Επιστήμη

Φως στην ιστορία των μεταναστεύσεων

Τα βιβλία της Ιστορίας αναφέρουν ότι το αρχιπέλαγος της Μαδέιρα, 600 χλμ δυτικά της Αφρικής, ανακαλύφθηκε κατά λάθος από τους Πορτογάλους θαλασσοπόρους το 1419. Τα ποντίκια του νησιού όμως έχουν διαφορετική άποψη. Ο Πλούταρχος έγραφε για νησιά που ίσως ανήκαν στο αρχιπέλαγος αλλά δεν υπήρχε καμία μαρτυρία πριν από την έλευση των Πορτογάλων.

Τα ποντίκια έφτασαν στο αρχιπέλαγος με τα πλοία των Ευρωπαίων. Γενετικά, μοιάζουν με αυτά που συναντά κανείς στην Πορτογαλία, όμως έχουν πολύ μεγάλες ομοιότητες με το DΝΑ των ποντικιών που ζουν στη Σκανδιναβία. Αυτό για τους επιστήμονες σημαίνει ότι τα πλοία των Βίκινγκ έφτασαν στη Μαδέιρα πολύ πριν από τους Πορτογάλους. «Ακόμα κι αν ήταν λίγα τα πλοία που έτυχε να πέσουν πάνω στο νησί και να μείνουν για μικρό χρονικό διάστημα, τα ποντίκια αποκαλύπτουν μία ιστορία που κανένα αρχαιολογικό εύρημα δεν μας έχει πει ώς τώρα», λέει στο περιοδικό «Νew Scientist» ο Τζέρεμι Σιρλ, εξελικτικός βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Γιορκ στη Βρετανία, που μελέτησε τα τρωκτικά του νησιού.

Μυστικά της ιστορίας. Αντίστοιχα παραδείγματα έχουν συγκεντρώσει οι επιστήμονες από διάφορες περιοχές του κόσμου με το DΝΑ ζώων και φυτών, που μετέφεραν οι πρώτοι άποικοι και εξερευνητές. Τα δείγματα αυτά κρύβουν μυστικά της ιστορίας που δεν ξέρουν οι αρχαιολόγοι και οι ιστορικοί. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα φυτά και τα ζώα μπορούν να μας πουν πότε συνέβησαν για πρώτη φορά σημαντικά γεγονότα στην εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού, όπως πότε φορέσαμε ρούχα για πρώτη φορά ή πότε αρχίσαμε να ζούμε σε πυκνοκατοικημένους οικισμούς.

Μετανάστευση Πολυνησίων. Τα ποντίκια ρίχνουν φως στην ιστορία της μετανάστευσης και σε άλλο σημείο του πλανήτη. Οι ανθρωπολόγοι πάντα ενδιαφέρονταν για την πορεία των Πολυνησίων στον Ειρηνικό, οι οποίοι πρωταγωνίστησαν σε μία από τις μεγαλύτερες μεταναστεύσεις μέσω της θάλασσας στην ιστορία. Πριν από χιλιάδες χρόνια, ένας άγνωστος λαός αποίκησε τα απομονωμένα νησιά του Νότιου Ειρηνικού. Οι επιστήμονες ψάχνουν την προέλευσή του. Οι άνθρωποι αυτοί διέσχισαν ολόκληρη την Πολυνησία σε ένα ταξίδι φτάνοντας στα νησιά ή επιχείρησαν μία σταδιακή μετανάστευση που χρειάστηκε αιώνες και χιλιετίες για να ολοκληρωθεί;

Η πιο φανερή μέθοδος για να δοθεί απάντηση θα ήταν να μελετήσουν το DΝΑ των Πολυνησίων. Αν έχουν γενετικές ομοιότητες με τους κατοίκους π.χ. της Ταϊβάν, τότε μάλλον προέρχονται από εκεί. Όμως, αυτή η μελέτη είναι δύσκολο να γίνει γιατί οι όποιοι γενετικοί δείκτες έχουν αλλοιωθεί και αναμειχθεί με άλλους με το πέρασμα του χρόνου. Έτσι, οι συγκρίσεις με τους σύγχρονους ανθρώπους ίσως δώσουν λάθος αποτέλεσμα. Άλλη μέθοδος θα ήταν να ελέγξουν το DΝΑ στα οστά των προγόνων των σημερινών κατοίκων, κάτι που οι ντόπιες φυλές δύσκολα θα επέτρεπαν.

