1968. Η χρονιά που άλλαξε τον κόσμο

«Η γενιά του ΄68 επανέλαβε τα λάθη των πατεράδων της»

Το κίνημα του ΄68 στη Γερμανία είναι συνώνυμο με τις διαδηλώσεις για το Βιετνάμ, την αντιαυταρχική εκπαίδευση, τη σεξουαλική απελευθέρωση. Δύο πράγματα το διαφοροποιούν από ανάλογα κινήματα σε άλλες χώρες: στη Γερμανία είχε μεγαλύτερη διάρκεια και περισσότερη βία, που οδήγησε αργότερα και στην τρομοκρατία της RΑF.
Σήμερα, σαράντα χρόνια μετά, πολλοί πιστεύουν ότι το ΄68 άλλαξε ριζικά την κοινωνία. Οι συντηρητικοί, από την άλλη, τού φορτώνουν την ευθύνη για μύρια όσα κακά. Σίγουρο είναι ότι το κίνημα του ΄68 στη Γερμανία υπήρξε ο καταλύτης που επιτάχυνε διεργασίες οι οποίες είχαν ήδη δρομολογηθεί.

Η ατμόσφαιρα εκείνη την ημέρα, στις 2 Ιουνίου του ΄67, ήταν ηλεκτρισμένη. Ο αστυνομικός κλοιός μπροστά από το δημαρχείο του Σένεμπεργκ στο Δυτικό Βερολίνο κρατούσε χιλιάδες διαδηλωτές μακριά από τον διάδρομο διέλευσης του Σάχη για να υπογράψει στο «Χρυσό Βιβλίο». Για την Ομοσπονδιακή Γερμανία της δεκαετίας του ΄60 και το διχοτομημένο Βερολίνο ήταν ευπρόσδεκτος κάθε ξένος επισκέπτης. Πόσω μάλλον ο Σάχης με τα πετρέλαια της Περσίας. Η αστυνομία, ύστερα από δύο ώρες σχετικής ηρεμίας, αποφάσισε να διαλύσει τους διαδηλωτές. Αυτό ήταν ένα από τα λάθη της, λέει στα «ΝΕΑ» ο δημοσιογράφος Μίχαελ Λούντβικ Μίλερ, που κάλυπτε τη διαδήλωση για τη μεγαλύτερη εφημερίδα του Βερολίνου «Μόργκενποστ». Στα επεισόδια που ακολούθησαν τραυματίστηκαν αρκετά άτομα και από τις δύο πλευρές. Ο φοιτητής Μπένο Όνεζοργκ έπεσε αιμόφυρτος με δύο σφαίρες από το απασφαλισμένο πιστόλι του αστυνομικού Καρλ Χάιν Κούρας. «Τον είδα πεσμένο κάτω, να κινείται, δεν πίστεψα εκείνη την ώρα ότι θα πεθάνει», θυμάται ο Μίχαελ Λούντβικ Μίλερ. Από βουλευτές του SΡD που πήγαιναν στην Όπερα και ενημερώθηκαν από την αστυνομία, ο Μίλερ έμαθε το όνομα του φοιτητή: Μπένο Όνεζοργκ. Η «Μόργκενποστ» έβγαλε εκείνη την ημέρα τρεις εκδόσεις.

Ο Ντούτσκε. Ο Μπένο Όνεζοργκ ήταν το πρώτο θύμα του φοιτητικού κινήματος στη Γερμανία. Οι φοιτητές που διαδήλωναν επί μία διετία για αλλαγές στην παιδεία απέκτησαν ευρύτερες συμπάθειες. Τότε έγινε σε ολόκληρη τη χώρα γνωστός ο πρωταγωνιστής του κινήματος Ρούντι Ντούτσκε. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 20 Ιουνίου του ΄67, βρέθηκε να αγορεύει στον ευαγγελικό ναό Νόι-Βέστεντ του Βερολίνου. Ο ιερέας είχε παραχωρήσει την εκκλησία στην ομάδα της φοιτητικής οργάνωσης SDS για απεργία πείνας με αίτημα την απελευθέρωση του κρατούμενου μετά τα επεισόδια του Σάχη, Φριτς Τόιφελ. Λίγο πριν εκκενωθεί η εκκλησία, ο Ντούτσκε ανέβηκε στον άμβωνα και έβγαλε έναν πύρινο λόγο. Τα γεγονότα εκείνης της περιόδου καταγράφει ο Μίχαελ Λούντβικ Μίλερ στο βιβλίο του «Βερολίνο 1968- η άλλη οπτική γωνία».


