Υποψήφιος Έκθεση

Το περιβάλλον και η βιώσιμη ανάπτυξη 1. Ανέκαθεν η οικονομική δράση του ανθρώπου ήταν μια δράση μέσα στη φύση και πάνω στη φύση. Αν στην πρώτη φάση της ιστορικής εξέλιξης των σχέσεων του ανθρώπου με αυτήν το κυρίαρχο γνώρισμα στάθηκε η εξάρτηση του ανθρώπου από τις δυνάμεις της φύσης και του περιβάλλοντος, στη δεύτερη και πιο πρόσφατη φάση, και μάλιστα από τη βιομηχανική επανάσταση και μετά, η σχέση μεταβάλλεται και το κυρίαρχο γνώρισμα γίνεται πλέον η υποταγή της φύσης στον άνθρωπο. Ετσι, ενώ αρχικά και επί μακρόν έκτοτε η φυσική τάξη φάνηκε να επιβάλλεται στον άνθρωπο, στη συνέχεια και ιδίως τα τελευταία 200 περίπου χρόνια η ανθρώπινη τάξη (ή αταξία) επιβλήθηκε πάνω στη φύση και το περιβάλλον. Αποτέλεσε κοινό τόπο καθ’ όλη αυτή την περίοδο η ιδέα ότι ο «πλούτος των εθνών» απορρέει από την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των βασικών συντελεστών της παραγωγής (φυσικό περιβάλλον, εργασία, εργοδοσία-κεφάλαιο).

2. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι τόσο η φιλελεύθερη όσο και η σοσιαλιστική σχολή σκέψης και δράσης, παρά τις ποικίλες μεταξύ τους διαφορές και αντιθέσεις (η μία υπερτονίζει το κεφάλαιο, η άλλη την εργασία), μοιράζονται μια κοινή κατά βάση αντίληψη για την ανάπτυξη και την ευημερία, αλλά και μια «εργαλειακή» και ωφελιμιστική κατά κανόνα εκτίμηση των συντελεστών του φυσικού περιβάλλοντος. Η φύση, γενικά, έγινε αντιληπτή αν όχι πάντα ως λεία προς αρπαγή, πάντως ως πρώτη ύλη και εμπράγματη αξία (res) υποκείμενη σε μια επιθετική από μέρους του ανθρώπου προσέγγιση.

3. «Ξέρουμε πως ο λευκός δεν καταλαβαίνει τους τρόπους της ζωής μας» έγραφε το 1854 ο αρχηγός των Ινδιάνων προς τον 14ο πρόεδρο των ΗΠΑ Φράνκλιν Πιρς. «Τα μέρη της γης, το ένα μετά το άλλο, δεν κάνουν γι’ αυτόν διαφορά, γιατί είναι ξένος που φτάνει τη νύχτα και παίρνει από τη γη όσα του χρειάζονται. Η γη δεν είναι αδερφός του αλλά εχθρός που πρέπει να τον κατακτήσει».

4. Εκείνο που ακολούθησε την επισήμανση αυτή δεν ήταν η ανάσχεση αλλά η ακόμη μεγαλύτερη, η ραγδαία επιτάχυνση των ρυθμών της οικονομικής μεγέθυνσης και ανάπτυξης, ιδίως στον βιομηχανικό και τον μεταβιομηχανικό τομέα της παραγωγής, αρχικά στον πρώτο, κατόπιν στον δεύτερο και αργότερα ακόμη και στον τρίτο κόσμο. Η συνέπεια ήταν να εκτιναχθεί ο πληθυσμός της γης από το 1 δισ. πριν από 150 περίπου χρόνια στα 6 δισ. στο τέλος του 20ού αιώνα, ενώ ταυτόχρονα η άγρια εκμετάλλευση των συντελεστών του φυσικού περιβάλλοντος έχει οδηγήσει σε μια δύσκολα αντιμετωπίσιμη οικολογική κρίση. Εμφανείς όψεις αυτής της κρίσης αποτελούν, μεταξύ άλλων, φαινόμενα όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δράσης, η εξάντληση των μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η σπάνη πρώτων υλών όπως το νερό, η αποψίλωση των δασών, η διόγκωση των απορριμμάτων και των αποβλήτων, η ερημοποίηση της υπαίθρου, η χρήση ρυπογόνων πυρηνικών μέσων.

5. Κοντολογίς, το κυρίαρχο υπόδειγμα ανάπτυξης φαίνεται να έχει πλέον αν όχι ξεπεράσει τουλάχιστον αγγίξει προ πολλού τα όρια ανοχής και αντοχής του φυσικού περιβάλλοντος.