«Αν οι κάτοικοι δεν θέλουν να πειράξουμε τα οστά των προγόνων τους, φυσικά το σεβόμαστε», λέει η Λίσα ΜατίσουΣμιθ, βιολόγος-ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο του Όκλαντ στη Νέα Ζηλανδία. «Οπότε στρεφόμαστε σε άλλες μεθόδους. Ξέρουμε ότι οι άποικοι έφεραν μαζί τους ζώα, γουρούνια, κοτόπουλα, σκυλιά και αρουραίους. Ίσως αυτά κρύβουν την απάντηση. Η σχέση των ζώων στα διάφορα νησιά θα αντιστοιχεί στη σχέση των ανθρώπων».

Απόγονοι αρουραίων. Οι αρουραίοι αποδείχθηκαν κι εδώ πολύτιμο εργαλείο. Ξέρουμε ότι ο αρουραίος του Ειρηνικού είναι διαφορετικός από τον ευρωπαϊκό. «Κι έτσι μπορούμε να πούμε πως οι αρουραίοι στα νησιά σήμερα είναι απόγονοι του είδους του Ειρηνικού. Μελετώντας το DΝΑ τους, βρήκαμε ότι χωρίζονται σε δύο γενιές: αυτή που προέρχεται από τις Φιλιππίνες, τη Νέα Γουινέα και άλλα νησιά του Δυτικού Ειρηνικού και άλλη μία στα απομονωμένα νησιά του ανατολικού ωκεανού», εξηγεί η επιστήμονας. Έτσι, οι ερευνητές συμπεραίνουν πως υπήρξαν τουλάχιστον δύο μεταναστευτικά κύματα. «Ο Ειρηνικός είναι μία λεωφόρος. Από τη στιγμή που έγινε το πρώτο βήμα, οι μετακινήσεις δεν σταμάτησαν ποτέ».

Στη Νότια Αμερική!. Πέρυσι, μία άλλη ομάδα έκανε μία σημαντική ανακάλυψη στη Χιλή, σχετική με το ίδιο θέμα, η επεξεργασία της οποίας συνεχίζεται. Επιστήμονες από τη Νέα Ζηλανδία βρήκαν οστά κότας σε μία προ-Κολομβιανή τοποθεσία του 1400 μ.Χ. Το DΝΑ της ταιριάζει με αυτό προϊστορικών κοτόπουλων από τα νησιά Τόνγκα και Σαμόα στον Νότιο Ειρηνικό. Αυτή είναι η ισχυρότερη ένδειξη που έχει βρεθεί έως σήμερα ότι οι Πολυνήσιοι έφτασαν στη Νότια Αμερική, ενδεχομένως πρώτοι από όλους.
Οι ψείρες μαρτυρούν για τους Νοτιοαμερικανούς

Όσο περίεργο κι αν ακούγεται, το DΝΑ της ψείρας μάς αποκαλύπτει τον πρώτο χρονικό σταθμό στην ιστορία της ανθρώπινης ένδυσης. Οι επιστήμονες έμαθαν πρόσφατα ότι μάλλον οι γορίλλες μετέδωσαν τις ψείρες στον πρόγονο του ανθρώπου πριν από έξι εκατομμύρια χρόνια κι από κει σιγά σιγά έφτασαν μέχρι τον Ηomo sapiens. Ο Ντέιβιντ Ριντ από το Πανεπιστήμιο της Φλόριντα, έχει αρχίσει να βγάζει ψείρες από περουβιανές μούμιες ελπίζοντας να αποσπάσει το DΝΑ τους.