«Ήταν μια επανάσταση πολυτελείας»

Το κίνημα του ΄68 στη Γερμανία είναι έκφραση μιας μεγάλης «κοινωνικής κρίσης», λέει στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός Γκετς Άλι, «ακροαριστερός» στο κίνημα του ΄68. Ήταν η μετωπική σύγκρουση της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς με την ηττημένη γενιά του πολέμου, η οποία κουβαλούσε και το τραύμα της γενιάς του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τη δεκαετία του ΄60 έγιναν οι περισσότερες δίκες κατά των ναζί. Ήταν πλέον γνωστό το μέγεθος του εγκλήματος, που για τον ιστορικό Άλι είναι «το μεγαλύτερο συλλογικό τραύμα στην Ευρώπη μετά τον τριακονταετή πόλεμο». Ήταν πολύ μεγάλο για να το αντέξει αυτή η γενιά. Γι΄ αυτό και μετέθεσε το ενδιαφέρον εκτός Γερμανίας. «Διεθνοποιήσαμε τον φασισμό, για να μην ασχολούμαστε με τα εγκλήματα του δικού μας φασισμού», λέει ο Άλι. «Οι φασίστες ήταν στην Ουάσιγκτον» και έκαναν πόλεμο στο Βιετνάμ, αλλά όχι στη Γερμανία. «Αντί να ασχολούμαστε με τους γονείς μας- που σημειωτέον ήταν γύρω στα 50, αρκετά νέοι για να αμυνθούν- θέσαμε υπό αμφισβήτηση όλο το σύστημα». Ένα από τα θέματα της αντιπαράθεσης το ΄68 στη Γερμανία ήταν και η δικτατορία στην Ελλάδα. Η νεοπαγής Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, με εύθραυστες σχέσεις με τους γείτονές της, προσπάθησε να κρατήσει καλές σχέσεις με την Ελλάδα παρά τη δικτατορία του ΄67. Το ίδιο έκανε και με τις δικτατορίες στην Ισπανία και την Πορτογαλία. «Αυτό ήταν και το σημείο που είπαμε ότι αυτή η πολιτική είναι ανήθικη», λέει ο Γκετς Άλι.

Σε «τεχνητό κώμα». Τα συσσωρευμένα βιώματα βίας δύο γενεών σε δύο πολέμους εξηγούν γιατί στη Γερμανία το κίνημα του ΄68 ήταν πιο βίαιο από άλλες χώρες. Ερμηνεύουν και τη βία της RΑF που άφησε πίσω της δεκάδες νεκρούς. Μετά τον πόλεμο υπήρχε μια «συμπιεσμένη επιθετικότητα» της γενιάς που ξεχύθηκε να κυριεύσει τον κόσμο και γύρισε ηττημένη και ακρωτηριασμένη. Η Γερμανία για να μπορέσει μεταπολεμικά να ξαναβρεί τον εαυτό της μπήκε ηθικά σε «τεχνητό κώμα». Η «αναγκαστική σιωπή» της γενιάς του πολέμου στέρησε από τους γονείς τον ρόλο του προτύπου.

Η αντιπαράθεση με το ναζιστικό παρελθόν ήταν για πολλούς το κίνητρο ένταξης στο κίνημα του ΄68. Αλλά και η γενιά του ΄68 «επανέλαβε τα λάθη των πατεράδων», λέει ο Άλι. Παράδειγμα είναι ο μεγάλος ενθουσιασμός για τον Μάο Τσε Τουνγκ, «μολονότι ήμασταν σε θέση να γνωρίζουμε τα πάντα για τα εγκλήματα που διαπράττονταν στην Κίνα». Ο τρόπος που αφομοιώθηκε ο ολοκληρωτισμός και η συλλογικότητα της «πολιτιστικής επανάστασης» του Μάο παραπέμπει στον ακροδεξιό ολοκληρωτισμό που είχε ζήσει η γενιά του πολέμου.

