Επιστήμη

Σώζουν τα κοράλλια με κλωνοποίηση

Οι κοραλλιογενείς ύφαλοι αποδεκατίζονται με ταχείς ρυθμούς, οδηγώντας στον θάνατο όχι μόνο σπάνια και ανεξερεύνητα είδη θαλάσσιας ζωής, αλλά και τους ίδιους τους ωκεανούς. Το σπάνιο αυτό οικοσύστημα, που αποτελεί τον θερμοστάτη των ωκεανών, δεν απειλεί μόνο να συμπαρασύρει μαζί του 500 εκατομμύρια ανθρώπους που ζουν σε παράκτιες περιοχές, αλλά και να καταστήσει τον πλανήτη μας ακόμη πιο αφιλόξενο, και πιο γρήγορα.

Oι κοραλλιογενείς ύφαλοι παρομοιάζονται συχνά με τα τροπικά δάση των ωκεανών. Όμως οι βιολόγοι της θάλασσας χρησιμοποιούν ενίοτε μια άλλη παρομοίωση: εκείνη του καναρινιού στο ανθρακωρυχείο. Τα καναρίνια χρησιμοποιούνταν από τους ανθρακωρύχους σαν ένα σύστημα συναγερμού σε ενδεχόμενη έκλυση φονικών αερίων. Με τον ίδιο τρόπο οι κοραλλιογενείς ύφαλοι είναι υπερβολικά ευαίσθητοι στις περιβαλλοντικές αλλαγές και η αλλοίωση στο παγκόσμιο οικοσύστημα, που έχει επιφέρει η ανθρωπογενής δραστηριότητα, έχει οδηγήσει αυτά τα υποθαλάσσια δάση σε έναν δρόμο χωρίς γυρισμό.

Μαρασμός υφάλων. Οι επιστήμονες μόλις τώρα αρχίζουν να συνειδητοποιούν τον αργό θάνατο που επιφέρει στους ωκεανούς ο μαρασμός των υφάλων. Είναι οι μόνες φυσικές βιολογικές δομές του πλανήτη μας που φαίνονται από το Διάστημα. Εκεί βρίσκουν καταφύγιο χιλιάδες είδη ψαριών και έμβιων οργανισμών που παραμένουν άγνωστα και τα οποία δεν θα ανακαλυφθούν ποτέ εφ΄ όσον συνεχιστεί η καταστροφή του περιβάλλοντός τους.

Η Νάνσι Νόλτον, που είναι επιστήμονας στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Σμιθσόνιαν των ΗΠΑ, μελετά τους υφάλους τα τελευταία 25 χρόνια και αποκαλύπτει στην αγγλική εφημερίδα «Τhe Ιndependent» ότι υποβαθμίζονται με ρυθμό 2% τον χρόνο. Το ένα πέμπτο των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως έχουν χαθεί και οι μισοί από αυτούς βρίσκονται στο κατώφλι του θανάτου τα προσεχή 20 χρόνια. Η αιτία αφανισμού των υφάλων είναι ο θανάσιμος συνδυασμός της μόλυνσης, της εκρίζωσής τους για την παρασκευή καλλυντικών, της παγκόσμιας αύξησης της θερμοκρασίας, της υπεραλίευσης και της οξίνισης των θαλασσών.

Καταλύματα πολυπόδων. Οι κοραλλιογενείς ύφαλοι δημιουργούνται από μικροσκοπικά ζώα που λέγονται πολύποδες και τα οποία εγκαταλείπουν τον σκελετό τους που αποτελείται από αραγωνίτη, δηλαδή ανθρακικό ασβέστιο. Κάθε γενιά πολυπόδων αναπτύσσεται πάνω στους νεκρούς σκελετούς των προγόνων της, δημιουργώντας με τον καιρό συμπαγείς δομές οι οποίες επεκτείνονται σχεδόν με την ίδια ταχύτητα που μεγαλώνουν τα ανθρώπινα νύχια. Ο μεγαλύτερος και εντυπωσιακότερος ύφαλος της Γης, στην Αυστραλία, έχει μήκος περίπου 2.300 χιλιόμετρα και σχηματίστηκε σε χρονικό διάστημα περίπου 10.000 ετών. Αποτελείται από 3.000 ξεχωριστούς υφάλους και 900 κοραλλιογενή νησιά.

