[ ΠΡΟΒΟΛΕΙΣ ] Οι βαθύτερες ρίζες της κακοδαιµονίας

ΧΩΡΙΣΑΜΦΙΒΟΛΙΑ, οι βαθύτερες ρίζες της κακοδαιµονίας µας βρίσκονται στην πολιτική κουλτούρα και ίσως συνοψίζονται σε µία λέξη: εµπιστοσύνη (confidence/trust). Ο Ε. Fukuyama σε ένα σηµαντικό βιβλίο µε τον τίτλο «Εµπιστοσύνη, Οι κοινωνικές αρετές και η δηµιουργία της ευηµερίας» («Τrust, Τhe social virtues and the creation of prosperity», Λονδίνο, Free Ρress, 2005), υποστηρίζει ότι η εµπιστοσύνη ως ψυχολογική παράµετρος µιας κοινωνίας συνιστά καθοριστικό παράγοντα κατά τη διαδικασία συγκρότησης της οικονοµίας, ανάπτυξης και δηµιουργίας ευηµερίας. Σε κοινωνίες µε χαµηλά επίπεδα εµπιστοσύνης απουσιάζουν οι εµπεδωµένες θεσµικές, διαφανείς σχέσεις. Κυριαρχούν οι διαπροσωπικές σχέσεις και επαφές όπως κυριαρχούν και οι οικογενειακές και κρατικές επιχειρήσεις.

Επειδή το άτοµο δεν έχει εµπιστοσύνη στην κοινωνία και τους συµπολίτες του διακατέχεται από ένα βαθύτατο αίσθηµα ανασφάλειας που οδηγεί σε αναζήτηση προστασίας από το κράτος, την οικογένεια και ένα µικρό κύκλο «κολλητών», την παρέα («κοινωνία της παρέας»). Επειδή είναι ανασφαλές δεν εµπιστεύεται τις απρόσωπες, θεσµικές διαδικασίες και τους κανόνες. Αναζητεί την προσωπική επαφή και συναλλαγή µε αποτέλεσµα το φαινόµενο της διαφθοράς. Ολες αυτές οι αντιδράσεις βοηθούν στην εξήγηση των κοινωνικών και οικονοµικών φαινοµένων αλλά και τις ρίζες της οικονοµικής κρίσης. Είναι κατά κάποιο τρόπο τα «ζωώδη ένστικτα» (animal spirits) του J.Μ. Κeynes που, όπως γράφουν οι G.Α. Αkerlof and R. Shiller (στο πρόσφατο βιβλίο τους «Αnimal spirits»), διαµορφώνουν την οικονοµική συµπεριφορά ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης. Το ερώτηµα είναι, βεβαίως, γιατί οι Ελληνες στερούνται εµπιστοσύνης και επιδεικνύουν τέτοια επίπεδα ανασφάλειας, που τροφοδοτούν κάθε είδους παράλογη συµπεριφορά. Η απάντηση δεν είναι εύκολη, αλλά οπωσδήποτε η παιδεία που καλλιεργεί συνεχώς την εικόνα της Ελλάδας ως «απειλούµενης από τους πάντες χώρας» παίζει καθοριστικό ρόλο. Το επικοινωνιακό και σε µεγάλο βαθµό το πολιτικό σύστηµα κάνουν περίπου το ίδιο: είµαστε συνεχώς «απειλούµενοι», ενώ ταυτόχρονα είµαστε και «µοναδικοί» και «ξεχωριστοί» που µας ζηλεύουν όλοι και γι’ αυτό συνωµοτούν εναντίον µας. Με άλλα λόγια, η αφετηρία των προβληµάτων µας βρίσκεται µέσα στον εγκέφαλό µας – στον τρόπο που σκεπτόµαστε (mindset), εννοιολογούµε την πραγµατικότητα, δηλαδή στην κουλτούρα µας… Ο Π.Κ. Ιωακειµίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών και µέλος Δ.Σ. του ΕΛΙΑΜΕΠ