερά που καπνίζουν». Το τμήμα του ποταμού που έρχεται από τη λίμνη Τάνα σχηματίζει έναν καταρράκτη μήκους 400 μέτρων. Ο θόρυβος είναι εκκωφαντικός, τα σταγονίδια απλώνονται σαν ψιλή βροχή στη γύρω βλάστηση και υπάρχει ένα μόνιμο ουράνιο τόξο. Αυτό το παραμυθένιο περιβάλλον είναι η κοιτίδα του Μπλε Νείλου. Ενώνεται στο Χαρτούμ με τον Λευκό Νείλο, που πηγάζει από τα βουνά του Μπουρούντι. Το αιθιοπικό τμήμα του είναι το μικρότερο από τα δύο. Ομως είναι και το πιο γενναιόδωρο, αφού παρέχει το 80% του νερού που κυλάει κάτω από τις γέφυρες του Καΐρου.

Απ΄ αυτές τις ορμητικές πηγές ώς το ειρηνικό Δέλτα του κάτω από τον μεσογειακό ήλιο, ο Νείλος διατρέχει περίπου 6.700 χιλιόμετρα και ποτίζει 160 εκατομμύρια ανθρώπους στις δέκα χώρες της λεκάνης του. Ανθρώπους που τον χρησιμοποιούν για να πιουν, να ποτίσουν, να πλυθούν, να ψαρέψουν και, ολοένα και περισσότερο, για να παράγουν ηλεκτρισμό.

Το δικαίωμα βέτο. Από τον 19ο αιώνα, η Βρετανία, τότε αποικιακή δύναμη στις χώρες που διαρρέει ο Νείλος νοτίως της Αιγύπτου, είχε βάλει τις βάσεις για την κατανομή των υδάτων του. Το 1929, μια συνθήκη έδινε τη μερίδα του λέοντος στην Αίγυπτο, πριν υπάρξει μια τροποποίηση το 1959. Βάσει αυτής, η Αίγυπτος έπαιρνε 55,5 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα και το Σουδάν 18,5 εκατομμύρια. Αυτές οι δύο χώρες έπαιρναν δηλαδή το 87% των διαθέσιμων υδάτων. Η Αίγυπτος έχει επίσης δικαίωμα βέτο σε έργα υποδομής που ενδέχεται να επηρεάσουν τη ροή του Νείλου. Το 1978 ο πρόεδρος Ανουάρ Σαντάτ είχε απειλήσει τον αιθίοπα ομόλογό του Μεγκίστου Χαϊλέ Μαριάμ με στρατιωτικά αντίποινα αν έθετε σε εφαρμογή σχέδια για την κατασκευή ενός φράγματος.

Ομως από το 2000 και οι άλλες χώρες διεκδικούν τα δικαιώματά τους. Από τις διεκδικήσεις τους γεννήθηκε η Πρωτοβουλία της Λεκάνης του Νείλου, γνωστότερη με τα αγγλικά αρχικά ΝΒΙ. Ομως αυτή η προσπάθεια συνεννόησης αμφισβητήθηκε τον Μάιο, μετά την άρνηση των Αιγυπτίων να αναθεωρήσουν την αποικιακή συμφωνία.

Ετσι, μονομερώς, έπειτα από διαπραγματεύσεις δέκα ετών, πέντε χώρες με επικεφαλής την Αιθιοπία δημιούργησαν έναν οργανισμό ανταγωνιστικό της ΝΒΙ. Την πρωτοβουλία προφανώς απέρριψαν η Αίγυπτος και το Σουδάν, που στο θέμα αυτό ακολουθεί πιστά το Κάιρο. Η αιγυπτιακή θέση είναι σαφής: οι χώρες που βρίσκονται νοτιότερα, αντίθετα στον ρου του ποταμού, έχουν άφθονες βροχές, ενώ η Αίγυπτος είναι μια έρημος. «Δώρο του Νείλου», σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οφείλει την επιβίωσή της στον ποταμό. «Αν η Αίγυπτος είναι δώρο του Νείλου, οι Αιγύπτιοι πρέπει να έχουν στο μυαλό τους ότι ο Νείλος είναι ένα δώρο της Αιθιοπίας!» απαντούν στην Αντίς Αμπέμπα.