Λευκός θάνατος. Η αρχή του κακού παρατηρήθηκε για πρώτη φορά πριν από 10 χρόνια, όταν εξαπλώθηκε στα κοράλλια ο λεγόμενος λευκός θάνατος. Οι επιστήμονες τότε κατάλαβαν ότι οι μικροσκοπικοί κατασκευαστές υφάλων, οι πολύποδες, εξαρτώνται από μια κατηγορία φυκιών, που φέρουν την επιστημονική ονομασία zooxanthellae. Τα φύκια αυτά όχι μόνο προσδίδουν στο κοράλλι το χρώμα του, αλλά και τιθασεύουν τη δύναμη του ήλιου μέσω της φωτοσύνθεσης, για να προσφέρουν τροφή στους πολύποδες. Περισσότερα του ενός εκατομμυρίου από τα φύκια αυτά συνωστίζονται σε κάθε τετραγωνικό εκατοστό κοραλλιών. Όμως όταν η θερμοκρασία της θάλασσας αυξάνεται, οι πολύποδες τα απωθούν στο στομάχι τους και μετά τα αποβάλλουν από το στόμα τους. Το κοράλλι συνεπώς γίνεται διαφανές, ευπαθές στις αρρώστιες και τελικά πεθαίνει.


Η μέθοδος της μεταφύτευσης

ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥΣ να ανακόψουν την καταστροφή των κοραλλιογενών υφάλων, επιστήμονες έχουν καταφέρει να κλωνοποιήσουν ορισμένα μικροσκοπικά κομμάτια τους και να τα μεταφυτεύσουν με επιτυχία στο θαλάσσιο περιβάλλον τους. Ο Γιελ Χοροσζόφσκι, από το Εθνικό Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του Ισραήλ, λέει:

«Έχουμε πάρει δείγματα από υφάλους τα οποία σε μέγεθος δεν ξεπερνούν την μπουκιά ενός μικρού ψαριού, και τα έχουμε καλλιεργήσει σε θαλάσσιο περιβάλλον». Στη συνέχεια τα έχουν μεταφυτέψει με επιτυχία σε υφάλους στην Ερυθρά Θάλασσα. Παρόμοιες τεχνικές εφαρμόζουν επιστήμονες και σε άλλες περιοχές με κοράλλια, όπως στη Νοτιοανατολική Φλόριντα και στο Εθνικό Πάρκο «Κόμοντο» της Ινδονησίας. Όμως αυτές οι πρακτικές δεν αποτελούν ισχυρό αντίδοτο στην ανίατη ασθένεια των κοραλλιών. Η Τζόαν Κλέιπας, από το Εθνικό Κέντρο Ατμοσφαιρικών Ερευνών των ΗΠΑ, υποστηρίζει πως καμιά μέθοδος, όσο περίτεχνη και αν είναι, δεν μπορεί να αποκαταστήσει τους υφάλους και μόνος τρόπος για να υπάρξει αποτέλεσμα είναι η μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.


Εξαφανίστηκαν τα μισά είδη ψαριών

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ από τη Βρετανία, τις Σεϋχέλλες και την Αυστραλία πραγματοποίησαν το 1994 εκτεταμένες έρευνες σε 21 περιοχές κοραλλιών στην αχανή έκταση της Αυστραλίας. Έκαναν παρόμοιες έρευνες πρόσφατα για να υπολογίσουν την έκταση της ζημιάς που είχε προκληθεί από τη «λεύκανση» του 1998. «Πριν από το 1998, περίπου 50% της περιοχής στην οποία διεξήχθη η έρευνα ήταν καλυμμένη με αναπτυσσόμενα κοράλλια. Σήμερα μόλις 7,5% της ίδιας περιοχής έχει ζωντανά κοράλλια και λιγότερο από 1% καλύπτεται από αναπτυσσόμενα είδη», υπογραμμίζει ο Νίκολας Γκράχαμ, που είναι ειδικός στα κοράλλια, από το Πανεπιστήμιο του Νιου Καστλ της Αγγλίας. Η ποικιλία και ο αριθμός των ψαριών που ζουν στις περιοχές επλήγησαν επίσης. Από τα 134 είδη ψαριών, που ήταν γνωστό πως ζούσαν εκεί, περίπου τα μισά εξαφανίστηκαν από τις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο. Τέσσερα είδη ψαριών πιθανόν εξαλείφθηκαν πλήρως από την περιοχή και οι πληθυσμοί άλλων έξι ειδών έχουν φτάσει σε κρίσιμα χαμηλά επίπεδα.