6. Η ιδέα για τη «βιώσιμη ανάπτυξη» (sustainable development), όπως κωδικοποιήθηκε το 1987 από την αρμόδια Διεθνή Επιτροπή, στοχεύει ακριβώς να διορθώσει την αρνητική ανάδραση αποκαθιστώντας μια θετική σχέση μεταξύ ανάπτυξης και περιβάλλοντος μέσω του περιορισμού των ανεπιθύμητων παρενεργειών της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης. Στην περίπτωση αυτή η ανάπτυξη παρεμβαίνει στο περιβάλλον με τέτοιο τρόπο ώστε να καθίσταται δυνατή η διατήρησή της και στο μέλλον. Άρα, βιώσιμη είναι η ανάπτυξη που επιτρέπει να ικανοποιούμε τις ανάγκες του παρόντος δίχως όμως να υποθηκεύουμε τις συνθήκες του μέλλοντος.

7. Το ερώτημα είναι βέβαια πώς μπορεί να γίνει αυτό τη στιγμή που όχι μόνο απουσιάζει ένα αποτελεσματικό εναλλακτικό υπόδειγμα αλλά και οι στοιχειώδεις θεσμοί και οι διαδικασίες για την αντιμετώπιση σε παγκόσμια κλίμακα ενός «μη διαιρετού προβλήματος που καλείται να λύσει μια διαιρεμένη ανθρωπότητα», όπως έχει επισημάνει ο Κ. Τσουκαλάς. Συνάμα, δικαιολογημένα ίσως από τη δική τους σκοπιά, χώρες και κοινωνίες της ύστερης ανάπτυξης (μεταξύ αυτών και η δική μας) δεν φείδονται τρόπων και μέσων για την ταχύτερη και εκτενέστερη δυνατή ανάπτυξή τους με κάθε κόστος «εδώ και τώρα», με συνέπεια το περιβάλλον να εξακολουθεί να θυσιάζεται στον βωμό της οικονομικής μεγέθυνσης και της δημοφιλούς πολιτικής βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και ευημερίας.

8. Από την άλλη πάλι πλευρά, τα ζητήματα του περιβάλλοντος αποτελούν κορυφαία πολιτική διακύβευση στις πολιτικές αντιπαραθέσεις, πράγμα που φάνηκε και στις πρόσφατες αμερικανικές εκλογές. Αποτελούν, συνάμα, ουσιώδη παράμετρο της διοικητικής νομολογίας, αλλά ακόμη και αυτής της συνταγματικής αναθεώρησης. Δεν στερείται σημασίας το γεγονός ότι η σχετική συνταγματική διάταξη για «την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος» περιλαμβάνεται στον κατάλογο των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, ούτε ότι η πρόταση για την αναθεώρησή της συνάντησε τη γενική δυσπιστία και ποικίλες αντιδράσεις.

9. Αποφεύγοντας τις διχαστικές και μονοδιάστατες απλουστεύσεις ενός κατ’ εξοχήν σύνθετου ζητήματος, θα είχε ίσως νόημα να συμπεριληφθεί στο τελικό κείμενο της συνταγματικής διάταξης μια σαφής αναφορά στις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης ως γενικού κριτηρίου της οικονομικής διαδικασίας. Θα μπορούσε παράλληλα να προβλεφθεί η σύσταση μιας Εθνικής Επιτροπής για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, όπως έχει συμβεί και σε άλλες χώρες, ώστε να συμβάλει επικουρικά και γνωμοδοτικά στη διαρκή εγρήγορση και επεξεργασία της έννοιας και του περιεχομένου των αρχών της βιώσιμης ανάπτυξης. Γιατί αν αυτές οι αρχές δεν γίνουν πράξη και κανόνας της κοινωνικής ζωής ίσως ο βίος μας γίνει αβίωτος πάνω στη γη. Α. ΜΑΚΡΥΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ
1. Ποιος ο τρόπος ανάπτυξης της 4ης παραγράφου;

2. Να βρείτε συνώνυμα των λέξεων: σπάνη, αποψίλωση, ανάδραση, επικουρικά, διακύβευση.

3. Είναι πλέον γενικά παραδεκτή η αξία και η σημασία της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στα σύγχρονα σχολεία. Με ένα άρθρο σας να τεκμηριώσετε την ανάγκη εφαρμογής και τα οφέλη που προκύπτουν από τη διδασκαλία ενός αντίστοιχου μαθήματος στο σχολείο και να υποδείξετε τρόπους με τους οποίους μπορεί να πραγματοποιηθεί η εφαρμογή αυτή.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Η παράγραφος αναπτύσσεται με αιτία αποτέλεσμα ( «Η συνέπεια ήταν να εκτιναχθεί ») και με παραδείγματα («Εμφανείς όψεις αυτής της κρίσης αποτελούν, μεταξύ άλλων φαινόμενα όπως »).