Η γερμανική κοινωνία τη δεκαετία του ΄60 ήταν άκρως συντηρητική. Η συντριπτική πλειοψηφία ήταν υπέρ της θανατικής ποινής, το τζιν απαγορεύονταν στα πανεπιστήμια. Ο Γκετς Άλι θυμάται ότι στα πρώτα φοιτητικά του χρόνια για τη φίλη του ήταν ο «κύριος Άλι» και εκείνη ήταν η «κυρία Σνάιντερ». Το κίνημα του ΄68 κατέρριψε με μιας αυτές τις συμβάσεις, οι οποίες όμως θα έπεφταν αργά ή γρήγορα.

Για τον ιστορικό Άλι το κίνημα του ΄68 ήταν «επανάσταση πολυτελείας». Η Γερμανία ανθούσε στη σκιά του Ψυχρού Πολέμου, απαλλαγμένη από διεθνείς υποχρεώσεις. Η ραγδαία αναπτυσσόμενη οικονομία- οικονομικό θαύμα- της επέτρεπε να «εξαγοράζει» την κοινωνική ηρεμία. Οι συντάξεις αυξάνονταν κατά 9% ετησίως, τα ημερομίσθια με διψήφιο αριθμό. Γι΄ αυτό και οι μάζες γύρισαν την πλάτη στο κίνημα.


Τι άφησε στη Γερμανία το κίνημα του ΄68;

«Είναι δύσκολο για έναν Μεσογειακό να καταλάβει τον “πάγο” που επικρατούσε τότε στις γερμανικές οικογένειες», μου λέει ο Γκετς Άλι. «Δεν μιλούσαμε πολύ, οι χειρονομίες ήταν συγκρατημένες, η σωματική επαφή επίσης». Αυτός «ο πάγος» στις γερμανικές οικογένειες και στη γερμανική κοινωνία έλειωσε με το κίνημα του ΄68. Ο Γκετς Άλι το 1968 ήταν 21 χρόνων, «ακροαριστερός» φοιτητής Δημοσιογραφίας στο Μόναχο, αργότερα σπούδασε Ιστορία και Πολιτικές Επιστήμες στο Βερολίνο. Την «κριτική ανασκόπηση» της εποχής εκείνης καταθέτει στο βιβλίο του «Unser Κampf 1968», που αφιερώνει στα παιδιά του. Το βιβλίο κυκλοφορεί τον Μάρτιο από τις Εκδόσεις S. Fischer.


Τα γεγονότα με μια ματιά

2 Ιουνίου ΄67. Σε διαδήλωση κατά του Σάχη στο Βερολίνο ο φοιτητής Μπένο Όνεζοργκ πέφτει νεκρός από πυροβολισμούς του αστυνομικού Καρλ Χάιν Κούρας. Η υπόθεση έκλεισε στο Εφετείο του Βερολίνου το 1971 με τελεσίδικη αθώωση του αστυνομικού.

7 Φεβρουαρίου ΄68: Η εφημερίδα «Μπιλντ» δημοσιεύει το άρθρο «Σταματήστε την τρομοκρατία των κόκκινων νέων! Τώρα!», με φωτογραφία του Ρούντι Ντούτσκε.

17 Φεβρουαρίου ΄68: «Διεθνές Συνέδριο για το Βιετνάμ» στο Πολυτεχνείο του Δυτ. Βερολίνου με 5.000 συνέδρους, μεταξύ αυτών και οι Ρούντι Ντούτσκε, Μπέρναντιν Ντορν. Το συνέδριο έληξε την επομένη με διαδήλωση 12.000 κατά του πολέμου στο Βιετνάμ.

5 Απριλίου ΄68: Συλλαμβάνονται οι Αντρέας Μπάαντερ, Γκούντρουν Ένσλιν, Άστριτ Προλ και Χορστ Ζόνλαϊν για τον εμπρησμό δύο πολυκαταστημάτων στη Φρανκφούρτη στο πνεύμα του Τσε Γκεβάρα για «δύο, τρία, πολλά Βιετνάμ».