Η οξίνιση της θάλασσας, είναι ένας ακόμη σημαντικός κίνδυνος για τους υφάλους και προκαλείται από την αυξημένη εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα. Υπό φυσιολογικές συνθήκες η θάλασσα είναι ελαφρώς αλκαλική, όμως όταν το διοξείδιο του άνθρακα ρευστοποιείται μέσα της, τότε το νερό γίνεται περισσότερο όξινο.

Το γεγονός αυτό εμποδίζει τους πολύποδες να κτίσουν τον ασβεστολιθικό τους σκελετό και, εφ΄ όσον το φαινόμενο λάβει διαστάσεις, ένας όξινος ωκεανός θα διαλύσει τους υφάλους με τον ίδιο τρόπο που η αδαμαντίνη των δοντιών διαλύεται σε ένα ποτήρι Κόκα Κόλα.


Ο καθρέφτης ξεγελάει τον εγκέφαλο

Οι καθρέφτες είναι ένα εξαιρετικό σύστημα εικονικής πραγματικότητας που χρησιμοποιείται στη θεραπεία ασθενειών επειδή ακριβώς δεν λέει πάντα την αλήθεια. Όταν κοιτάμε στον καθρέφτη, συχνά βλέπουμε το είδωλό μας διαφορετικό από ό,τι είναι στην πραγματικότητα επειδή ο εγκέφαλός μας επηρεάζεται από την αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας.

Όσο περίεργο κι αν ακούγεται, οι καθρέφτες αποτελούν αντικείμενο μελέτης για τους επιστήμονες, καθώς αποτελούν ένα πολύτιμο εργαλείο για να μάθουν πώς ο εγκέφαλος ερμηνεύει τις πληροφορίες που συλλέγουν οι αισθήσεις μας για τον εξωτερικό κόσμο. Χρησιμοποιούν τους καθρέφτες για να μελετήσουν πώς ο εγκέφαλος διακρίνει ποιος είναι ο εαυτός μας και ποιοι οι άλλοι, πώς μετρά τις αποστάσεις και την πορεία διαφόρων αντικειμένων και με ποιο τρόπο αναπαράγει τρισδιάσταστες εικόνες του έξω κόσμου βασιζόμενος αποκλειστικά στις δισδιάστατες εικόνες που «βλέπει» ο αμφιβληστροειδής. Στην ιατρική. Το εντυπωσιακό είναι πως οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τους καθρέφτες στην ιατρική. Δημιουργούν ανακλώμενες εικόνες διαφόρων μελών του σώματος ή οργάνων των ασθενών. Βλέποντας αυτές τις εικόνες, ο εγκέφαλος ξεγελιέται και συμβάλλει στη θεραπεία ασθενειών όπως το σύνδρομο των «άφαντων άκρων», μία διαταραχή κατά την οποία τα άτομα αισθάνονται το μέλος που τους λείπει. Η τεχνική αυτή μπορεί να θεραπεύσει επίσης τον χρόνιο πόνο και την παράλυση μετά το εγκεφαλικό.

«Οι καθρέφτες είναι το καλύτερο σύστημα εικονικής πραγματικότητας που μπορούμε να κατασκευάσουμε», λέει ο Μάρκο Μπερταμίνι από το Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ. «Το αντικείμενο μέσα στον καθρέφτη είναι εικονικό, αλλά για τα μάτια μας είναι αληθινό». Κάνοντας έρευνες πάνω στο θέμα, η ομάδα του Μπερταμίνι έχει διαπιστώσει πως σχεδόν όλοι οι άνθρωποι βλέπουν εικόνες που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα μέσα στον καθρέφτη.

Επιρροή. Άλλοι ερευνητές έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι καθρέφτες μπορούν να επηρεάσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, συχνά με θετικό τρόπο. Όσοι βρίσκονται μέσα σε ένα δωμάτιο με καθρέφτη εργάζονται σκληρότερα, είναι πιο εξυπηρετικοί και κάνουν λιγότερες παρανομίες. «Είδαμε ότι όσοι βρίσκονται σε δωμάτιο με καθρέφτη δίνουν μικρότερη σημασία στο φύλο, το χρώμα του δέρματος ή τη σεξουαλική τους προτίμηση σε σχέση με όσους δεν έχουν καθρέφτη κοντά τους», λέει ο Γκάλεν Μποντενχάουζεν, ερευνητής στον τομέα της κοινωνικής ψυχολογίας. «Κατά κάποιο τρόπο, όταν βλέπουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη, υιοθετούμε ασυνείδητα τη ρήση του Σωκράτη ότι δεν μπορούμε να εκτιμήσουμε τους άλλους αν δεν γνωρίσουμε πρώτα καλά τον εαυτό μας».

