Οι προλήψεις έχουν τη δική τους επιστήμη

Μαύρες γάτες, σπασμένοι καθρέφτες και χτυπήστε ξύλο, άλλο κακό να μη μας βρει. Οι προλήψεις υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν όσο υπάρχουν άνθρωποι επισημαίνουν όχι οι… προληπτικοί, αλλά οι επιστήμονες της εξελικτικής βιολογίας.
Oι ειδικοί τονίζουν πως το να είναι κανείς προληπτικός είναι φυσιολογικό. Ο Μπάρακ Ομπάμα έπαιξε μπάσκετ λίγο πριν γίνει γνωστή η νίκη του στις προκριματικές στην Αϊόβα. Έκτοτε, σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, πριν βγουν τα αποτελέσματα, κάνει το ίδιο. Η Κέλι Χολμς, το χρυσό κορίτσι του βρετανικού κλασικού αθλητισμού, ετοίμαζε τα πράγματά της το βράδυ πριν από κάθε αγώνα πάντα με την ίδια σειρά. Αλήθεια όμως, ποιος δεν χτυπά ξύλο, ποιος δεν αποφεύγει να περνά κάτω από σκάλες, ποιος δεν απεύχεται να σπάσει ο καθρέφτης του σπιτιού του… λίγο- πολύ όλοι επηρεάζονται.

Το μυστηριώδες γονίδιο
Μπορεί να ακούγονται παράλογα όλα αυτά, αλλά, χωρίς αμφιβολία, προλήψεις υπάρχουν. Σε αυτό συμφωνούν και οι επιστήμονες της εξελικτικής βιολογίας δρ Κέβιν Φόστερ από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και δρ Χάνα Κόκο, από το Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι, οι οποίοι δημοσίευσαν μάλιστα και μελέτη με την οποία δείχνουν πώς θα μπορούσε να εξελιχθεί η προληπτική συμπεριφορά. Τα συμπεράσματά τους αφήνουν να εννοηθεί πως υπάρχει πιθανότητα ακόμη και γονίδιο να συνδεθεί με τις προλήψεις.

«Σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα πρέπει να επιλέξεις αν πιστεύεις ή όχι», επισημαίνει ο Φόστερ και επιχειρεί να ορίσει τον όρο πρόληψη: πρόληψη είναι όταν πιστεύουμε ότι ένα πράγμα προκάλεσε κάτι άλλο, ακόμη κι αν δεν υπάρχει απόδειξη γι΄ αυτό. Έτσι, αν το ωροσκόπιό μας λέει ότι οι πλανήτες βρίσκονται στην κατάλληλη θέση για να βρεθούμε αντιμέτωποι με νέες καταστάσεις και αποκαλύψεις και πληροφορηθούμε ότι ο σύντροφός μας παίρνει προαγωγή, τότε ίσως και να δίνουμε μεγαλύτερη σημασία στον κ. αστρολόγο στο μέλλον.

Προληπτικά περιστέρια
«Όλα τα ζώα έχουν να επιδείξουν συμπεριφορές αιτιακής σχέσης, που όμως δεν υπάρχει» τονίζει ο Φόστερ. «Πάρτε για παράδειγμα τα περιστέρια. Χτυπήστε παλαμάκια και θα τα δείτε να εξαφανίζονται. Τα περιστέρια είναι αρκετά έξυπνα για να ξεχωρίσουν τον ήχο ενός πυροβολισμού- που θα μπορούσε να τα σκοτώσει- από τον ήχο που βγάζουν τα χέρια μας όταν χτυπάμε παλαμάκια. Κι όμως αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο, εξαφανίζονται και στις δύο περιπτώσεις, γιατί αντιδρούν προληπτικά. Καλύτερα να είναι ασφαλή, παρά να να το μετανιώσουν».


Το μαθηματικό μοντέλο και η εναλλακτική ιατρική

ΟΙ ΔΥΟ ΕΙΔΙΚΟΙ δημιούργησαν ένα μαθηματικό μοντέλο και τοποθέτησαν τις προλήψεις σε βιολογικό πλαίσιο. Βρήκαν λοιπόν πως αν τα ζώα είχαν ένα γονίδιο για τις προλήψεις και συμπεριφέρονταν ανάλογα, θα είχαν περισσότερες πιθανότητες να περάσουν το συγκεκριμένο γονίδιο στις επόμενες γενιές. «Τα συμπεράσματα είναι ξεκάθαρα» λέει ο Φόστερ. «Οι προλήψεις έχουν νόημα σε έναν αβέβαιο κόσμο. Τα είδη που είναι προληπτικά και αντιδρούν με αυτοσυγκράτηση θα τα καταφέρουν καλύτερα από τα πλάσματα που δεν είναι προσεκτικά».

Γι΄ αυτό και οι άνθρωποι είναι προληπτικοί, εξηγούν οι δύο ειδικοί. «Οι άνθρωποι επηρεάζονται έντονα από το περιβάλλον τους όσο και από την εξέλιξη. Ακόμη και οι επιστήμονες μπορεί να είναι προληπτικοί. Πάρτε για παράδειγμα την εναλλακτική ιατρική. Αν και είναι ελάχιστα τα στοιχεία που συνηγορούν υπέρ του ότι είναι αποτελεσματική, το να πιστεύει κανείς ότι έχει αποτέλεσμα μπορεί να τον βοηθήσει και να νιώσει καλύτερα».

Ο εγκέφαλος
Και η συζήτηση μεταξύ των ειδικών διευρύνεται: «Οι άνθρωποι γεννιούνται με εγκέφαλο που έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να βγάζει νόημα από τον κόσμο γύρω του. Κάποιες φορές όμως οδηγείται σε απόψεις που ξεπερνούν κάθε φυσιολογική, κάθε λογική εξήγηση» επισημαίνει ο καθηγητής Ψυχολογίας Μπρους Χουντ, από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. Κάθε γεγονός στη ζωή μας έχει έναν σκοπό – με αυτό το σκεπτικό ενεργούμε, λέει ο Χουντ, γιατί στόχος μας είναι να βγάλουμε τελικά ένα νόημα. «Άλλωστε, αυτό που σήμερα είναι μαγεία ίσως αύριο γίνει επιστήμη» καταλήγει.