Επιστήμη

Τα διαστημόπλοια ρίχνουν φως στα μυστήρια των εξωγήινων κόσμων

Όσο από πιο κοντά κοιτάμε τους πλανήτες που περιστρέφονται γύρω από τον Ήλιο μας, τόσο περισσότερο θεαματικοί και μυστηριώδεις γίνονται. Και τους κοιτάμε, πιο κοντά από ποτέ:

στην ανθρώπινη ιστορία καμία άλλη γενιά δεν ταξίδεψε τόσο πολύ, τόσο μακριά. Μια νέα γενιά διαστημικών οχημάτων έχει αναλάβει να ρίξει φως σε εξωγήινα τοπία διάσπαρτα με… αναπάντητα ερωτήματα.

Πρόσφατα, οι επιστήμονες έστειλαν το Μessenger μια βόλτα κοντά στον Ερμή, και αυτό έστειλε πίσω εικόνες ενός ημισφαιρίου που πρώτη φορά βλέπαμε. Πρωτοφανείς, εντυπωσιακές εικόνες όμως καταφτάνουν από όλα τα μήκη και τα πλάτη του ηλιακού μας συστήματος, ακόμα και πέρα από αυτό. Να θυμηθούμε να ευχαριστήσουμε για τον αριθμό-ρεκόρ των διαστημικών οχημάτων που περιδιαβάζουν σήμερα το Διάστημα.

Μη επανδρωμένα διαστημόπλοια πλησιάζουν σήμερα τον Ήλιο, φλερτάρουν με τα κρύα και αχαρτογράφητα όρια του ηλιακού συστήματος, βρίσκονται σε τροχιά γύρω από πέντε πλανήτες, συμπεριλαμβανομένης της Γης και της Σελήνης, οργώνουν τις διαστημικές λεωφόρους, βρίσκονται καθ΄ οδόν προς τον Πλούτωνα, ελπίζουν ακόμα και να προσγειωθούν στη μετακινούμενη άμμο κάποιου κομήτη.

Σας παρουσιάζουμε, λοιπόν, έναν αναλυτικό οδηγό, πλανήτη προς πλανήτη, στα μυστικά που επιτέλους ανακαλύπτουμε για το παρελθόν και το παρόν του ηλιακού μας συστήματος, καθώς και στους τρόπους με τους οποίους οι πρωτοποριακές αυτές πρόσφατες ανακαλύψεις μπορεί να επηρεάσουν το μέλλον της ανθρωπότητας.


Άλυτα ακόμα τα αινίγματα του Ηλίου

Αν και ξέρουμε ότι οφείλουμε την ύπαρξή μας στον Ήλιο, αφού προσφέρει ενέργεια και σταθερότητα στη Γη, πολλά μυστήρια γύρω από το αστέρι του πλανητικού μας συστήματος παραμένουν άλυτα. Σε μια προσπάθεια να ξεδιαλύνει αυτά τα μυστήρια, ένας στολίσκος διαστημόπλοιων βρίσκεται σε τροχιά κοντά στη Γη με την προσοχή του στραμμένη στον Ήλιο. Ο σκοπός τους είναι να καταλάβουν τον Ήλιο μας και να βελτιώσουν τις προβλέψεις για σημαντικά ηλιακά φαινόμενα, όπως τα νεφελώματα που δημιουργούνται από τη λεγόμενη Στεφανιαία Μαζική Εκτίναξη και φτάνουν γύρω από τη Γη. Η Στεφανιαία Μαζική Εκτίναξη είναι έκρηξη που σημειώνεται στην επιφάνεια του Ηλίου. Τα μαγνητικά νεφελώματα που δημιουργούνται ζυγίζουν εκατομμύρια τόνους και ταξιδεύουν με περισσότερα από 2.000 χιλιόμετρα την ώρα, ενώ μπορεί να αποδειχθούν επικίνδυνα για δορυφόρους, ραδιοεπικοινωνίες και ηλεκτρικές συσκευές. Δύο σχεδόν ίδια διαστημόπλοια έχουν τοποθετηθεί μπροστά και πίσω από την τροχιά της Γης, προκειμένου να παρακολουθούν την πορεία των νεφελωμάτων. Πρόσφατα το διαστημόπλοιο «Στέρεο» συνέλαβε για πρώτη φορά εικόνες μιας σύγκρουσης ανάμεσα σε μια μάζα νεφελωμάτων και έναν κομήτη. Από τη σύγκρουση- μάθαμε από τις εικόνες του «Στέρεο» – ο κομήτης έχασε την ουρά του.