11 Απριλίου ΄68: Δολοφονική επίθεση κατά του Ρούντι Ντούτσκε έξω από τα γραφεία του SDS στο Βερολίνο. Δράστης ο ανειδίκευτος εργάτης Γιόζεφ Μπάχμαν. Ο Ντούτσκε τραυματίστηκε σοβαρά, αλλά επέζησε. Πέθανε τον Δεκέμβριο του 1979 στην μπανιέρα του σπιτιού του από επεισόδιο επιληψίας που ήταν απόρροια της δολοφονικής επίθεσης.

21 Μαΐου ΄68: Φοιτητική συγκέντρωση στο Πολυτεχνείο Βερολίνου για τις εξελίξεις στη Γαλλία με εισηγητές τον φιλόσοφο Χέρμπερτ Μαρκούζε και τον Ντάνι Κον Μπεντίτ. Την επομένη η Γαλλία απαγορεύει την επιστροφή του «κόκκινου Ντάνι». 30 Μαΐου ΄68: Η Βουλή της Βόννης ψηφίζει τους «νόμους έκτακτης ανάγκης», που προκαλούν νέο κύμα αντιδράσεων σε πολλά πανεπιστήμια της χώρας.

23 Ιουλίου ΄68: Τέσσερις καθηγητές πανεπιστημίου με τον Γιούργκεν Χάμπερμας δημοσιεύουν την πρόταση για το θεσμικό πλαίσιο των πανεπιστημίων με περισσότερα δικαιώματα συναπόφασης στους φοιτητές. 31 Δεκεμβρίου ΄68: Στο Αμβούργο ιδρύεται το μαοϊκό Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας/Μαρξιστές-Λενινιστές.

14 Μαΐου ΄70: Η απελευθέρωση του εγκλείστου στο Βερολίνο Αντρέας Μπάαντερ από τις Γκούντρουν Ένσλιν, Ούλρικε Μάινχοφ κ.ά. θεωρείται ιδρυτική πράξη της RΑF.


Οι αντάρτες των πόλεων

Η χαρισματική προσωπικότητα του Ντούτσκε σφράγισε το γερμανικό κίνημα του ΄68. Με την υπόσχεση της «ουτοπίας» ο Ντούτσκε και η οργάνωση SDS ικανοποίησαν το αίτημα μιας μεγάλης μερίδας ριζοσπαστικοποιημένων φοιτητών, λέει ο καθ. Πολιτειολογίας του Πανεπιστημίου της Βόννης Γκερτ Λάνγκχουτ, συγγραφέας του βιβλίου «Μύθος ΄68- η φιλοσοφία της βίας στον Ρούντι Ντούτσκε». Το κίνημα του ΄68 δεν απέκτησε ποτέ λαϊκό έρεισμα. Οι ιδεολόγοι του είχαν μια μόνιμη αποστροφή στα εργατικά στρώματα. Ο Ντούτσκε στη θεωρία των ελίτ υποστήριζε ότι το «υποκείμενο» της επανάστασης δεν μπορεί να είναι το βιομηχανικό προλεταριάτο, γιατί είναι χειραγωγήσιμο, δεν κινητοποιείται πλέον για τους σοσιαλιστικούς αγώνες.

Κατά τον Ντούτσκε, μόνο η ελίτ της διανόησης με κάποιες περιθωριακές ομάδες είναι σε θέση να ηγηθούν του επαναστατικού αγώνα κατά της «καταπίεσης» και της «εκμετάλλευσης».

Η RΑF. Η τρομοκρατία της RΑF και η βία της έχουν τις ρίζες τους στο κίνημα του ΄68. Η ίδια η RΑF το θεωρεί «προϊστορία» της. Ο ιστορικός Γκετς Άλι λέει στα «ΝΕΑ» ότι η RΑF είναι το «νόμιμο παιδί» του ΄68. Η Ούλρικε Μάινχοφ, ο Χορστ Μάλερ και άλλα μέλη της πρώτης γενιάς της RΑF πέρασαν από τη φοιτητική οργάνωση SDS του Ντούτσκε. Το αντάρτικο πόλεων είναι σημαντική παράμετρος τόσο στη φιλοσοφία του Ντούτσκε όσο και στην ιδεολογία της RΑF. Ο Ντούτσκε ήδη πριν από το συνέδριο για το Βιετνάμ το 1968 προπαγάνδιζε ένθερμα τη μεταφορά στην Ευρώπη του αντάρτικου πόλεων που ανέπτυξαν αρχικά οι Τουπαμάρος στο Μοντεβιδέο, και από το 1967 οι Βραζιλιάνοι κομμουνιστές στο Σάο Πάολο.