Τότε, ίσως καταφέρει να χαρτογραφήσει την πορεία των πρώτων κατοίκων της Νότιας Αμερικής.

Εκτός από τις ψείρες που ζουν στο τριχωτό της κεφαλής, υπάρχουν και οι συγγενείς τους που βρίσκουν καταφύγιο στο σώμα και τα ρούχα μας. Αυτό το είδος πρέπει να εξελίχθηκε από τις ψείρες της κεφαλής αφού οι άνθρωποι άρχισαν να ντύνονται.

Έτσι λοιπόν, οι επιστήμονες σκέφτηκαν πως αν προσδιορίσουν χρονικά πότε έγινε ο διαχωρισμός των ειδών, θα μάθουν πότε τα ρούχα μάς έγιναν συνήθεια.

Ο Μαρκ Στόουνκινγκ και οι συνεργάτες του στο Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Μαξ Πλανκ στη Λειψία συνέκριναν τα δύο είδη μεταξύ τους και με τις ψείρες χιμπαντζήδων. Βρήκαν λοιπόν ότι οι ψείρες του σώματος ακολούθησαν χωριστό δρόμο από αυτές της κεφαλής πριν από 72.000 χρόνια. Άρα, συμπεραίνουν πως κάπου εκεί γύρω εμφανίστηκαν και οι πρώτοι «Ηomo φασιονίστας».

Σε αντίστοιχες περιπτώσεις, οι ερευνητές έχουν βρει πως οι αγρότες της Ανατολής έφτασαν στην Ευρώπη σε δύο διαφορετικά μεταναστευτικά κύματα όπως μαρτυρούν οι γονότυποι του σίτου που έφεραν μαζί τους, ενώ η μελέτη του DΝΑ του αραβόσιτου στη Νότια Αμερική δείχνει τις διαφορετικές μεταναστεύσεις από τα κεντρικά προς τα νότια της ηπείρου.


Στα δύο θα χωριστεί ο Ειρηνικός

Μπορεί ο Μωυσής να είχε καταφέρει να χωρίσει στα δύο την Ερυθρά Θάλασσα, όμως το κατόρθωμά του αυτό φαίνεται πως δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνο που συντελείται τον… τελευταίο καιρό στον Ειρηνικό Ωκεανό.

Επιστήμονες έχουν στη διάθεσή τους ενδείξεις που τους κάνουν να πιστεύουν ότι η λιθοσφαιρική πλάκα του Ειρηνικού Ωκεανού κινείται δυτικόστροφα, με δύο διαφορετικές ταχύτητες. Είναι, με άλλα λόγια, χωρισμένη στο βόρειο και το νότιο τμήμα. Το βόρειο κομμάτι της πλάκας φαίνεται ότι κινείται κατά μερικά εκατοστά τον χρόνο γρηγορότερα από το νότιο. Και, αν συνεχιστεί η διαδικασία αυτή, τότε όπως όλα δείχνουν θα σχηματιστεί στον ωκεανό όχι μόνο μια μεσωκεάνια ράχη, αλλά και καινούργια αρχιπελάγη καθώς και ηφαιστειογενή νησιά.

Με δύο ταχύτητες. Σύμφωνα με το επιστημονικό περιοδικό «Νew Scientist», δύο ειδικοί από το Πανεπιστήμιο της Χιλής στο Σαντιάγκο, οι Μουριέλ Γκερμπάλτ και Βάλερι Κλουάρντ, πιστεύουν ότι ο Ειρηνικός Ωκεανός κινείται με δύο ταχύτητες τα τελευταία 7 εκατομμύρια χρόνια. Βόρεια του Ισημερινού, η λιθοσφαιρική πλάκα κινείται σχετικά γρήγορα με κατεύθυνση την τάφρο Μαριάνων (βλ. γράφημα). Στο σημείο αυτό ο ωκεάνιος φλοιός εξαφανίζεται σε μια ζώνη καταβύθισης. Δηλαδή ολισθαίνει κάτω από άλλα πετρώματα και, λόγω των πολύ υψηλών θερμοκρασιών που αναπτύσσονται, ρευστοποιείται.

