Το θαύμα των πέτρινων κορμών

Καθώς το Απολιθωμένο Δάσος της Λέσβου διεκδικεί μέσω της παγκόσμιας ψηφοφορίας στο Ίντερνετ μία θέση στα «7 Θαύματα της Φύσης», οι Έλληνες επιστήμονες εξακολουθούν να μελετούν τα απολιθωμένα ευρήματα που έχουν ηλικία 18 εκατομμύρια χρόνων και να συνθέτουν την εικόνα της χλωρίδας και της πανίδας που επικρατούσε εκείνη την εποχή στην περιοχή του Βορειοανατολικού Αιγαίου.

Η ιστορία του Απολιθωμένου Δάσους άρχισε πριν από 18 εκατομμύρια χρόνια, όταν η Λέσβος δεν ήταν ακόμη νησί. Εκείνη την εποχή αποτελούσε τμήμα μιας τεράστιας επιφάνειας γης, όπου ήταν διάσπαρτες μικρές και μεγάλες λίμνες. Η έκτασή της ήταν τόσο μεγάλη που έφθανε από την ηπειρωτική Ελλάδα μέχρι το εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται η Λέσβος, υπήρχαν τότε πολλά ηφαίστεια. Ένα από τα πιο σημαντικά ήταν το ηφαίστειο της Βατούσας. Στους πρόποδές του απλωνόταν ένα πυκνό υποτροπικό δάσος με μεγάλη ποικιλία φυτών: φοίνικες, καρυδιές, βαλανιδιές, κανελόδενδρα, πεύκα, κυπαρίσσια και γιγάντιες σεκόγιες προσέφεραν καταφύγιο και τροφή σε μεγάλα και μικρά ζώα που ζούσαν μέσα και γύρω από το δάσος.

Ο πελώριος κρατήρας. Ώσπου μια μέρα όλα άλλαξαν. Όπως λέει ο διευθυντής του Μουσείου του Απολιθωμένου Δάσους, δρ Νικόλαος Ζούρος, το ηφαίστειο της Βατούσας, ένα πανύψηλο κωνικό βουνό, άρχισε να τρέμει ώσπου μια μεγάλη έκρηξη με εκκωφαντικό θόρυβο άλλαξε για πάντα το ανάγλυφο της περιοχής, σπέρνοντας παντού την καταστροφή. Μέσα από το βουνό ξεχύθηκε ποτάμι πυρακτωμένης λάβας και αναδύθηκε ένα πελώριο σκούρο σύννεφο από ατμούς και σκόνη. Τα πετρώματα που σχημάτιζαν την κωνική κορυφή του βουνού θρυμματίστηκαν, ενώ ολόκληρη η βόρεια πλευρά του ηφαιστείου κατέρρευσε δημιουργώντας έναν πελώριο κρατήρα. Τα σπασμένα πετρώματα κύλησαν στις πλαγιές του βουνού, παρασυρμένα από τα ρεύματα της πυρακτωμένης λάβας.

Το πυκνό σύννεφο ηφαιστειακής στάχτης ανυψώθηκε στην ατμόσφαιρα, κάλυψε ολόκληρη την περιοχή και κινήθηκε ορμητικά προς κάθε κατεύθυνση στις πλαγιές του μεγάλου ηφαιστειακού κρατήρα. Ήταν ένα πυροκλαστικό νέφος αποτελούμενο από καυτή ηφαιστειακή στάχτη και θραύσματα πετρωμάτων. Καθώς το νέφος πλησίαζε πλέον στο πυκνό υποτροπικό δάσος που απλωνόταν στους πρόποδες του βουνού, άρχιζε η δημιουργία του περίφημου Απολιθωμένου Δάσους.

Ιnfo

Η παγκόσμια ψηφοφορία στο Ίντερνετ για την ανάδειξη των «7 θαυμάτων της Φύσης» γίνεται στη σελίδα:
http://www.new7wonders.com/nature/en/vote-on-nominees/

Το ωστικό κύμα. Το ωστικό κύμα από τη μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη έσπαζε τους κορμούς των δέντρων σαν σπιρτόξυλα. Η δύναμή του ήταν τέτοια ώστε δεν μπόρεσαν να του αντισταθούν ούτε και τα δέντρα εκείνα που είχαν κορμούς με διάμετρο 4 μέτρων. Όταν το ωστικό κύμα ολοκλήρωσε το καταστροφικό του έργο και το σύννεφο της ηφαιστειακής στάχτης άρχισε να κάθεται σιγά σιγά στο έδαφος, ο ουρανός πάνω από το κατεστραμμένο δάσος σκοτείνιασε και πάλι, καθώς πυκνά σύννεφα άρχισαν να συγκεντρώνονται.

