Βαλκανική πολυεθνική οργανωμένου εγκλήματος

Ένα ταξίδι στον νέο κόσμο του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος είναι το τελευταίο βιβλίο του Βρετανού δημοσιογράφου και ιστορικού Μίσα Γκλένι, αποσπάσματα του οποίου δημοσιεύουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ». Γκάνγκστερ, κερδοσκόποι, απατεώνες, λαθρέμποροι, προαγωγοί ανθούν στην παγκόσμια κοινωνία. Στα τρία χρόνια που διήρκεσε η έρευνά του, ο Γκλένι μίλησε με πολλούς απ΄ αυτούς, καθώς και με θύματα του οργανωμένου εγκλήματος. Ξεκίνησε από τα Βαλκάνια, στα οποία είναι ειδικός, και συνέχισε στην Κολομβία και τη Βρετανική Κολομβία, τη Νιγηρία και την Ιαπωνία, τη Νότια Αφρική, την Κίνα, το Ισραήλ, την Ινδία, την Ανατολική Ευρώπη. Η αφήγησή του επιβεβαιώνει ότι το παγκόσμιο οργανωμένο έγκλημα είναι μία από τις ισχυρότερες δυνάμεις στον σημερινό κόσμο (η λεγόμενη παραοικονομία ή σκιώδης οικονομία υπολογίζεται σήμερα στο 15-20% του παγκόσμιου τζίρου). Και πως είναι αδύνατο να κατανοήσει κανείς τι συμβαίνει πολιτικά, οικονομικά, ακόμη και γεωπολιτικά σε χώρες όπως η Ρωσία, η Κίνα ή το Μεξικό ή ακόμη και σε ολόκληρες περιοχές στην Αφρική, την Ανατολική Ευρώπη, την Ασία ή τη Λατινική Αμερική, χωρίς να λάβει υπόψη του το οικονομικό βάρος του λαθρεμπορίου και την πολιτική ισχύ που αποκτούν τα δίκτυα του εγκλήματος που το ελέγχουν.


Η ζωή και ο θάνατος του Βάνια Μποκάν

Σ ΄ ένα σκοτεινό καφέ, μίλησα με έναν πρώην συνεταίρο του Βάνια Μποκάν, του ανθρώπου που το 1985, στα 30 του, άνοιξε την Ηannibal, την πρώτη ιδιωτική μπουτίκ ρούχων στο Βελιγράδι. Ο συνομιλητής μου με προειδοποίησε πως αν τον κατονομάσω θα βρεθεί σύντομα νεκρός. «Και πιθανόν να σκοτώσουν κι εσένα», πρόσθεσε. Όμως έπειτα απ΄ αυτή την απειλητική εισαγωγή, χαλάρωσε: «Στην αρχή ταξιδεύαμε στην Ιταλία, αγοράζαμε ρούχα σχεδιαστών με το τσουβάλι και τα πουλούσαμε στην Ηannibal. Αλλά μετά ο Βάνια είχε μια καλύτερη ιδέα. Παράγγελνε τα ρούχα στη Ρουμανία. Ήταν τέλεια, δεν ξεχώριζαν από τα ιταλικά, και μετά τα πουλούσε σαν αυθεντικά. Ο κόσμος έκανε ουρές».

