«Λάθος μαθήματα» 70 χρόνια μετά

Ποιοι ήταν οι στόχοι του Χίτλερ; Ο Νέβιλ Τσάμπερλεν είχε άραγε άλλες επιλογές στο Μόναχο; Σήμερα είναι η 70ή επέτειος από την υπογραφή της Συμφωνίας του Μονάχου με τον Χίτλερ, που έκανε τη λέξη «κατευνασμός» συνώνυμη της δειλής υποταγής σε ένοπλη απειλή.

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1938, ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Τσάμπερλεν, ο Γάλλος ομόλογός του Εντουάρ Νταλαντιέ, ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι υπέγραψαν στο Μόναχο την περιβόητη πλέον συμφωνία που παρέδιδε στη Γερμανία τη Σουδητία, μια δυτική περιοχή τής τότε Τσεχοσλοβακίας με γερμανικό πληθυσμό. Το αντίτιμο ήταν να μην εισβάλει ο Χίτλερ στην Τσεχοσλοβακία. Για τον Τσάμπερλεν, που είχε γίνει πρωθυπουργός το 1937, το ζητούμενο ήταν μια σταθερή ειρήνη στην Ευρώπη. «Ο πόλεμος δεν κερδίζει τίποτε, δεν θεραπεύει τίποτε, δεν τελειώνει τίποτε… Στον πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές, μόνο χαμένοι», έλεγε.

Όμως η ναζιστική Γερμανία είχε παραβιάσει τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, ανακαταλαμβάνοντας την αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη στη Ρηνανία και επανεξοπλιζόταν φανερά.

Αναπόφευκτο
Πριν από την υπογραφή της συμφωνίας, βίαιες συγκρούσεις ξέσπασαν σ΄ όλη τη Σουδητία. Στις 12 Σεπτεμβρίου ο Χίτλερ δήλωσε πως «οι Γερμανοί στην Τσεχοσλοβακία δεν θα μείνουν ανυπεράσπιστοι». Την επομένη ξέσπασε ένοπλη εξέγερση στη Σουδητία. Οι Τσέχοι την κατέστειλαν εύκολα, όμως φαινόταν αναπόφευκτο ότι ο γερμανικός στρατός θα εισέβαλε σύντομα. Καθώς η Γαλλία και η ΕΣΣΔ είχαν συνθήκες συμμαχίας με την Τσεχοσλοβακία, μια γενικευμένη ευρωπαϊκή σύρραξη έμοιαζε απελπιστικά κοντά. Η γαλλική κυβέρνηση είπε στον Τσάμπερλεν ότι μια γερμανική εισβολή πρέπει να αποφευχθεί με κάθε κόστος και ο Βρετανός πρωθυπουργός δικαιολόγησε έτσι την προσωπική αποστολή του στον Χίτλερ «για να βρεθεί μια ειρηνική λύση».

Στις 15 Σεπτεμβρίου, ο Τσάμπερλεν μετέβη αεροπορικώς στο Μόναχο και συζήτησε με τον Χίτλερ επί τρεις ώρες. Ο τελευταίος πρόβαλε περισσότερες απαιτήσεις. Η Σουδητία έπρεπε να παραδοθεί στη Γερμανία ώς την 1η Οκτωβρίου, αλλιώς ο γερμανικός στρατός θα προήλαυνε… Η συμφωνία που υπογράφηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1938 στο Μόναχο άφηνε την Τσεχοσλοβακία ανυπεράσπιστη και έγειρε αποφασιστικά την πλάστιγγα της στρατιωτικής ισχύος στην Ευρώπη προς την πλευρά της Γερμανίας.