Οι πρώτες σταγόνες της βροχής που άρχισαν να πέφτουν στο έδαφος ήταν ο προάγγελος των ισχυρών καταιγίδων που ακολούθησαν. Τεράστιες ποσότητες νερού που έπεσαν στο έδαφος σχημάτισαν ορμητικούς χειμάρρους που παρέσυραν τη στάχτη και τα θρυμματισμένα πετρώματα από την επιφάνεια του εδάφους, δημιουργώντας μεγάλες λασπορροές. Σχηματίστηκαν λοιπόν στρώματα στάχτης που κάλυψαν το έδαφος και τους σπασμένους κορμούς των δένδρων.

Το θαύμα του πυριτίου. Η κυκλοφορία του νερού μέσα στα στρώματα της ηφαιστειακής στάχτης είχε ως αποτέλεσμα τον εμπλουτισμό του σε πυρίτιο. Πρόσθετη πηγή πυριτίου υπήρξαν ακόμη τα θερμά διαλύματα πηγών. Έτσι νερό πλούσιο σε πυρίτιο κυκλοφορούσε στα επιφανειακά στρώματα ηφαιστειακών υλικών που είχαν σκεπάσει τους σπασμένους κορμούς των δένδρων. Το νερό εμπότισε τους κορμούς και με μια πολύπλοκη διαδικασία έγινε σταδιακά η αντικατάσταση του άνθρακα από πυρίτιο στα μόρια του ξύλου. Η διαδικασία αντικατάστασης της οργανικής από ανόργανη ύλη μόριο προς μόριο επέτρεψε τη διατήρηση όλων των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων και της εσωτερικής δομής του ξύλου, γεγονός που επιτρέπει στους επιστήμονες να προσδιορίσουν τα είδη των δένδρων από τα οποία προέρχονται. Ενώσεις σιδήρου, μαγγανίου και χαλκού χρωμάτισαν τα άχρωμα διαλύματα του πυριτίου και δημιούργησαν τα εντυπωσιακά χρώματα που εμφανίζονται σήμερα στους απολιθωμένους κορμούς, οι οποίοι αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από άμορφο διοξείδιο του πυριτίου.


Η απολιθωμένη χλωρίδα

ΟΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΕΣ έρευνες των Ελλήνων επιστημόνων στην περιοχή του Απολιθωμένου Δάσους φανερώνουν έναν πολύ μεγάλο αριθμό φυτών που κυριαρχούσαν στην περιοχή πριν από 20 εκατομμύρια χρόνια. Από τη συστηματική μελέτη τμημάτων των απολιθωμένων κορμών και των απολιθωμένων φύλλων προσδιορίσθηκε το γένος και το είδος των φυτών που συμμετείχαν στη σύνθεση του δάσους. Υπήρχαν πολλά καρποφόρα δένδρα, φοινικοειδή, δαφνίδες και βαλανιδιές, καθώς και αντιπρόσωποι των ειδών λεύκη, κανελόδενδρο, πλάτανος, οξιά, σκλήθρο, σφένδαμος και βάτος. Στα μεγαλύτερα υψόμετρα των περιοχών της Αιγηίδος χέρσου (τμήμα της οποίας ήταν τότε η Λέσβος που έγινε αργότερα νησί) κυριαρχούσαν τα κωνοφόρα δέντρα, όπως τα πεύκα και οι κουνιχάμιες, υπήρχαν όμως και μερικά φυλλοβόλα δέντρα όπως οι τροπικές καρυδιές και βαλανιδιές.

Μεγάλος αριθμός απολιθωμένων κορμών κωνοφόρων δένδρων ανήκει σε προγονικές μορφές του σύγχρονου είδους «σεκόγια η αειθαλής» που φύεται στις δυτικές ακτές των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρόκειται για πρωτόγονα είδη της σύγχρονης σεκόγιας, που ανήκει στο είδος Sequoia sempervirens και είναι ο μεγαλύτερος ζωντανός οργανισμός του πλανήτη μας, αφού κάποια δέντρα φθάνουν σε ύψος περίπου τα 120 μέτρα. Η κουνιχάμια είναι σήμερα αειθαλές κωνοφόρο δέντρο, μέλος της οικογένειας των Κυπαρισσίδων, με μικρά αγκάθια και μπορεί να φθάσει το εντυπωσιακό ύψος των 50 μέτρων. Πριν από περίπου 20 εκατομμύρια χρόνια ήταν αρκετά συνηθισμένο δέντρο στα υποτροπικά δάση της Λέσβου και της υπόλοιπης Ευρώπης. Την ίδια εποχή, στο υποτροπικό δάσος της Λέσβου ζούσε το είδος καρυδιάς Εngelhardia orsbergensis, του οποίου φύλλα έχουν βρεθεί αποτυπωμένα επάνω στα ηφαιστειακά πετρώματα της περιοχής.