Τουρκία. Φόβοι για πραξικόπημα

Έτοιμοι για μετωπική σύγκρουση

«Όχι στο πραξικόπημα» είπε το σύνολο σχεδόν του τουρκικού Τύπου εκλαμβάνοντας την ανακοίνωσή του τουρκικού στρατού της 27ης Απριλίου ως υπόμνημα κατά της μετριοπαθούς ισλαμικής κυβέρνησης. Η κυβέρνηση για δεύτερη μέρα χθες αντιστάθηκε στις επιταγές του στρατού. Ωστόσο δέχτηκε τεράστια πίεση από τους κεμαλιστές: πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης χθες, ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης.
Κανείς δεν πίστευε ότι η χθεσινή συγκέντρωση θα ήταν ακόμη μεγαλύτερη και από αυτήν της Άγκυρας. Η Αστυνομία υπολογίζει ότι ο αριθμός των διαδηλωτών- οι οποίοι από την πλατεία Τσάγλαγιαν απλώθηκαν στους κεντρικούς δρόμους της Πόλης- ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο. «Να παραιτηθεί η κυβέρνηση» ήταν το κύριο σύνθημά τους. Το κόκκινο χρώμα της τουρκικής σημαίας «σκέπαζε» τους διαδηλωτές. Ακόμη και στους άδειους δρόμους η κόκκινη σημαία ήταν παρούσα: ανέμιζε έξω από τα παράθυρα τουρκικών σπιτιών. Χθες το μεσημέρι ξεκίνησα για τη διαδήλωση. Δεν χρειαζόταν να φτάσω μέχρι την πλατεία Τσάγλαγιαν, η διαδήλωση ήταν σχεδόν παντού. Ακόμη και παιδιά συμμετείχαν. Έξω από τα γραφεία της εφημερίδας «Τζουμχουριέτ», άλλο ένα προπύργιο του κεμαλισμού, στήθηκε το ανάλογο σκηνικό: σημαίες και τραγούδια της «Τουρκικής Δημοκρατίας». «Η Τουρκία είναι κοσμικό κράτος και κοσμικό θα παραμείνει», φώναζαν οι διαδηλωτές. Είναι πεπεισμένοι ότι το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) και ο υποψήφιός του για την προεδρία Αμπντουλάχ Γκιουλ λένε ψέματα στον λαό ότι δεν απειλείται η κοσμικότητα του κράτους. Φοβούνται πως αν το ΑΚΡ αναλάβει και την προεδρία της χώρας, τότε το θεοκρατικό καθεστώς θα χτυπήσει και την πόρτα της Τουρκίας.

Το σκηνικό εξόργισε την κυβέρνηση Ερντογάν παρά το ότι η διαδήλωση ήταν μια δημοκρατική αντίδραση των κεμαλιστών. Δεν έκανε κανένα δημόσιο σχόλιο, αλλά σύμφωνα με πηγές έδωσε οδηγίες σε μέσα ενημέρωσης να αποφύγουν την ευρεία κάλυψη. Το επίσημο ειδησεογραφικό πρακτορείο Ανατολή σταμάτησε αμέσως να στέλνει φωτογραφίες!

Η διαφορά
Η μεγαλύτερη έγνοια όμως του ΑΚΡ είναι ο στρατός. Η ανακοίνωση του Γενικού Επιτελείου της 27ης Απριλίου, με την οποία απειλεί ότι «οι ένοπλες δυνάμεις, αν χρειαστεί, θα τοποθετηθούν και θα ενεργήσουν με ξεκάθαρο και σαφή τρόπο» εκλαμβάνεται ως «υπόμνημα», όχι μόνο από το κυβερνών κόμμα αλλά και από όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Η Ε.Ε. ήταν η πρώτη που αντέδρασε. «Ο στρατός δίνει εξετάσεις για να αποδείξει αν αποδέχεται τις αρχές της δημοκρατίας και της κοσμικότητας», δήλωσε ο αρμόδιος για τη διεύρυνση Όλι Ρεν. «Οι Τούρκοι στρατιωτικοί πρέπει να παραμείνουν στους στρατώνες και να μην ασχολούνται με την πολιτική», δήλωσε από την πλευρά του ο Τέρι Ντέιβις, γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης. Πολιτικοί αναλυτές βλέπουν ομοιότητες της σημερινής κατάστασης όχι με το μεταμοντέρνο πραξικόπημα της 28η Φεβρουαρίου 1997 εναντίον του Νετζμετίν Ερμπακάν, αλλά με το πραξικόπημα της 12ης Μαρτίου του 1971 εναντίον του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ. Και τότε ο στρατός είχε στείλει υπόμνημα προς την κυβέρνηση διά του ραδιοφώνου. Τώρα το υπόμνημα εστάλη μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, αφού οι στρατηγοί επέλεξαν να το εντάξουν στην ιστοσελίδα τους. «Πρόκειται για e-υπόμνημα», σχολιάζουν χαριτολογώντας οι πολιτικοί αναλυτές.