Η αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας φαίνεται σε πειράματα που κάνουν οι ειδικοί χρησιμοποιώντας καθρέφτες. Σε αυτά, οι συμμετέχοντες πρέπει να αναγνωρίσουν το πρόσωπό τους ανάμεσα σε φωτογραφίες πολλών ανθρώπων στον καθρέφτη. Όλοι αναγνώρισαν πιο γρήγορα τον εαυτό τους στις φωτογραφίες όπου ο υπολογιστής είχε «ομορφύνει» το πρόσωπό τους κι επέμεναν μάλιστα ότι έτσι είναι στην πραγματικότητα. Όταν όμως τούς ζητήθηκε να αναγνωρίσουν γνωστά τους πρόσωπα, διάλεξαν τις φωτογραφίες που δεν είχαν αλλοιωθεί στον υπολογιστή.

«Όταν κοιταζόμαστε στον καθρέφτη κάθε μέρα, δεν βλέπουμε πάντα το ίδιο πρόσωπο. Αλλιώς είμαστε όταν έχουμε μόλις ξυπνήσει, κι αλλιώς όταν ετοιμαζόμαστε για να βγούμε το βράδυ. Σύμφωνα με τις έρευνες που έχουμε κάνει, συνήθως ο άνθρωπος διαλέγει την καλύτερη εικόνα του εαυτού του και θεωρεί αυτή ως την πιο αντιπροσωπευτική. Βλέπει δηλαδή τον εαυτό του πιο όμορφο από ό,τι είναι», εξηγεί ο Νίκολας Έπλι, καθηγητής Επιστήμης της Συμπεριφοράς στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου.


Άλλα βλέπουμε και άλλα νομίζουμε

Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ δημιουργεί ψευδαισθήσεις. Πειράματα αποδεικνύουν πως άλλα βλέπουμε κι άλλα νομίζουμε πως βλέπουμε. Για παράδειγμα, οι επιστήμονες ζητούν από τους συμμετέχοντες να σταθούν μπροστά στον καθρέφτη του μπάνιου και τους θέτουν δύο ερωτήματα. Το πρώτο είναι πόσο μεγάλο είναι το πρόσωπό τους. Η συντριπτική πλειονότητα απαντά πως το μέγεθος του προσώπου τους στον καθρέφτη είναι το ίδιο με το πραγματικό.

Το δεύτερο ερώτημα είναι πώς επηρεάζεται το μέγεθος αν απομακρυνθούμε μερικά βήματα από τον καθρέφτη. Οι περισσότεροι απαντούν πως το μέγεθος θα μικρύνει. Και οι δύο απαντήσεις είναι λανθασμένες. Το μέγεθος του προσώπου μας στον καθρέφτη είναι το μισό από το πραγματικό, ενώ όταν απομακρυνθούμε, παραμένει το ίδιο. Πειράματα σαν κι αυτά μας υπενθυμίζουν πως ο εγκέφαλός μας πολλές φορές ερμηνεύει τις πληροφορίες που του δίνουν τα αισθητήρια όργανά μας με τρόπο που δεν συμφωνεί με την πραγματικότητα.


Οι ελέφαντες αναγνωρίζουν τον εαυτό τους

ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ έχουν τα πειράματα με ζώα και καθρέφτες. Οι ειδικοί πιστεύουν πως δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι τα ελάχιστα ζώα που αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη είναι αυτά που ζουν σε κοινότητες με πολύπλοκες κοινωνικές δομές.

Οι πίθηκοι, οι χιμπαντζήδες, οι ουραγκοτάγκοι, τα δελφίνια, οι ασιατικοί ελέφαντες αναγνωρίζουν στον καθρέφτη σημάδια πάνω στο πρόσωπο ή το σώμα τους και ελέγχουν το στόμα τους, τα ρουθούνια και τα γεννητικά τους όργανα. «Αντίθετα, τα ζώα που έχουν μεγαλώσει απομονωμένα δεν αναγνωρίζουν τον εαυτό τους», λέει η Νταϊάνα Ρις, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Κολέγιο Χάντερ.