Το θερμοκήπιο ερήμωσε τους ωκεανούς της Αφροδίτης

Είναι ό,τι πιο λαμπερό στον νυχτερινό ουρανό, μετά τον ήλιο και το φεγγάρι. Η μοναδική καθαρότητα αυτής της λάμψης ήταν που έκανε τους αρχαίους να την κατατάξουν στα θηλυκά τους σύμπαντος. Είναι ακόμη ο μοναδικός πλανήτης του ηλιακού μας συστήματος που έχει όνομα θηλυκού γένους. Η επιφάνειά του χαρτογραφήθηκε την τελευταία 20ετία με δορυφόρο και τη χρήση ραντάρ. Χαρακτηρίζεται από μικρό αριθμό κρατήρων που, σύμφωνα με τους αστρονόμους, παραπέμπουν σε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Το μοναδικό διαστημικό όχημα που βρίσκεται στην τροχιά της Αφροδίτης τώρα είναι το Venus Εxpress της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας. Έχει εντοπίσει ίχνη που πιστεύεται ότι δημιουργήθηκαν από την παρουσία ωκεανών στο παρελθόν. Μελέτες δείχνουν πως η ατμόσφαιρα της Αφροδίτης, έμοιαζε κάποτε πολύ με την αντίστοιχη της Γης και πως, πιθανότατα, υπήρχε αρκετό νερό σε υγρή μορφή στην επιφάνειά της. Από την εξάτμιση του νερού δημιουργήθηκε ένα φαινόμενο, που θυμίζει πολύ το φαινόμενο του θερμοκηπίουη θερμοκρασία εκτιμάται ότι αυξήθηκε σε βαθμό που δεν έχει καταγραφεί ξανά στο ηλιακό μας σύστημα, φτάνοντας στην επιφάνεια τους 460 βαθμούς Κελσίου. Αυτό καθιστά την επιφάνεια της Αφροδίτης πιο θερμή και από την επιφάνεια του Ερμή, αν και η απόσταση που τη χωρίζει από τον Ήλιο είναι η διπλάσια από την αντίστοιχη μεταξύ Ηλίου- Ερμή, και λαμβάνει μόνον το 25% από την ηλιακή ακτινοβολία του Ερμή.


Ουρανός, ο πιο ψυχρός πλανήτης

Ο Ουρανός έχει δεχθεί μόνο μια επίσκεψη, από το «Voyager 2» το 1986. Έχει μεθάνιο και μάζες υδρατμών στην ατμόσφαιρά του, από τα οποία φαίνεται να είναι ο πιο ψυχρός στο ηλιακό σύστημα. Δεν προβλέπεται η αποστολή διαστημικών οχημάτων στο άμεσο μέλλον.
Ιάπωνες και Κινέζοι πολιορκούν τώρα τη Σελήνη