Σύμφωνα με τον Μουράτ Γετκίν της εφημερίδας «Ραντικάλ», η διαφορά της σημερινής κατάστασης από εκείνην της 28ης Φεβρουαρίου και της 12ης Μαρτίου είναι στον τρόπο που αντέδρασε ο πρωθυπουργός. Δεν άρχισε να σφυρίζει αδιάφορα παριστάνοντας ότι δεν κατάλαβε τι συνέβη, όπως είχε κάνει ο Νετζμετίν Ερμπακάν. Ούτε και «πήρε το καπέλο του και έφυγε» όπως είχε κάνει ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ. Ο Ταγίπ Ερντογάν εξέπληξε. Αντιμετώπισε ρεαλιστικά την κατάσταση και αντιστάθηκε σκληρά στους στρατηγούς, υψώνοντας το ανάστημά του. «Δεν χρειαζόταν να εκδώσετε ανακοίνωση, θα έπρεπε να μου τα πείτε αυτά εμένα προσωπικά», φέρεται να επέπληξε ο Ταγίπ Ερντογάν τον αρχηγό των ενόπλων δυνάμεων Γιασάρ Μπουγιούκανιτ λίγες ώρες μετά την ανακοίνωση. Ούτε και η δημόσια σκληρή δήλωση του εκπροσώπου της κυβέρνησης Τζεμίλ Τσιτσέκ, ότι «η ανακοίνωση του στρατού είναι εναντίον της κυβέρνησης», ήταν αναμενόμενη.

Ο τουρκικός Τύπος
Επίσης ο τουρκικός Τύπος δεν παρακολουθεί αδιάφορα τις εξελίξεις, αλλά για πρώτη φορά τοποθετείται επικρίνοντας τον στρατό. «Με στρατιωτική επέμβαση ούτε η δημοκρατία ούτε η κοσμικότητα ούτε και το κράτος προστατεύεται», γράφει ο Χασάν Τζεμάλ της «Μιλιέτ», ο οποίος ήταν από τους πρώτους που βγήκαν και είπαν «όχι» στο υπόμνημα. Ασφαλώς δεν έλειψαν και αυτοί που επαίνεσαν τη στάση του στρατού.

Τελικά έγινε ή δεν έγινε πραξικόπημα στην Τουρκία στις 27 Απριλίου; Η απάντηση δεν είναι ξεκάθαρη. Αν ο Ταγίπ Ερντογάν υποκλινόταν στις διαταγές των στρατηγών, αποσύροντας την υποψηφιότητα του Αμπντουλάχ Γκιουλ και προκήρυσσε πρόωρες εκλογές, τότε θα ήταν ένα καθαρό πραξικόπημα. Η προσπάθεια όμως των στρατηγών είναι ακόμη σε εξέλιξη, παρά την αντίσταση της κυβέρνησης. Ποια θα είναι η επόμενη κίνηση του στρατού; Θα τολμήσει να ρισκάρει τη σταθερότητα της χώρας καθώς και την ευρωπαϊκή της πορεία κάνοντας μια πιο δραστική κίνηση εναντίον της κυβέρνησης;


Δεν είναι διατεθειμένος να κάνει πίσω

Η ΣΤΑΣΗ του Ταγίπ Ερντογάν είναι καθαρή. Φαίνεται ότι δεν είναι διατεθειμένος να κάνει πίσω και ετοιμάζεται για μετωπική σύγκρουση με τον στρατό. Εάν ο Ταγίπ Ερντογάν καταφέρει να βγει κερδισμένος από αυτή, θα είναι η πρώτη φορά που ο στρατός θα καταγράψει μια ήττα ή ίσως ένα αποτυχημένο πραξικόπημα! Το ΑΚΡ αναμένει τώρα την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Ελπίδα του είναι να αποφασίσει το Δικαστήριο ότι η παρουσία 367 βουλευτών στον πρώτο γύρο για την εκλογή του προέδρου δεν είναι αναγκαία.