Όταν άνοιξε τις μπουτίκ του στο Βελιγράδι και το Νόβι Σαντ, ο Μποκάν ήταν το πρότυπο του καπιταλιστή που επωφελείται των ευκαιριών τις οποίες προσέφερε η κατάρρευση του κομμουνισμού και ο εναγκαλισμός της Δύσης. Οι δουλειές του ήταν εντελώς νόμιμες· σφυρηλατούσε οικονομικούς δεσμούς ανάμεσα σε μια πρώην κομμουνιστική χώρα και την Ε.Ε. και δημιουργούσε εισόδημα για το κράτος και θέσεις εργασίας. Όμως το 1992 ο πόλεμος με τη Βοσνία και οι κυρώσεις άλλαξαν το επιχειρηματικό περιβάλλον του. Το εμπάργκο κατέστησε αμέσως παράνομες για το διεθνές δίκαιο όλες τις εμπορικές δραστηριότητές του, καθώς η Σερβία βρισκόταν το κέντρο της εμπορικής αυτοκρατορίας του. Συνηθισμένες έγιναν οι δολοφονίες
Γρήγορα ο Βάνια Μποκάν, ο επιχειρηματίας των νεωτερισμών, οργάνωσε αποστολή φορτίων πετρελαίου και μετάλλων από τη Βουλγαρία στη Σερβία. Σύντομα όλοι ακολούθησαν το παράδειγμά του: ρουμάνικες φορτηγίδες κόντευαν να βυθιστούν από το βάρος του πετρελαίου που μετέφεραν, στην Αλβανία «η συνολική ροή πετρελαίου προς τη Σερβία υπολογίζεται ότι απέφερε πάνω από 1 εκατ. δολάρια την ημέρα στη διάρκεια του 1993-94» σύμφωνα με μια έκθεση των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Ο συναγωνισμός για τις παράνομες αγορές στην πρώην Γιουγκοσλαβία ήταν σκληρός και οι θεαματικές δολοφονίες γκάνγκστερ και επιχειρηματιών έγιναν κάτι συνηθισμένο στη ζωή των πρωτευουσών της Κροατίας, της Σερβίας, της Βοσνίας και του Μαυροβουνίου. Ο πλούτος του Βάνια Μποκάν και το μερίδιό του στην αγορά ήταν από μόνα τους αρκετά για να τον κάνουν στόχο. Όμως ήταν πιο ευάλωτος για έναν ακόμη λόγο- δεν του άρεσε ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, το μεγάλο αφεντικό της Σερβίας, και επιπλέον δεν φοβόταν να το δηλώνει. Ο κ. Χ, ο πρώην συνεταίρος του Μποκάν, θυμάται ότι μια καλοκαιρινή μέρα στο Βελιγράδι «κατεβαίναμε με το αυτοκίνητο τη Λεωφόρο της Επανάστασης, όταν ένα μαύρο τζιπ βρέθηκε δίπλα μας. Ο συνεπιβάτης έβγαλε ένα ημιαυτόματο και άρχισε να μας πυροβολεί». Τρεις από τις πέντε σφαίρες τραυμάτισαν τον Μποκάν στον ώμο. Ήταν καιρός να αποτραβηχτεί για λίγο, έτσι πήρε την οικογένειά του και μετακόμισε στην Ελλάδα.

Η χώρα αυτή αποδείχθηκε ιδεώδης βάση, αφού οι Έλληνες έβλεπαν με συμπάθεια τους Σέρβους και η Θεσσαλονίκη ήταν πλέον ένα από τα πιο σημαντικά στηρίγματα για τη διευρυνόμενη επιχείρηση παραβίασης των κυρώσεων. «Οι ελληνικές αρχές έκαναν ό,τι μπορούσαν για να διευκολύνουν την παραβίαση του εμπάργκο», παραδέχθηκε αργότερα ο Βάνια. «Για παράδειγμα, δεν μας ζήτησαν ποτέ φορτωτικά έγγραφα για τις χώρες προορισμού του φορτίου. Πίστευαν πως το εμπάργκο ήταν άδικο». Εξασφάλισε την υπηκοότητα σε χρόνο ρεκόρ χρησιμοποιώντας τις επαφές του στις ελληνικές υπηρεσίες πληροφοριών και σύντομα καθιερώθηκε στην κοσμοπολίτικη σκηνή που είχε γίνει η Αθήνα μετά την πτώση του κομμουνισμού. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, στην ελληνική πρωτεύουσα είχαν συρρεύσει Γεωργιανοί, Ούγγροι, Αλβανοί, Ρώσοι κ.ά. Όλοι είχαν πολλά χρήματα, όλους τούς τραβούσε το γεγονός ότι μπορούσαν να διαφθείρουν δημόσιους λειτουργούς και πολλοί επικαλούνταν κάποια ελληνική καταγωγή και κατά συνέπεια αποκτούσαν αυτόματο δικαίωμα για διαβατήριο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Γαζωμένος από 29 σφαίρες
Το πρωί της 7ης Οκτωβρίου 2000 καθώς έβγαινε από τη Μercedes 500 μπροστά από την έπαυλή του στη Βούλα, ο Βάνια Μποκάν έπεφτε νεκρός γαζωμένος από 29 σφαίρες δύο ημιαυτόματων όπλων. Υπήρξε θύμα των αβέβαιων καιρών. Δύο ημέρες νωρίτερα, η 13ετής εξουσία του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς τερματιζόταν μέσα στις φλόγες που είχαν τυλίξει το Κοινοβούλιο της Γιουγκοσλαβίας καθώς μισό εκατομμύριο Σέρβοι είχαν βγει στους δρόμους στο Βελιγράδι υπέρ της αντιπολίτευσης. Δυσαρεστημένος από τον τρόπο με τον οποίο είχε αποκλειστεί από δουλειές στη Σερβία και το Μαυροβούνιο, ο Μποκάν είχε αρχίσει να μιλάει στον ελληνικό Τύπο. Με άνευ προηγουμένου λεπτομέρειες, είχε αρχίσει να αποκαλύπτει μυστικά του λαθρεμπορίου τσιγάρων, είχε υπαινιχθεί ότι ετοιμαζόταν να αποκαλύψει τα πάντα και να κατονομάσει πρόσωπα. Οι γκάνγκστερ δεν θέλουν να βγαίνουν τα άπλυτά τους στη φόρα για εύλογους λόγους, και επιπλέον ο Μποκάν είχε διαλέξει μια ιδιαίτερα κακή συγκυρία για να σπάσει την ομερτά.