Απο την άλλη πλευρά, στο νότιο τμήμα του Ισημερινού, η τάφρος Τόνγκα μεταναστεύει προς την αντίθετη κατεύθυνση από την οποία κινείται η πλάκα του Ειρηνικού. Τα δύο αυτά φαινόμενα έχουν ως αποτέλεσμα να επιβραδύνεται η κίνηση του νοτίου τμήματος της πλάκας του Ειρηνικού κατά ένα εκατοστό τον χρόνο σε σύγκριση με το βόρειο τμήμα.

Ηφαιστειογενή νησιά. Οι δύο επιστήμονες στηρίζουν τη θεωρία τους για τον διαχωρισμό του Ειρηνικού στο ότι υπάρχουν πολλά αρχιπελάγη στον Νότιο Ειρηνικό Ωκεανό, που εκτείνονται από τη Σαμόα μέχρι το Νησί του Πάσχα και περιλαμβάνουν τα νησιά Κουκ, Πίτκερν και τη Γαλλική Πολυνησία (βλ. χάρτη). Τα νησιά αυτά, σύμφωνα με τη θεωρία των δύο επιστημόνων, σχηματοποιήθηκαν όταν ρευστοποιημένες ποσότητες από τον μανδύα της Γης ξεπρόβαλλαν στον πυθμένα της θάλασσας μέσα από μεγάλα ρήγματα.

Η ιδέα αυτή έχει ανατροφοδοτήσει μια αρκετά παλιά συζήτηση που διαρκεί εδώ και δεκαετίες, για το αν οι λιθοσφαιρικές πλάκες που διαχωρίζονται μπορούν να προκαλέσουν ηφαιστειακή δραστηριότητα. Σύμφωνα με το περιοδικό Νew Scientist, οι περισσότεροι γεωλόγοι πιστεύουν ότι αυτά τα ηφαιστειογενή νησιά δημιουργήθηκαν από μεγάλες ποσότητες ρευστοποιημένων πετρωμάτων που βρίσκονται στον μανδύα της Γης, οι οποίες ξεπήδησαν στον πυθμένα της θάλασσας χωρίς προηγουμένως να χρειαστεί να διαταραχθεί η ισορροπία των λιθοσφαιρικών πλακών. Ορισμένα νησιωτικά συμπλέγματα- όπως το αρχιπέλαγος της Χαβάης, οι Κανάριοι Νήσοι και η Ισλανδία- εικάζεται ότι έχουν δημιουργηθεί με αυτόν τον τρόπο.

Το μοντέλο- οι επιφυλάξεις. Στο εργαστήριό τους οι δύο επιστήμονες ετοίμασαν ένα υπολογιστικό μοντέλο των φυγόκεντρων δυνάμεων που αναπτύσσονται στη λιθοσφαιρική πλάκα του Ειρηνικού, χρησιμοποιώντας δεδομένα από τις ωκεάνιες τάφρους και από δορυφορικές παρατηρήσεις για την κίνηση των πλακών. Το μοντέλο τους έδειξε μια περιοχή (σ.σ. που στον χάρτη σημειώνεται με διακεκομμένη γραμμή) στην οποία ο φλοιός ήταν έτοιμος να διαχωριστεί και να δημιουργήσει νέα ηφαιστειογενή νησιά στη θέση που βρίσκονται τα παλιά.