Μια νέα εποχή εξερεύνησης της Σελήνης αρχίζει. Υπάρχουν λόγοι που το επιβάλλουν: αν και οι επιστήμονες μελέτησαν εκατοντάδες πέτρες από την επιφάνειά της, πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Το Ιαπωνικό Κaguya βρίσκεται στην τροχιά της Σελήνης και ήδη έστειλε ένα βίντεο υψηλής ευκρίνειας καθώς περνούσε από τη σκιά του σεληνιακού βόρειου πόλου. Η Ιαπωνία σχεδιάζει και δεύτερη αποστολή μετά το Κaguya πριν από το 2010, επανδρωμένη αποστολή το 2020 και την κατασκευή βάσης στη σελήνη μέχρι το 2030. Στόχος της κινεζικής αποστολής, που βρίσκεται σε εξέλιξη με το όχημα Chang΄e 1, είναι να ερευνήσει στην επιφάνεια της Σελήνης για την παρουσία ηλίου-3, ενός χημικού στοιχείου που είναι σπάνιο στη Γη αλλά αν βρεθεί σε επαρκείς ποσότητες στη Σελήνη και μεταφερθεί, θα μπορεί να χρησιμεύσει στους πυρηνικούς αντιδραστήρες σύντηξης. Πρόσφατα η Κίνα υπέγραψε συμφωνία με τη Ρωσία για την αποστολή αστροναυτών στη Σελήνη. Επανδρωμένες αποστολές στο Διάστημα αλλά και στη Σελήνη σχεδιάζει και η Ινδία, μέχρι το 2020. Το αμερικανικό ρομποτικό διαστημικό όχημα αναμένεται να ξεκινήσει την αποστολή του αργότερα φέτος και θα προετοιμάσει το έδαφος για επανδρωμένη προσελήνωση το 2017. Η Ρωσία, επίσης σχεδιάζει το δικό της πρόγραμμα για τη Σελήνη και προετοιμάζεται για μη επανδρωμένη αποστολή το 2012. Ενδιαφέρον για εξερευνητικές αποστολές έχουν εκδηλώσει επίσης η Γερμανία και η Βρετανία.


Από το Ηubble παρακολουθείται ο Δίας

Ο μεγαλύτερος κόσμος στο ηλιακό μας σύστημα, ο Δίας, ήταν πάντα ο βασιλιάς του ουρανού τη νύχτα. Αν και η Αφροδίτη είναι πιο λαμπερή, μόνο ο Δίας μπορεί να θεωρηθεί άξιος ανταγωνιστής της. Ο πλανήτης στερείται… στενής παρακολούθησης από το φθινόπωρο του 2003, όταν το διαστημικό όχημα Galileo καταστράφηκε στην τροχιά του Δία. Προς το παρόν, δεν υπάρχουν σχέδια άλλης αποστολής και οι αστρονόμοι πρέπει να αρκεστούν στη θέαση του πλανήτη από το διαστημικό τηλεσκόπιο Ηubble.

Πάντως η πιο πρόσφατη φωτογράφηση του Δία έγινε όταν το όχημα Νew Ηorizons πέρασε από τον πλανήτη πέρυσι τον Μάρτιο ενώ είχε κατεύθυνση τον μακρινό Πλούτωνα. Ορισμένες από τις εικόνες που έστειλε στη Γη ήταν από την Ιώ, ένα από τα μεγαλύτερα φεγγάρια του Δία, το πιο ενεργό ηφαιστειακά σώμα στο ηλιακό σύστημα. Σε αυτές καταγράφεται έκρηξη του ηφαιστείου Τvashtar Ρatera. Το κύμα λάβας καταλαμβάνει το τοπίο, καλύπτοντάς το με πορτοκαλί και κίτρινα χρώματα.


Το «Μessenger» πολιορκεί τον φλογισμένο Ερμή

O Ερμής ήταν πάντοτε ένας παράξενος, απομακρυσμένος κόσμος.