Σταματούσαν στο Μαυροβούνιο πριν μπουν στην Ε.Ε.

Στο μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1990, η χώρα του προέδρου Μίλο Τζουκάνοβιτς, το Μαυροβούνιο, με πληθυσμό μόλις 600.000

ανθρώπους, υπήρξε η εστία μιας βιομηχανίας του εγκλήματος πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων. Κάθε εβδομάδα, τόνοι παράνομων φορτίων τσιγάρων έφταναν στα δύο κύρια αεροδρόμια της χώρας πριν μεταφερθούν στα γρήγορα στο λιμάνι του Μπαρ, στην ακτή της Αδριατικής. Την άνοιξη του 1996 που επισκέφθηκα το λιμάνι, εκατοντάδες μικρά ταχύπλοα ήταν αραγμένα στη μαρίνα του. Γεμάτα λαθραία τσιγάρα, ετοιμάζονταν για τον σύντομο διάπλου των 210 χιλιομέτρων του Στενού του Οτράντο μέχρι το αδελφό λιμάνι του Μπάρι, όπου η ιταλική μαφία περίμενε για να τα ξεφορτώσει. Σε κάθε κούτα τσιγάρα επιβαλλόταν αυτό που ο Μίλο Τζουκάνοβιτς είχε ορίσει ως «φόρο διέλευσης».

Τα δύο είδη
Όλοι στα Βαλκάνια γνώριζαν πως η περιοχή τους ήταν ένα κέντρο του λαθρεμπορίου τσιγάρων. Σχεδόν αμέσως μετά το ξέσπασμα του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία, το 1991, μικρά παιδιά μπαινόβγαιναν στα εστιατόρια στο Ζάγκρεμπ, το Βελιγράδι και το Σεράγεβο έχοντας κρεμασμένους στον λαιμό τους ξύλινους δίσκους που περιείχαν τα καλύτερα δυτικά τσιγάρα. Στο Λονδίνο θα κόστιζαν 75 δολάρια, στη Νέα Υόρκη ίσως 40. Αλλά στα Βαλκάνια κόστιζαν μόλις 10 δολάρια η μία.

Υπήρχαν δύο τύποι παράνομων τσιγάρων, που δεν μπορούσες να τους ξεχωρίσεις με γυμνό μάτι, αλλά ήταν πολύ διαφορετικοί. Ο ένας παραγόταν με χαμηλής ποιότητας ντόπιο καπνό και μετά συσκευαζόταν ως δυτικό προϊόν.