Σε αυτή την περίπτωση θα εκλέξει τον Αμπντουλάχ Γκιουλ στον τρίτο γύρο, στις 9 Μαΐου.«Εάν το Δικαστήριο ακυρώσει τη διαδικασία, τότε οι πρόωρες εκλογές που θα ακολουθήσουν θα μετατραπούν σε δημοψήφισμα για το προεδρικό μέγαρο Τσιάνκαγια», εκτιμά ο διευθυντής της εφημερίδας «Ραντικάλ», Ισμέτ Μπέρκαν. Όποια και να είναι η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου, στην ημερήσια διάταξη βρίσκονται πλέον οι πρόωρες εκλογές. Το ερώτημα είναι εάν θα γίνουν μετά την εκλογή ή πριν από την εκλογή προέδρου. Το κοινό σημείο αναφοράς όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης είναι άλλωστε οι πρόωρες εκλογές. Αυτό ζήτησε χθες και η Ένωση Επιχειρηματιών και Βιομηχάνων (ΤUSΙΑD). Η σημερινή κατάσταση δεν βοηθά την οικονομία της χώρας. Και το χρηματιστήριο αναμενόταν να ανοίξει σήμερα κάνοντας μια μεγάλη βουτιά.


Επικίνδυνοι οι στρατηγοί

Φόβοι για ενδεχόμενο πραξικοπήματος στην Τουρκία επικρατούν και στο ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών. Στην Αθήνα έχουν μεταφερθεί οι εκτιμήσεις από τις Βρυξέλλες. Άπαντες αξιολογούν την παρέμβαση των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων ως ιδιαίτερα επικίνδυνη.

Διπλωματικές πηγές έλεγαν πως ακόμη κι αν οι στρατηγοί δεν πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους, είναι πλέον φανερό ότι ο λόγος τους θα έχει αυξημένη βαρύτητα κι ότι έχουν εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια συμβιβασμού με την κυβέρνηση του Ταγίπ Ερντογάν. Έτσι εξηγείται, έλεγαν, η υπερτονισμένη αναφορά στην αύξηση της επιρροής του ριζοσπαστικού ισλαμισμού σε ανακοίνωση

ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑΣ- ΑΓΚΥΡΑΣ

Η αφαίρεση του «ευρωπαϊκού παράγοντα» ίσως δημιουργήσει προβλήματα στα ελληνοτουρκικά

του τουρκικού ΓΕΕΘΑ, την οποία οι στρατηγοί σαφέστατα χρεώνουν στην κυβέρνηση.

Η παρότρυνση του αρμόδιου επιτρόπου της Ένωσης Όλι Ρεν προς τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις να μην παρεμβαίνουν στα πολιτικά τεκταινόμενα δεν αναμένεται να έχει την παραμικρή επίδραση, σύμφωνα με τους διπλωμάτες του υπουργείου Εξωτερικών, αφού εδώ και καιρό η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας έχει πάψει να είναι προτεραιότητα τόσο για τους στρατηγούς όσο και για την κυβέρνηση.

Αυτό το στοιχείο, προσέθεταν, είναι και το πλέον επικίνδυνο για την εξωτερική πολιτική της Άγκυρας και, άρα, και για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Κάθε πρόοδος που έχει σημειωθεί έως τώρα στις σχέσεις Αθήνας- Άγκυρας έχει συντελεσθεί με καταλύτη την Ευρώπη και ως εκ τούτου η αφαίρεση από την εξίσωση του ευρωπαϊκού παράγοντα θα μπορούσε να οδηγήσει τα ελληνοτουρκικά σε επικίνδυνες ατραπούς. Τα ελληνοτουρκικά
Οι στρατηγοί, εξάλλου, με την παρέμβασή τους έδειξαν καθαρά ότι η Ευρώπη- που παραδοσιακά είναι η επιλογή τους- τους απασχολεί λιγότερο από τη διατήρηση της δικής τους εξουσίας χωρίς κανέναν περιορισμό. Κοινοτικοί παράγοντες έχουν προειδοποιήσει, σύμφωνα με πληροφορίες, εδώ και καιρό την Τουρκία ότι η ευρωπαϊκή της προοπτική δεν θα έχει καμία τύχη όσο οι στρατηγοί δεν αποκτούν καθεστώς αντίστοιχο με εκείνο που έχουν στις σύγχρονες ευρωπαϊκές χώρες.