Στο Κάιρο, η αγωνία μεγαλώνει καθώς πλησιάζει το 2017. Εκτιμάται ότι από τη χρονιά αυτή οι ανάγκες της χώρας σε νερό θα ξεπεράσουν τους φυσικούς πόρους που είναι σήμερα διαθέσιμοι. Ομως και στις άλλες χώρες η δημογραφική πίεση είναι ισχυρή. Η Αιθιοπία θα έχει σε 40 χρόνια 150 εκατομμύρια κατοίκους. Η Ουγκάντα, με 6,7 παιδιά ανά γυναίκα, κατέχει το παγκόσμιο ρεκόρ γονιμότητας και ο πληθυσμός της θα έχει τριπλασιαστεί πριν από το μέσο του αιώνα.

Δικαιότερη κατανομή. Οι αφρικανικές χώρες θεωρούν ότι έμειναν για τόσο καιρό υπανάπτυκτες επειδή δεν μπορούσαν να επωφεληθούν πλήρως από τους υδάτινους πόρους τους. Και απαιτούν μια δικαιότερη κατανομή. «Η Αίγυπτος εξακολουθεί να πιστεύει ότι τα νερά του Νείλου της ανήκουν», λέει ο αιθίοπας πρωθυπουργός Μέλες Ζενάουι, «όμως οι καιροί έχουν αλλάξει οριστικά».

Στην Αιθιοπία αρδεύεται από τον Νείλο μόλις το 3% των 37 εκατομμυρίων στρεμμάτων αγροτικών γαιών. Εξ ου και το παράδοξο, η χώρα που έχει τόσο πολύ νερό να πλήττεται από ξηρασία και λιμούς. Σήμερα η Αντίς Αμπέμπα προσπαθεί να διορθώσει την κατάσταση αυτή. Χάρη κυρίως στη γενναιοδωρία της Κίνας, η Αιθιοπία κατασκευάζει το ένα φράγμα μετά το άλλο, χωρίς να την απασχολεί το δικαίωμα βέτο της Αιγύπτου, που είναι ολοένα και πιο θεωρητικό. Θέλει να ανεβάσει μέσα σε μερικά χρόνια την υδροηλεκτρική παραγωγή της από 1.000 σε 9.000 μεγαβάτ, κάτι που θα της επιτρέψει να εφοδιάζει με ηλεκτρικό όλη την περιφέρειά της.

Για να αντισταθεί στην αμφισβήτηση, το Κάιρο άρχισε μια διπλωματική επίθεση σε δύο ακόμη «ουδέτερες» χώρες, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Μπουρούντι. Επίσης η αιγυπτιακή διπλωματία καλοπιάνει τη δικτατορία της Ερυθραίας με σκοπό να εξασθενήσει τις αιθιοπικές θέσεις. Η Αντίς Αμπέμπα από την πλευρά της μπορεί να λογαριάζει στην υποστήριξη του Ισραήλ, το οποίο συμμετέχει στην κατασκευή των φραγμάτων.


Το 1875 συγκρούστηκαν Αίγυπτος και Αιθιοπία

Oι διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες των διαφόρων πρωταγωνιστών μπορεί άραγε να οδηγήσουν σ΄ έναν πόλεμο για το νερό; Το 1875 η Αίγυπτος και η Αιθιοπία συγκρούστηκαν, εν μέρει εξαιτίας μιας διένεξης σχετικά με τον Νείλο. Οι αξιωματούχοι δεν θέλουν να πιστεύουν ότι κάτι τέτοιο θα ξανασυμβεί.

«Η διπλωματία θα μας βοηθήσει να επιλύσουμε αυτό το ζήτημα», εκτιμά ο Ισαάκ Μουσούμπα, υφυπουργός της Ουγκάντας αρμόδιος για την Περιφερειακή Συνεργασία. Και προσθέτει μοιρολατρικά: «Σε κάθε περίπτωση, τι άλλο μπορεί να κάνει η Αίγυπτος; Να μας βομβαρδίσει όλους;».

Το Κάιρο δεν μπορεί να αρνείται αιωνίως τη διανομή των νερών του Νείλου. Αιγύπτιοι διπλωμάτες προειδοποιούν ήδη ότι θα είναι δύσκολο να βρεθούν διεθνείς χρηματοδοτήσεις για νέα έργα στον Νείλο χωρίς να μειωθούν οι εντάσεις. Ομως ενώ η Αίγυπτος απευθύνει προσκλήσεις για διαπραγματεύσεις, προειδοποιεί ταυτόχρονα ότι δεν θα παραιτηθεί από το παραμικρό.

Είναι μια στάση που λίγο χώρο αφήνει για συμβιβασμό.