Πήρε το όνομά του από τον αγγελιαφόρο των θεών, αλλά γνωρίζουμε πολύ λιγότερα γι΄ αυτόν σε σχέση με άλλους πλανήτες, εξαιτίας των δυσκολιών στην παρατήρηση και την επιτόπια έρευνα. Ο Ερμής είναι ο μικρότερος πλανήτης του ηλιακού μας συστήματος, περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο σε μόλις 88 ημέρες και η κλειστή τροχιά του σημαίνει ότι δεν βρίσκεται ποτέ μακριά από την ηλιακή λάμψη. Μια εξερεύνηση στον Ερμή απαιτεί πολλά χρόνια διαστημικής γυμναστικής. Πρόσφατα, το «Μessenger» βρέθηκε σε απόσταση 150 μιλίων- για πρώτη φορά τα τελευταία 33 χρόνια. Το προηγούμενο διαστημικό όχημα, ο «Μariner 10», είχε καταφέρει να δει μόνο τη μισή επιφάνεια του πλανήτη. Από τις εικόνες που έστειλε το «Μessenger», προκύπτει ότι ο Ερμής μοιάζει πολύ με τη Σελήνη. Η επιφάνειά του είναι μοναδική: είναι πυκνή και ο πυρήνας του υποδεικνύει ότι τα εξωτερικά στρώματα εκτινάχθηκαν μακριά έπειτα από μια σύγκρουση που σημειώθηκε πριν από δισεκατομμύρια χρόνια. Το «Μessenger» θα πραγματοποιήσει ακόμη δύο κοντινές πτήσεις, μία μέσα σε αυτόν τον χρόνο και μία το 2009. Ο στόχος είναι να μπει στην τροχιά του Ερμή, ώστε να έχει πλήρη εικόνα της επιφάνειάς του το 2011.


Ποσειδώνας: η σκοτεινή κηλίδα του έσβησε

Το «Voyager 2» επισκέφθηκε τον Ποσειδώνα το 1989 και είναι το μοναδικό διαστημικό όχημα που έχει φτάσει σε αυτόν τον πλανήτη. Ο Ποσειδώνας μοιάζει με τον Ουρανό, αν και πιο γαλαζωπός, ενώ το «Voyager 2» εντόπισε μια τεράστια σκοτεινή κηλίδα στο νότιο ημισφαίριό του. Πρόσφατη παρατήρηση, ωστόσο, από το Ηubble Space Τelescope, έδειξε ότι η κηλίδα έχει εξαφανιστεί. Υπάρχουν μελέτες για νέα αποστολή στον Ποσειδώνα, αλλά χωρίς οριστική πρόβλεψη.


Πλούτωνας: δεν είναι πλέον πλανήτης…

Το κύρος του δέχθηκε πρόσφατα πλήγμα, καθώς του αφαιρέθηκε η ιδιότητα του πλανήτη. Το διαστημικό όχημα «Νew Ηorizons» έστειλε στη Γη μια φωτογραφία, την οποία τράβηξε από απόσταση 10,7 δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων. Η συγκεκριμένη φωτογραφία θα χρησιμοποιηθεί για να βοηθήσει την πορεία του διαστημικού οχήματος, το οποίο αναμένεται να προσεγγίσει αυτόν τον ανεξερεύνητο πλανήτη το 2015. Αυτή η αποστολή παραλίγο να μη γίνει ποτέ. Τον Αύγουστο του 1992, ο επιστήμονας της ΝΑSΑ Ρόμπερτ Στεχλ τηλεφώνησε στον εξερευνητή του Πλούτωνα, Κλάιντ Τόμποχ, ζητώντας του την άδεια να επισκεφθεί τον πλανήτη του. «Του είπα ότι ήταν καλοδεχούμενος», θα θυμόταν αργότερα ο Τόμποχ, «αν και θα έπρεπε να κάνει ένα μακρύ και κρύο ταξίδι». Το 2000, όμως, η ΝΑSΑ ακύρωσε την αποστολή. Τελικά το «Νew Ηorizons» ξεκίνησε το ταξίδι του το 2006. Το διαστημικό όχημα πήρε μαζί ένα μέρος από τις στάχτες του Κλάιντ Τόμποχ, ο οποίος είχε χάσει τη ζωή του το 1997.


Ο Κρόνος με τα πανέμορφα δαχτυλίδια του

Με το ξεχωριστό σύστημα των δαχτυλιδιών του, ο Κρόνος αποτελεί για τους επιστήμονες τον πιο εντυπωσιακό, προς παρατήρηση, πλανήτη. Δεν είναι βέβαιοι πώς σχηματίστηκαν αυτά τα δαχτυλίδια. Επισημαίνουν πάντως πως μπορεί να δημιουργήθηκαν από τη διάσπαση ενός φεγγαριού που πλησίασε πολύ κοντά στον πλανήτη, αλλά δεν αποκλείουν και το ενδεχόμενο να μην προέρχονται από φεγγάρι.

Τον Ιούλιο του 2004, το διαστημικό όχημα Cassini πέρασε από το κενό που είχε εντοπίσει ανάμεσα στα δαχτυλίδια και βρέθηκε σε τροχιά γύρω από τον Κρόνο. Ήταν και το πρώτο διαστημικό όχημα που το πέτυχε αυτό. Χάρη στη συγκεκριμένη αποστολή, μάθαμε περισσότερα για τον Κρόνο τα τελευταία χρόνια απ΄ό,τι είχαμε πληροφορηθεί τους τελευταίους αιώνες. Το Cassini παρατήρησε τα δαχτυλίδια από πολλές πλευρές, με φόντο τον νυχτερινό ουρανό ή τα σύννεφα του πλανήτη. Σε ορισμένες από τις φωτογραφίες διακρίνονται τα φεγγάρια του Κρόνου. Έχουν καταγραφεί μάλιστα σε ζευγάρια, παράλληλα με τα δαχτυλίδια, εικόνες απαράμιλλης ομορφιάς.

Τρία νέα φεγγάρια ανακαλύφθηκαν. Είναι πολύ μικρά και ονομάστηκαν Μεθώνη, Παλλήνη και Πολυδεύκης. Λίγο αργότερα ανακαλύφθηκε ένα ακόμη, σε ένα από τα κενά μεταξύ των δαχτυλιδιών. Πρόσφατα, οι επιστήμονες κατέγραψαν μια καταιγίδα στο νότιο πόλο του Κρόνου με ένα διακριτό μάτι στο κέντρο της- χαρακτηριστικό του κυκλώνα στη Γη, που όμως, ποτέ μέχρι τώρα δεν είχε παρατηρηθεί σε άλλον πλανήτη. Αντίθετα όμως με ό,τι συμβαίνει στη Γη με τους κυκλώνες, η καταιγίδα μοιάζει να παραμένει ακίνητη στον πόλο του Κρόνου.


Ο Άρης μοιάζει τόσο στη Γη…

Οι Ρωμαίοι τον έβλεπαν σαν μια σταγόνα αίματος στον ουρανό και του έδωσαν το όνομα του θεού του πολέμου. Στην πραγματικότητα, ο Άρης είναι ένας μικρός, βραχώδης κόσμος, με συνολική έκταση περίπου όσο και η Γη και μια λεπτή ατμόσφαιρα που ευνοεί τα σύννεφα και τις αμμοθύελλες. Πολλά επάνω του θυμίζουν τη Γη: ανενεργά ηφαίστεια, κοιλάδες, κινούμενες έρημοι, πολικοί παγετώνες. Ο Οlympus Μons είναι το ψηλότερο γνωστό βουνό στο ηλιακό σύστημα και το Valles Μarineris το μεγαλύτερο φαράγγι. Ο Άρης φιλοξενεί σήμερα τρία διαστημικά σκάφη σε τροχιά, το «Μaws Οdyssey», το «Μars Εxpress» και το «Μars Reconnaissance Οrbiter», καθώς και δύο ρομποτικούς γεωλόγους, το «Spirit» και το «Οpportunity». Τα στοιχεία που έχουν συγκεντρώσει αυτές και άλλες αποστολές δείχνουν πως ο Κόκκινος Πλανήτης ήταν κάποτε καλυμμένος με νερό, υπάρχουν μάλιστα ενδείξεις ότι σημειώνονται ακόμα μικρές αναβλύσεις, σαν θερμοπίδακες. Η παρατήρηση από ψηλά δείχνει ότι ο νότιος παγετώνας συρρικνώνεται: φαίνεται πως ο Άρης έχει τα δικά του προβλήματα κλιματικής αλλαγής.