Ένα πραξικόπημα, όμως, στη γείτονα θα σημάνει αυτομάτως ότι στα ελληνοτουρκικά θα ακολουθηθούν πλήρως- και όχι απλώς στην ουσίαοι επιλογές του στρατού. Κι αυτός δεν έχει κρύψει ότι δεν επιθυμεί τον παραμικρό συμβιβασμό στο Κυπριακό, ενώ στα ζητήματα του Αιγαίου συζητά μονάχα μια διμερή εφ΄ όλης της ύλης διαπραγμάτευση, στην οποία θα προσερχόταν έχοντας κορυφώσει προηγουμένως τις προκλήσεις και τις διεκδικήσεις- αδιαφορώντας εάν αυτό θα σήμαινε ακόμη και θερμό επεισόδιο. Με τα παραπάνω δεδομένα, η Αθήνα επί του παρόντος ανησυχεί. Εάν οι φόβοι της αποδειχθούν βάσιμοι, τότε θα πρέπει να αναζητήσει και αυτή μια εντελώς νέα στρατηγική αντιμετώπισης της γείτονος, ανατρέποντας τα έως τώρα δεδομένα. Κι αυτό δεν είναι εύκολο έργο για το μαθημένο να δουλεύει στη λογική της κεκτημένης ταχύτητας ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών.


Έχουν ρίξει τέσσερις κυβερνήσεις

ΑΠΟΦΑΣΙΣΜΕΝΟΣ να υπερασπιστεί τα κοσμικά ιδεώδη, ο τουρκικός στρατός βγάζει τα τανκς στους δρόμους εντείνοντας τις πιέσεις προς τη φιλοϊσλαμική κυβέρνηση, που υποχρεώνεται τελικά να παραιτηθεί… Έχουν περάσει σχεδόν δέκα χρόνια από την τελευταία φορά που το σενάριο αυτό έγινε πραγματικότητα. Και παρ΄ ότι πολλά έχουν αλλάξει στο μεταξύ στην Τουρκία, το στρατιωτικό κατεστημένο δείχνει αποφασισμένο να διατηρήσει την επιρροή του στην πολιτική ζωή. Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται μια διαμάχη γύρω από την εθνική ταυτότητα της Τουρκίας, η οποία υποβόσκει από τότε που ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ ίδρυσε την κοσμική δημοκρατία, έπειτα από την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Με βάση την τουρκική νομοθεσία, ο στρατός είναι ο εγγυητής του «κοσμικού, δημοκρατικού και κοινωνικού» χαρακτήρα του κράτους. Συνολικά τέσσερις κυβερνήσεις έχουν ρίξει τα τελευταία 47 χρόνια οι Τούρκοι στρατηγοί. Ο τουρκικός στρατός είναι ο μόνος στον δυτικό κόσμο που διατήρησε σημαντικά πολιτικά προνόμια έως το 2003, όταν το κοινοβούλιο περιόρισε τον πολιτικό ρόλο των στρατιωτικών ώστε να ευθυγραμμισθεί η χώρα με τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς. Ακόμα και σήμερα, ωστόσο, η στρατιωτική ιεραρχία συμμετέχει ενεργά, στο πλαίσιο του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας, στον καθορισμό των γενικών προσανατολισμών της διπλωματίας και των κανόνων του πολιτικού παιχνιδιού.