Οι απόψεις του Ντούτσκε για τη βία ήταν διαφιλονικούμενες στο SDS, υπήρξαν μάλιστα και σκέψεις για τη διαγραφή του. Η διαφορά είναι ότι ο Ντούτσκε απέρριπτε τον ένοπλο αγώνα που επέλεξε η RΑF.


ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ

● ΑΡΟ: Εξωκοινοβουλευτική Αντιπολίτευση
Τον Δεκέμβριο του 1966 ο Ρούντι Ντούτσκε και η φοιτητική οργάνωση SDS ξεκίνησαν την Εξωκοινοβουλευτική Αντιπολίτευση (ΑΡΟ)

κατά της κυβέρνησης μεγάλου συνασπισμού ΧριστιανοδημοκρατώνΣοσιαλδημοκρατών με τους Κίζινγκερ και Μπραντ. Αμελητέα κοινοβουλευτική αντιπολίτευση ήταν το κεντρώο FDΡ. Η ΑΡΟ άρχισε να φθίνει το 1969, όταν ο Βίλι Μπραντ έγινε καγκελάριος κυβέρνησης SΡDFDΡ. Διαλύθηκε το 1970 σε μικρές ριζοσπαστικές ομάδες. Πολλά στελέχη της ΑΡΟ συμμετείχαν αργότερα στην ίδρυση του κόμματος των Πρασίνων.

●SDS: Σοσιαλιστική Γερμανική Φοιτητική Ομοσπονδία
Ήταν η φοιτητική οργάνωση του SΡD, που το 1961 αποσχίστηκε οριστικά. Από το 1965 στέγασε πολλά στελέχη και ομάδες της Αριστεράς και αποτέλεσε το στρατηγικό κέντρο της Εξωκοινοβουλευτικής Αντιπολίτευσης ΑΡΟ. Διαλύθηκε το 1970.

● Άξελ Τσέζαρ Σπρίνγκερ
Το εκδοτικό συγκρότημα «Σπρίνγκερ», (ιδρυτής ο Άξελ Τσέζαρ Σπρίνγκερ το 1946), με την εφημερίδα «Μπιλντ» ήταν το «κόκκινο πανί» για το φοιτητικό κίνημα. Το 1967 το συγκρότημα «Σπρίνγκερ» μετέφερε την έδρα του στο Κρόιτσμπεργκ του Βερολίνου, ακριβώς πάνω στο Τείχος. Από τρέιλερ στο πολυώροφο κτίριο οι κάτοικοι του κομμουνιστικού, Ανατολικού Βερολίνου διάβαζαν τις ειδήσεις της «Μπιλντ».

● Κομμούνα 1
Το πρώτο και σημαντικότερο κοινόβιο στο Βερολίνο. Μέλη της τα είδωλα τότε του φοιτητικού κινήματος, Φριτς Τόιφελ, Ντίτερ Κούντσελμαν, Ράινερ Λάνγχανς κ.ά. Ιστορική έμεινε η φωτογραφία με τα οπίσθια των μελών της. Από την «Κομμούνα 1» πέρασε και η Ούσι Ομπερμάγιερ, σύμβολο της σεξουαλικής απελευθέρωσης του ΄68, αργότερα φωτομοντέλο και «μούσα» των Μικ Τζάγκερ και ο Κιθ Ρίτσαρντς των Ρόλινγκ Στόουνς.

Βασισμένη στην αυτοβιογραφία της «Αχαλίνωτη Ζωή» («Das Wilde Leben») είναι και η ομώνυμη κινηματογραφική ταινία του 2007 (στην Ελλάδα προβλήθηκε με τίτλο «1.000 μίλια έρωτα»).