Η λέξη «κατευνασμός» μάς στοιχειώνει μέχρι σήμερα, σημειώνει στους «Τάιμς» του Λονδίνου ο ιστορικός Κορέλι Μπαρνέτ. Προκαλεί σύγχυση στους πολιτικούς ηγέτες μας, που πιστεύουν πως αν δεν υψώσουν το ανάστημά τους σε οποιονδήποτε επιτιθέμενο παντού στον κόσμο, μπορεί να κατηγορηθούν για «κατευνασμό». Αυτό ήταν το επιχείρημα που προωθήθηκε το 1994 για να δικαιολογηθεί η επέμβαση στον εμφύλιο πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία. Όχι στον κατευνασμό του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς! Ο Τόνι Μπλερ δήλωσε το ίδιο το 1999, για να δικαιολογήσει την επίθεση του ΝΑΤΟ στη Σερβία υπέρ της υπόθεσης των Αλβανών του Κοσόβου. Και πρόσφατα Βρετανοί ηγέτες (ο Ντέιβιντ Μίλιμπαντ των Εργατικών και ο Ντέιβιντ Κάμερον των Συντηρητικών) έσπευσαν στην Τιφλίδα για να υποσχεθούν ότι η Δύση θα μείνει στο πλευρό της Γεωργίας, στη διένεξή της με τη Ρωσία. Όχι κατευνασμός του Πούτιν και του Μεντβέντεφ. Όμως οι περιπτώσεις αυτές είναι εντελώς διαφορετικές. Η ναζιστική Γερμανία ήταν το 1938 μια ανερχόμενη βιομηχανική και στρατιωτική δύναμη στην καρδιά της Ευρώπης, που δημιουργούσε απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η Τσεχοσλοβακία ήταν το στρατηγικής σημασίας κλειδί προς την Ανατολική Ευρώπη. Τίποτε απ΄ αυτά δεν ίσχυε για τη Βοσνία ή το Κόσοβο. Ούτε η διένεξη της Γεωργίας με τη Ρωσία δημιουργεί απειλή για την Ευρώπη ή για τις ΗΠΑ.


Τα συμπεράσματα των ιστορικών

ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ τα γενικώς παραδεκτά συμπεράσματα για το Μόναχο, τον Χίτλερ και την πορεία προς τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο; Σύμφωνα με τον Βρετανό ιστορικό Ίαν Κέρσο, συγγραφέα μιας δίτομης βιογραφίας του Χίτλερ («Ηitler», εκδ. Αllen Lane) και καθηγητή Νεώτερης Ιστορίας στο πανεπιστήμιο του Σέφιλντ, είναι τα εξής:

Ο ΧΙΤΛΕΡ δεν είχε ένα πλήρως καθορισμένο πρόγραμμα. Όμως θα ήταν λάθος να τον απορρίψουμε ως έναν απλό οπορτουνιστή. Είχε ένα περιορισμένο, αλλά άκαμπτο πλαίσιο ιδεών που έδινε μια συνεπή κατεύθυνση στην ηγεσία του. Η ΦΗΜΗ του Τσάμπερλεν δεν μπορεί να αποκατασταθεί.

Όμως τα σοβαρά σφάλματα κρίσης στην άσκηση της πολιτικής στη δεκαετία του 1930 πρέπει να εξεταστούν μέσα στο πλαίσιο των ρεαλιστικών επιλογών που είχε την περίοδο εκείνη η βρετανική κυβέρνηση.

Ο ΧΙΤΛΕΡ ήθελε να κάνει πόλεμο για να καταστρέψει τελείως την Τσεχοσλοβακία και όχι να επιτύχει μια διευθέτηση με διαπραγματεύσεις. Αλλά όταν η Βρετανία και η Γαλλία συμφώνησαν στο Μόναχο να του δώσουν χωρίς πόλεμο αυτό που έλεγε ότι ήθελε, δεν είχε πρόσχημα για να πολεμήσει.

Η ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ του Τσάμπερλεν για κατευνασμό ήταν η λογική συνέπεια χρόνων παθητικής αναμονής, δισταγμών και ελπίδας για το καλύτερο στη βρετανική εξωτερική πολιτική, σε συνδυασμό με τους φόβους για μια επανάληψη του 1914-1918.

ΕΙΝΑΙ ΠΙΘΑΝΟΝ η συνθηκολόγηση του Τσάμπερλεν στο Μόναχο να αποδείχθηκε τελικά ευεργετική για τη Βρετανία – εις βάρος των Τσέχων και με αντίτιμο τον εθνικό εξευτελισμό-, καθώς στο διάστημα που μεσολάβησε ενίσχυσε τις δυνάμεις της και ανέλαβε την πρωθυπουργία ο Ουίνστον Τσώρτσιλ.