[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Ιστορία και φανατισμός

«Oι Έλληνες αποτελούσαν την πλειοψηφία μεταξύ όλων των κοινοτήτων της Σμύρνης. Σφάχτηκαν πολλοίπολλές χιλιάδες. Και όμως η Σμύρνη εξακολουθούσε να είναι ελληνική, να είναι η Γκιαούρ Ιζμίρ. Οι Τούρκοι απελπίστηκαν, κουράστηκαν να σκοτώνουν. Και τότε έβαλαν τα μαχαίρια στα θηκάρια τους κι άναψαν τους δαυλούς… Για 36 ώρες η Σμύρνη ήταν ζωσμένη στις φλόγες». Έτσι περιγράφει ο Γ. Καψής την τρομακτική σφαγή του μικρασιατικού ελληνισμού στο βιβλίο του για τις «Χαμένες Πατρίδες». Στη θέση της αντίστοιχης καταγραφής το λοιδορούμενο βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού αναφέρει απλώς (και σίγουρα ακατανόητα) ότι « χιλιάδες Έλληνες συνωστίζονται στο λιμάνι προσπαθώντας να μπουν στα πλοία για να φύγουν για την Ελλάδα»!

Έκανα αυτή την ανορθόδοξη εισαγωγή για να καταδείξω ότι στο προκείμενο σημείο το επίμαχο πόνημα «κατασκευάζει» μια εικονική πραγματικότητα και αποτυχαίνει ανενδοίαστα σε αυτό που ο Ηobsbawm προσδιορίζει ως τρόπο άσκησης της ευθύνης ενός ιστορικού, δηλαδή σφάλλει φανερά στην κεντρική διάκριση ανάμεσα στο ιστορικό γεγονός και τη μυθοπλασία ( Εric Ηobsbawm, Για την ιστορία).

Όμως παρ΄ όλα αυτά θα πρέπει προκαταρκτικά να απορρίψουμε μετά βδελυγμίας πρακτικές και μεθοδολογίες που μας γυρίζουν σε μια άλλη σκοτεινή εποχή. Έτσι ένα βιβλίο- ακόμη και αν έχει λάθη- δεν καίγεται στην πυρά, όπως έκαναν κάποιοι έξαλλοι εθνικιστικοί κύκλοι στην Αθήνα, γιατί αυτό μας επαναφέρει στις αποκρουστικές τελετές του Σαβοναρόλα στη Φλωρεντία του 1497, όπου ρίχνονταν στη φωτιά ανατρεπτικά βιβλία και αισθησιακοί πίνακες ( πράγμα που επανέλαβαν αργότερα και οι ναζί).

Επίσης ένα βιβλίο δεν αποσύρεται γιατί η εκκλησιαστική ηγεσία πιστεύει αυθαίρετα και επικίνδυνα ότι κατέχει το «μονοπώλιο της αλήθειας». Κάποιοι πρέπει να κατανοήσουν επιτέλους ότι ζούμε σε μια δυτική κοινοβουλευτική δημοκρατία και ότι δεν μπορούν να επικαλούνται τη «θρησκευτική τους νομιμοποίηση» για να περνούν τη δικιά τους αντίληψη για τον κόσμο.

Τέλος, είναι σίγουρο ότι ένα βιβλίο διαπαιδαγωγεί μορφωτικά τον μαθητικό πληθυσμό

ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΘΗΚΕ

«ότι η ιστορία αποτελεί την πρώτη ύλη για τις εθνικιστικές ή φονταμενταλιστικές ιδεολογίες, όπως οι παπαρούνες αποτελούν την πρώτη ύλη για την ηρωίνη»

προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Όμως είναι αναγκαίο να απορρίψουμε κατ΄ αρχήν τις ρατσιστικές αντιλήψεις για το προαιώνιο DΝΑ των Ελλήνων που διαπλάσσει την εθνική μας ταυτότητα (η οποία- σύμφωνα με ορισμένους – προσβάλλεται ανυπόφορα από το συζητούμενο βιβλίο).

Αυτό είναι ωστόσο μια απίστευτη ιδεολογική λαθροχειρία, γιατί οι σύγχρονες εθνικές ταυτότητες κυοφορούνται συγκροτημένα από τη ροή των ανοικτών διαλόγων της διαβουλευόμενης κοινωνίας των πολιτών. Επομένως είναι μια δυναμική διαδικασία και όχι ένα δώρο της φύσης.

Υπό αυτήν την έννοια είναι απαραίτητο να αναφέρουμε ψύχραιμα ότι το επίμαχο βιβλίο έχει όντως πολλά εσφαλμένα σημεία (όπως το παραπάνω για τη Σμύρνη, όπου η σφαγή μετατρέπεται εννοιολογικά σε «συνωστισμό»). Αυτά τα πράγματα πρέπει να μελετηθούν ξανά, γιατί η επιχειρούμενη προσέγγιση κατασκευάζει μύθους (ή επινοημένες πραγματικότητες). Επιπλέον, από μεθοδολογική άποψη δεν γνωρίζω αν η έντονη αποδυνάμωση του αφηγηματικού στοιχείου βοηθά τον ακατατόπιστο μαθητή να κατανοήσει καλύτερα τη σχετική ύλη. Η διαδικασία τούτη των βελτιώσεων θα πρέπει να γίνει αποκλειστικά από τους αρμόδιους ιστορικούς και το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο (και όχι με την ύποπτη ιδεολογική χειραγώγηση του υπουργείου Παιδείας).

Από την άλλη μεριά θα πρέπει να ομολογήσουμε αναμφίβολα ότι το παραπάνω βιβλίο έχει ένα τεράστιο παιδαγωγικό πλεονέκτημα. Δηλαδή, για πρώτη φορά το νεαρό παιδί μπορεί να κατανοήσει ότι σε αυτόν τον κόσμο δεν είμαστε όλοι ίσοι ή ίδιοι και ότι η ιστορία εξελίσσεται μέσα από ταξικές συγκρούσεις. Δεν ξέρω αν αυτή η φιλοσοφία ενόχλησε αφάνταστα τους πιο συντηρητικούς κύκλους της πατρίδας μας!

Ποιο είναι το συμπέρασμα από όλα αυτά; Η συζήτηση για το βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού έγινε μέσα σε ένα κλίμα πρωτόγονου ιδεολογικού φανατισμού, που δυστυχώς δεν συνέβαλε στην αποκάλυψη των σχετικών μειονεκτημάτων και των αντίστοιχων πλεονεκτημάτων που έχει. