«Ο κομμουνισμός ήταν για μένα η “Φωλιά του κούκου”»

Αναδρομική έκθεση στη δουλειά ενός από τους πρωτοπόρους του ευρωπαϊκού σινεμά λειτουργεί από την περασμένη Πέμπτη στο περίφημο ΜΟΜΑ της Νέας Υόρκης και θα διαρκέσει δύο εβδομάδες. Ο διακεκριμένος Τσέχος- πολιτογραφημένος Αμερικανός πολίτης από το ΄77- σκηνοθέτης Μίλος Φόρμαν έχει τη τιμητική του. «Πολύ γρήγορα αντιλήφθηκα πως ακόμα κι αν μιλάμε διαφορετική γλώσσα και έχουμε άλλους πολιτισμούς, η ανθρώπινη φύση είναι παντού ίδια», λέει με αφορμή την κοινωνική ταινία του ΄71 «Η φυγή» που «άνοιξε» την έκθεση και «μιλάει» για το χάσμα γενεών μέσα από τη σχέση ενός ανδρόγυνου και της κόρης τους. Η ταινία, αν και τότε απέσπασε διθυραμβικές κριτικές, δεν κατάφερε να γίνει εισπρακτική επιτυχία, αποσύρθηκε σχετικά γρήγορα και ούτε ως βιντεοταινία δεν κυκλοφόρησε αργότερα, εξαιτίας διεκδικήσεων για πνευματικά δικαιώματα στη μουσική της. Η προβολή της (και η επαναπροβολή στις 20 Φεβρουαρίου) λογίζεται ως είδηση ακριβώς εξαιτίας της απαγόρευσής της.

Είναι το πρώτο φιλμ που γύρισε ο Φόρμαν επί αμερικανικού εδάφους. Στις ΗΠΑ κατάφερε να φτάσει το 1968, σχεδόν ξεγλιστρώντας από τη χώρα του όταν εισέβαλαν τα ρωσικά τανκς. «Μόλις είχα βρεθεί στις ΗΠΑ ως μετανάστης και ακόμη δεν ήξερα άλλον τρόπο για να κάνω ταινία εκτός από εκείνον που είχα μάθει στην- τότεΤσεχοσλοβακία», θυμάται ο δημιουργός, ο οποίος αρχικώς έκανε ντοκιμαντέρ. «Ήθελα, λοιπόν, να κάνω τη ΄΄Φυγή΄΄ σχεδόν με τον ίδιο τρόπο.

Δηλαδή, χωρίς αυστηρή δομή σεναρίου και με μεγαλύτερη έμφαση σε αυτοσχεδιασμούς.

Μάλλον υπεροπτικό για κάποιον που μιλούσε ελάχιστα αγγλικά, όπως εγώ».

Το ύφος του, ξεχωριστό. Για δεκαετίες πολλοί κριτικοί περιέγραφαν το στυλ του- και εν γένει τον τρόπο σκηνοθεσίας, που έγινε ευρύτερα γνωστός ως «νέο κύμα του τσέχικου σινεμά»- σαν παρακλάδι του ιταλικού νεορεαλισμού και της γαλλικής νουβέλ βαγκ. Πέρασαν τέσσερα χρόνια από τη «Φυγή» για να ξανασκηνοθετήσει ο Φόρμαν. Ήταν η σοκαριστική «Φωλιά του κούκου». «Όταν διάβαζα το βιβλίο, ένας Αμερικανός φίλος μου με συμβούλευσε να μη δεχθώ να σκηνοθετήσω. ΄΄Είναι αμερικανιά και δεν θα καταφέρεις ποτέ να αποδώσεις το αμερικανικό ιδίωμα της ταινίας΄΄. ΄΄Τι μου λες;΄΄, αντιγύρισα. ΄΄Για εσένα ίσως είναι ένα απλό βιβλίο, ένα μυθιστόρημα, αλλά εγώ τό ΄χω ζήσει αυτό΄΄. Για μένα το κομμουνιστικό κόμμα είναι η σαδίστρια νοσοκόμα της υπόθεσης. Ό,τι γράφει το βιβλίο το ΄χω βιώσει. Επομένως, για μένα είναι μια τσέχικη ταινία. Ένα ντοκιμαντέρ».