Το φαρμακευτικό οπλοστάσιο κατά της αϋπνίας

Στην καταπολέμηση της αϋπνίας χρησιμοποιούνται κυρίως υπνωτικά φάρμακα, αν και σπανιότερα μπορεί να χορηγηθούν αγχολυτικά, αντιισταμινικά, καθώς και κάποια αντιψυχωσικά και αντικαταθλιπτικά σκευάσματα που συνήθως χορηγούνται όταν συνυπάρχουν και τα αντίστοιχα προβλήματα.

Ως υπνωτικά, παλαιότερα χρησιμοποιούσαν τα βαρβιτουρικά, από πεντηκονταετίας δε περίπου τις βενζοδιαζεπίνες, οι οποίες έχουν σαφώς ασφαλέστερο προφίλ από τα πρώτα, ενώ υπάρχουν και τα νεώτερα (τα μη βενζοδιαζεπινικά) υπνωτικά.

Το μεγάλο θεραπευτικό εύρος τών εν χρήσει υπνωτικών (βενζοδιαζεπινών και νεωτέρων) και η καλή αποτελεσματικότητά τους στην αντιμετώπιση της αϋπνίας έχουν οδηγήσει στην ευρύτατη χρήση των. Οι κυριότερες παρενέργειές τους είναι η ανάπτυξη ανοχής σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα και η εμφάνιση αϋπνίας μετά τη διακοπή τους, που οδηγούν στην εξάρτηση από τα φάρμακα αυτά και στην κατάχρησή τους, όταν η χορήγηση δεν γίνεται κάτω από παρακολούθηση.

Μελέτες στο εργαστήριο ύπνου, πάντως, έχουν δείξει ότι δεν έχουν όλα τα υπνωτικά φάρμακα την ίδια πιθανότητα να προκαλέσουν ανάπτυξη ανοχής και να οδηγήσουν στην κατάχρηση, αν και κλινικές παρατηρήσεις δείχνουν ότι τέτοιος κίνδυνος είναι υπαρκτός με όλα τα φάρμακα της κατηγορίας αυτής.

Υπολογίζεται ότι το 1% των ατόμων 18-39 ετών κάνει κατάχρηση υπνωτικών φαρμάκων – το ίδιο και το 3% των ατόμων 40-59 ετών, το 6% στις ηλικίες 60-69 ετών και πάνω από 15% στις ηλικίες άνω των 70 (στους ηλικιωμένους ενοίκους ιδρυμάτων το αντίστοιχο ποσοστό είναι 40%).

Η σωστή χρήση των υπνωτικών που μειώνει την πιθανότητα κατάχρησης είναι η προσεκτική χορήγησή τους για σχετικώς βραχύ διάστημα (μερικών ημερών έως δύο εβδομάδων το πολύ), η επικέντρωση μετά το διάστημα αυτό στην προσπάθεια θεραπείας της αϋπνίας μόνο με συμβουλευτική υγιεινής του ύπνου και ψυχοθεραπεία, καθώς και η διατήρηση στενής σχέσης θεράποντος με ασθενή ώστε να παρέχεται υποστήριξη κατά τη διάρκεια και μετά τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής. Η αντιμετώπιση των άλλων πιθανών παραγόντων που συνεισφέρουν στην αϋπνία (όπως της κατάθλιψης ή της αγχώδους διαταραχής), είναι επίσης απαραίτητη.

* Βενζοδιαζεπίνες. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε ως αγχολυτικά είτε ως υπνωτικά φάρμακα, ανάλογα με τη δόση στην οποία χορηγούνται (οι μικρές δόσεις έχουν αγχολυτική δράση και οι μεγαλύτερες υπναγωγό). Υπάρχουν όμως κάποιες βενζοδιαζεπίνες (φλουνιτραζεπάμη, τριαζολάμη) που χρησιμοποιούνται κυρίως ως υπνωτικά. Στην κατηγορία των βενζοδιαζεπινών ανήκουν επίσης οι ουσίες χλωροδιαζεποξείδη, πραζεπάμη, κλοβαζάμη, χλωραζεπάτη, διαζεπάμη, βρωμαζεπάμη, λοραζεπάμη, κλοναζεπάμη και αλπραζολάμη.

Γενικά, οι ανεπιθύμητες ενέργειες των βενζοδιαζεπινών περιορίζονται στο ελάχιστο, εάν η λήψη τους δεν υπερβαίνει μερικές συνεχόμενες ημέρες, και στις οδηγίες των φαρμάκων αυτών τονίζεται ότι δεν πρέπει να χορηγούνται για μακρά χρονικά διαστήματα. Αυτό πάντως συχνά δεν γίνεται στην πράξη και πολλοί ασθενείς λαμβάνουν βενζοδιαζεπίνες (αντίθετα προς τις οδηγίες) για διαστήματα πολλών εβδομάδων, μηνών ή και ετών. Σε τέτοιες περιπτώσεις η διακοπή τους είναι συχνά ιδιαιτέρως δυσχερής και πρέπει να γίνεται πολύ σταδιακά (ελάττωση όχι ταχύτερη από αφαίρεση του 25% το πολύ της συνολικής ημερήσιας δόσης ανά εβδομάδα).

* Μη βενζοδιαζεπινικά υπνωτικά ανάλογης δράσης με τις βενζοδιαζεπίνες (νεώτερα υπνωτικά). Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα φάρμακα ζολπιδέμη, ζαλεπλόνη και ζοπικλόνη. Εμφανίζουν μικρότερη τάση για ανάπτυξη ανοχής στην επαναλαμβανόμενη χορήγηση, καθώς και μειωμένη τάση εμφάνισης «αϋπνίας διακοπής» μετά την διακοπή της λήψης τους, αλλά και με αυτά τα φάρμακα είναι δυνατό να παρατηρηθεί κατάχρηση και εξάρτηση στη μακροχρόνια λήψη. Χορηγούνται πριν από τη βραδινή κατάκλιση.

* Απώλεια αποτελεσματικότητας (ανάπτυξη ανοχής) των φαρμάκων

* Αύξηση της δόσης με την πάροδο των ετών / πολυφαρμακία

* Γνωσιακά, συναισθηματικά και ψυχοφυσιολογικά ελλείμματα

* Μνημονική δυσλειτουργία

* Μεγάλη πιθανότητα για μη αναμενόμενες παρενέργειες

* Ανάπτυξη συνοδών χρήσεων (αλκοόλ και άλλων ουσιών)

* Έκπτωση στον οικογενειακό, κοινωνικό και επαγγελματικό τομέα