Ο Νόρμαν Σλιπ από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ της Καλιφόρνιας βρίσκει τον ισχυρισμό των δύο ερευνητών περί διαχωρισμού του Ειρηνικού Ωκεανού ενδιαφέροντα, αλλά διατηρεί ορισμένες αμφιβολίες για τον μηχανισμό που χρησιμοποιούν για να εξάγουν τα συμπεράσματά τους. Ο ίδιος, όπως πολλοί άλλοι γεωλόγοι, πιστεύει ότι το «τέντωμα» της πλάκας του Ειρηνικού από μόνο του δεν είναι ικανό ώστε να αναγκάσει τον ρευστοποιημένο μανδύα να αναδυθεί. Υπάρχουν πολλά μέρη στη Γη όπου ο ωκεάνιος φλοιός «τεντώνεται» χωρίς όμως να εμφανίζεται παράλληλα ηφαιστειακή δραστηριότητα, λέει. Και προσθέτει ότι οι επεκτεινόμενες κορυφογραμμές στον Ινδικό και τον Αρκτικό Ωκεανό σχηματίζονται χωρίς την παρουσία μάγματος.

Γεγονός πάντως είναι ότι- σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των δύο ειδικών από το Πανεπιστήμιο της Χιλής- αν τα δύο τμήματα της λιθοσφαιρικής πλάκας του Ειρηνικού συνεχίσουν να κινούνται με διαφορετικές ταχύτητες και διευθύνσεις, τότε σε χρονικό διάστημα από 5 έως 20 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα ο μεγαλύτερος ωκεανός του πλανήτη θα χωριστεί σε δύο τμήματα.

11 χλμ. βάθος. Ο Ειρηνικός Ωκεανός διαθέτει τη μεγαλύτερη ποσότητα νερού στη Γη, η οποία καταλαμβάνει έκταση περί τα 179.700.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Εκτείνεται δηλαδή στο ένα τρίτο της επιφάνειας του πλανήτη, από τη Βερίγγειος Θάλασσα στην Αρκτική μέχρι τη Θάλασσα του Ρος στην Ανταρκτική. Ο Ειρηνικός πήρε το όνομά του από τον Πορτογάλο θαλασσοπόρο Μαγγελάνο (1480-1521) ο οποίος πραγματοποίησε τον πρώτο περίπλου της Γης. Ο Μαγγελάνος είχε αναχωρήσει από την πατρίδα του στις 20/9/1519 επικεφαλής πέντε πλοίων και 280 ανδρών. Στον ωκεανό αυτό βρίσκεται και το βαθύτερο σημείο της Υδρογείου, που είναι η τάφρος Μαριάνων, με βάθος που φτάνει τα 11 χιλιόμετρα. Ο ωκεανός έχει μέσο βάθος 4.188 μέτρα. Στον Ειρηνικό επίσης βρίσκονται 25.000 νησιά (περισσότερα από όλα τα υπόλοιπα νησιά του κόσμου), η πλειονότητα των οποίων είναι κάτω από τον Ισημερινό.


Χωράει το΄Εβερεστ και το σκεπάζει

Η καταβύθιση της λιθοσφαιρικής πλάκας των Φιλιππίνων κάτω από εκείνη του Ειρηνικού έχει οδηγήσει στη δημιουργία της τάφρου Μαριάνων, η οποία είναι το βαθύτερο σημείο πάνω στη Γη.

Έχει βάθος 11.033 μέτρα και η πίεση του νερού στο σημείο εκείνο είναι περίπου 8 τόνοι ανά τετραγωνικό εκατοστό. Τα άλλα βαθύτερα σημεία του πλανήτη είναι η Ευρασιατική Λεκάνη στον Αρκτικό Ωκεανό με βάθος 5.450 μέτρων, η τάφρος Γιάβα στον Ινδικό Ωκεανό με βάθος 7.725 μέτρων και η τάφρος του Πουέρτο Ρίκο στον Ατλαντικό Ωκεανό, με βάθος 8.648 μέτρα. Η τάφρος Μαριάνων είναι… «ψηλότερη» κατά 2.183 μέτρα από το όρος Έβερεστ και εξερευνήθηκε για πρώτη φορά το 1960 με ειδικό βαθυσκάφος σε επανδρωμένη αποστολή.