2. σπάνη: έλλειψη, σπανιότητα / αποψίλωση: απογύμνωση / ανάδραση: αλληλεπίδραση, ανατροφοδότηση / επικουρικά: βοηθητικά / διακύβευση: διακινδύνευση.

ΜΑΘΗΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΜΑΘΗΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΘΕΜΑ Αναφορά στην επικαιρότητα του οικολογικού προβλήματος που περιγράφεται ως καταστροφή της οικολογικής ισορροπίας λόγω της παρέμβασης του ανθρώπου. Τονισμός του ρόλου της εκπαίδευσης ως συντελεστή αντιμετώπισης πολλών σημερινών προβλημάτων. ΘΕΣΗ Είναι λοιπόν απαραίτητη η εφαρμογή ενός μαθήματος ανάλογου περιεχομένου στη μέση εκπαίδευση αλλά με τρόπο οργανωμένο και συστηματικό και με την κατάλληλη υποδομή.

1. Ο άνθρωπος πρέπει να επαναπροσδιορίζει τη σχέση του με το περιβάλλον του, φυσικό ή τεχνητό. Η ανάγκη αυτή προκύπτει καθώς νέα δεδομένα προβάλλουν στον αιώνα μας και ανατρέπουν παραδοσιακούς όρους διαβίωσης. Σε παγκόσμια κλίμακα η οικονομική σφαίρα επεκτείνεται διαρκώς σε βάρος της οικόσφαιρας, λόγω της εμπορευματοποίησης του φυσικού πλούτου.

2. Οι αλλαγές που προκύπτουν στον κόσμο μας αφορούν κυρίως τη νεότερη γενιάεπειδή αυτή θα αναλάβει το κόστος των συνεπειών τους. Έτσι, η νεολαία πρέπει να διαθέτει την ενημερώσει και την γνώση που θα της επιτρέψει να ανταποκριθεί στις προκλήσεις αυτές.

3. Η νεανική προσωπικότητα είναι περισσότερο εύπλαστη και μπορεί να προσαρμοστεί ευκολότερα στις απαιτήσεις ενός περιβαλλοντικού τρόπου ζωής.

4. Το σχολείο είναι ο κατάλληλος χώρος προκειμένου να εγγυηθεί την αξιοπιστίακαι το κύρος των περιβαλλοντικών γνώσεων που θα προσφέρονται στους μαθητές.

Με ποιο τρόπο πρέπει να πραγματοποιηθεί 5. Το περιεχόμενο μιας τέτοιας εκπαιδευτικής πρακτικής πρέπει να ξεκινά από την αφύπνιση της ευαισθησίας του νέου πάνω σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος. Η ευαισθησία αυτή πρέπει να συνοδεύεται από το ενδιαφέρον για το περιβάλλον, και την αναθεώρηση ορισμένων παγιωμένων αντιλήψεων που δεσμεύουν την ανθρώπινη σκέψη στο θέμα αυτό (π.χ. ο μύθος της ” ανεξάντλητης φύσης” που προσφέρει δωρεάν ενέργεια στον άνθρωπο, η ανθρωποκεντρική ερμηνεία του φυσικού περιβάλλοντος κατά την οποία η φύση είναι “καλή ” ή “κακή”, ανάλογα με την ωφέλεια που αποκομίζει ο άνθρωπος από αυτή, εξακολουθούν να εμφανίζονται και στα σχολικά εγχειρίδια και στους άλλους φορείς της εκπαιδευτικής ιδεολογίας).

7. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση προϋποθέτει τη γνώση των λειτουργιών του φυσικού περιβάλλοντος, των συγκεκριμένων μηχανισμών που το διέπουν, την ανάλυση και τη σκοπιμότητα της λειτουργίας τους (π.χ. ο μηχανισμός της ανακύκλωσης διδάσκει πρακτικά τρόπους διατήρησης και αξιοπιστίας του φυσικού πλούτου αλλά και την ορθολογική διαχείριση της ενέργειας που καταναλώνουμε).

8. Στα πλαίσια μιας τέτοιας αγωγής το περιβάλλον αξιοποιείται ως πηγή πληροφόρησης για τα προβλήματα που εμφανίζονται μέσα σε αυτό (π.χ. οι μαθητές καλούνται να παρατηρήσουν και να καταγράψουν προβλήματα, όπως η ρύπανση της ατμόσφαιρας των μεγαλουπόλεων, η καταστροφή του πρασίνου και των δασών κτλ). Η ίδια η διαδικασία παρατήρησης και μελέτης δίνει στην περιβαλλοντική εκπαίδευση χαρακτήρα εμπειρικό που συνδέει τη γνώση με τα βιώματα του μαθητή (οι μαθητές επισκέπτονται τις περιοχές που αντιμετωπίζουν οικολογικά προβλήματα και κατανοούν με τρόπο εμπειρικό και άμεσο τις συνέπειες τους).

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