Ο άλλος τύπος ήταν υψηλής ποιότητας τσιγάρα που παράγονταν από δυτικές καπνοβιομηχανίες ως αφορολόγητο είδος (DΝΡ, Duty Νot Ρaid) προορισμένο για εξαγωγή. Το εμπόρευμα αγοραζόταν από χονδρεμπόρους απευθείας από τα εργοστάσια στην Αμερική, την Ευρώπη και την Ιαπωνία και μεταφερόταν στη συνέχεια στις δύο ζώνες ελεύθερων συναλλαγών της Ευρώπης, στο Ρότερνταμ της Ολλανδίας και στο Τσουγκ της Ελβετίας. Από εκεί πωλούνταν σε μια τρίτη χώρα με υψηλά επίπεδα διαφθοράς- ίσως στην Αίγυπτο, ίσως στο Ουζμπεκιστάν. Αξιωματούχοι και συνδικάτα του οργανωμένου εγκλήματος προσέθεταν έναν φόρο σε κάθε επόμενο σταθμό του ταξιδιού και τα τσιγάρα που προορίζονταν για την αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης έκαναν τον τελευταίο σταθμό τους στο Μαυροβούνιο πριν ξαναμπούν στην Ε.Ε. με τα ταχύπλοα. Ακόμη και αφού όλοι είχαν πάρει ένα μερίδιο τα τσιγάρα ήταν εντούτοις πάνω από 50% φθηνότερα όταν πωλούνταν στη μαύρη αγορά στην Ιταλία ή τη Βρετανία επειδή ο φόρος του καπνού στις χώρες αυτές είναι πολύ υψηλός.

Έπειτα από οκταετή έρευνα, οι εισαγγελείς προσέφυγαν τελικά τον Οκτώβριο του 2002 εναντίον δύο αμερικανικών εταιρειών, των R.J. Reynolds και Ρhilip Μorris, για συνέργεια στο λαθρεμπόριο. (Το 2004 η Ρhilip Μorris έκανε μια συμφωνία με την Ε.Ε. που απάλλασσε την εταιρεία από κάθε ευθύνη. Η R.J. Reynolds αρνείται κάθε ευθύνη). Οι δικηγόροι έδειξαν πώς το κράτος του Μαυροβουνίου έβγαλε εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια από το λαθρεμπόριο. Δύο εταιρείες του Μαυροβουνίου, αμφότερες ελεγχόμενες από τον Τζουκάνοβιτς και τη μυστική υπηρεσία, φορολογούσαν με 20 στερλίνες κάθε κιβώτιο με τσιγάρα που περνούσε από τη χώρα. Σύμφωνα με την Ε.Ε., «τα χρήματα αυτά μοιράζονταν διάφοροι αξιωματούχοι του Μαυροβουνίου». Η δεύτερη εταιρεία, με την αφοπλιστικά ειλικρινή ονομασία Μontenegrin Τabak Τransit (ΜΤΤ), ανήκε και σε Ιταλούς. «Η ΜΤΤ δημιουργήθηκε από ορισμένα μέλη του οργανωμένου εγκλήματος σε συνεργασία με κυβερνητικούς αξιωματούχους του Μαυροβουνίου. Η εταιρεία είχε εγκριθεί επισήμως από την Υπηρεσία Ξένων Επενδύσεων του Μαυροβουνίου και λειτουργούσε υπό την ειδική προστασία του Μίλο Τζουκάνοβιτς», αναφερόταν στο έγγραφο της Ε.Ε.

Ήδη από το 1994, η Ε.Ε. είχε μάθει ότι η μαφία των τσιγάρων, με την οποία έκανε δουλειές ο Τζουκάνοβιτς, κόστιζε γύρω στα 4-6 δισ. στερλίνες ετησίως μόνον από χαμένα φορολογικά έσοδα. Ιταλοί εισαγγελείς ήθελαν να απαγγείλουν κατηγορίες για λαθρεμπόριο εις βάρος του Τζουκάνοβιτς. Όμως την ίδια στιγμή οι Ηνωμένες Πολιτείες έστειλαν διακριτικά μηνύματα στην ιταλική κυβέρνηση, ζητώντας από τους Ιταλούς να αφήσουν ήσυχο τον Τζουκάνοβιτς. Η Ουάσιγκτον χρειαζόταν τον πρόεδρο του Μαυροβουνίου για τη μάχη της εναντίον του Μιλόσεβιτς.