«Πεντακάθαρη απειλή»

«ΟΤΑΝ οι Τούρκοι στρατιωτικοί δηλώνουν ότι είναι αποφασισμένοι να υπερασπιστούν την κοσμικότητα, αυτό σημαίνει ότι είναι έτοιμοι να επέμβουν. Ακόμη και με πραξικόπημα». Αυτό λέει στην «Κοριέρε ντέλα Σέρα» ο Γάλλος ισλαμολόγος Ολιβιέ Ρουά που έχει μελετήσει εις βάθος την Τουρκία. Κατά την άποψή του, η ανακοίνωση των ενόπλων δυνάμεων συνιστά μια πεντακάθαρη απειλή. Και θέτει το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στην κοσμικότητα και τη δημοκρατία. Αν, για να υπερασπιστείς την κοσμικότητα, δικαιούσαι να αγνοείς τη δημοκρατία, τότε η κοσμικότητα αποκτά αντιδημοκρα- τικό χαρακτήρα.

Αντίθετα λοιπόν με αυτό που νομίζουν πολλοί, το κυριότερο εμπόδιο για την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρώπη δεν είναι οι ισλαμιστές, αλλά οι ιδεολόγοι κοσμικοί, αυτό που αποκαλείται «βαθύ κράτος»: ο στρατός, οι δικαστές, τα ανώτατα στελέχη της Δημόσιας Διοίκησης. Το παράδοξο της χώρας αυτής είναι ότι οι θεσμοί που οδήγησαν στην εδραίωση της κοσμικότητας στην κοινωνία αποτελούν σήμερα το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας.

Διότι σε περίπτωση πραξικοπήματος, είναι βέβαιο ότι οι Βρυξέλλες θα διακόψουν όλες τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις.

Ο στρατός- συνεχίζει ο Ολιβιέ Ρουά- δηλώνει κληρονόμος και συνεχιστής του Ατατούρκ, αλλά οι ισλαμιστές δεν είναι πια εκείνοι τους οποίους πολεμούσε ο Ατατούρκ, άνθρωποι που αρνούνταν τη δημοκρατία και ήθελαν την επιβολή της σαρίας. Οι ισλαμιστές δεν είναι απλώς μετριοπαθείς. Είναι και εθνικιστές. Αντίθετα με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους της Αιγύπτου ή τους εξτρεμιστές της Αλγερίας, αυτοί σέβονται τους δημοκρατικούς κανόνες και το κοσμικό Σύνταγμα. Αυτό που δεν δέχονται είναι η κοσμική ιδεολογία. Ο Ατατούρκ κέρδισε τη μάχη του και η σημερινή Τουρκία είναι βαθύτατα κοσμική: η κοινωνία έχει εσωτερικεύσει την κοσμικότητα, όπως έχει γίνει με τους καθολικούς στη Δύση.


Η εξουσία στην κάννη του τουφεκιού

Τριάμισι πραξικοπήματα μέσα σε 50 χρόνια ●1960: Η πρώτη χούντα. Την εξουσία καταλαμβάνει ο στρατηγός Γκιουρσέλ. Ο πρωθυπουργός Αντνάν Μεντερές δικάζεται και εκτελείται στην αγχόνη. Η χούντα διήρκεσε 17 μήνες ●1971: Το πραξικόπημα του υπομνήματος. Καθώς αυξάνονται οι διαδηλώσεις διαμαρτυρίας της Αριστεράς, ο στρατός απειλεί (με ένα υπόμνημα-τελεσίγραφο) να πάρει την εξουσία αν δεν φύγει η κυβέρνηση. Ο πρωθυπουργός Ντεμιρέλ παραιτείται ●1980: Στρατιωτική δικτατορία. Ο στρατηγός Εβρέν παίρνει την εξουσία λέγοντας πως θέλει να καταπολεμήσει το κοινωνικό χάος και την τρομοκρατία. Τέρμα το κοινοβούλιο, η κυβέρνηση, τα κόμματα και τα συνδικάτα.

Τρία χρόνια μετά, με το νέο Σύνταγμα, επιτρέπει τη διεξαγωγή εκλογών ●1997: «Μεταμοντέρνο» πραξικόπημα. Στις 28 Φεβρουαρίου, οι στρατιωτικοί κατεβάζουν τα άρματα μάχης στην Άγκυρα στέλνοντας ένα μήνυμα στον ισλαμιστή πρωθυπουργό Ερμπακάν, ο οποίος παραιτείται αμέσως