Οι κυρώσεις του ΟΗΕ τους οδήγησαν στην παρανομία

O κύριος δρόμος της Βουλγαρίας προς την υπόλοιπη Ευρώπη περνούσε μέσα από τη Σερβία. Πριν από τις κυρώσεις που επέβαλε στη Σερβία τον Ιούλιο του 1992, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ είχε ήδη ζητήσει από τη Σόφια να ξεχάσει το ένα δισεκατομμύριο δολάρια που της χρωστούσε το Ιράκ του Σαντάμ μετά τις κυρώσεις προς τη Βαγδάτη. Τώρα ο ΟΗΕ έλεγε στη Βουλγαρία ότι τα φορτηγά της δεν μπορούσαν να διέρχονται από τη Σερβία. Αυτό ήταν καταστροφικό για τη Βουλγαρία, αφού οι σημαντικότερες εξαγωγές της προς τη Δυτική Ευρώπη ήταν ευπαθή προϊόντα. «Η Βουλγαρία είχε ένα ΑΕΠ 10 δισ. δολαρίων και μόνο από τα φρούτα και τα λαχανικά έχανε 1 δισ. δολάρια εισόδημα τον χρόνο», εξηγεί ο τότε πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Σόφια Μπιλ Μοντγκόμερι.

«Πρότεινα να επιτρέψουμε στους Βουλγάρους να στέλνουν ένα κομβόι με νταλίκες την εβδομάδα μέσω Σερβίας, το οποίο θα μπορούσε να συνοδεύεται από ένα όχημα του ΟΗΕ στην αρχή και από ένα άλλο στο τέλος του. Δεν θα σταματούσαν πουθενά, θα διέσχιζαν τη χώρα με τη μία. Ο ΟΗΕ το ενέκρινε· οι Ευρωπαίοι το ενέκριναν· όμως ο Λέον Φουρτ, σύμβουλος του αντιπροέδρου Αλ Γκορ, αντιτάχθηκε και το μπλοκάρισε». Δόθηκε έτσι μεγάλη ώθηση στο οργανωμένο έγκλημα που ανθεί σε περιβάλλον οικονομικής δυσπραγίας, την οποία προώθησαν παρόμοιες κοντόφθαλμες πολιτικές.

Στους γείτονες της Γιουγκοσλαβίας δεν προσφέρθηκε ούτε δεκάρα για αρωγή ή αποζημίωση. Φάνηκε εκ των πραγμάτων ότι οι άλλες χώρες είχαν την απαίτηση να επωμιστούν εκείνοι όλο το κόστος της ηθικής αγανάκτησης της διεθνούς κοινότητας απέναντι στο καθεστώς Μιλόσεβιτς. Έτσι, για τη Βουλγαρία, ο μόνος τρόπος για να μπορέσει να πληρώσει τις συντάξεις, τους μισθούς και την υγειονομική περίθαλψη ήταν να επιτρέψει στη μαφία να αυξήσει τον έλεγχο στους κύριους εμπορικούς δρόμους της χώρας και να καμώνεται ότι δεν ξέρει τίποτε, δεν μπορεί να κάνει τίποτε ή και τα δύο. Καθώς η κρίση βάθαινε, ενισχύονταν οι δεσμοί ανάμεσα στην πολιτική και το έγκλημα.

Ουσιαστικά, μέσα σε μια νύχτα, η ψηφοφορία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, με την οποία επιβλήθηκαν οι κυρώσεις, δημιούργησε μια παμβαλκανική μαφία με τεράστια ισχύ, επινοητικότητα και απληστία.


Ποιος είναι ο συγγραφέας

Ο Μisha Glenny υπήρξε ανταποκριτής στην Κεντρική Ευρώπη για την «Guardian» και στη συνέχεια για το ΒΒC, κάλυψε δημοσιογραφικά την κατάρρευση του κομμουνισμού και τους πολέμους που διέλυσαν την πρώην Γιουγκοσλαβία (για την τελευταία δουλειά του τιμήθηκε το 1993 με το Sony Αward). Έχει γράψει τρία βιβλία για την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια και σήμερα ζει στο Λονδίνο.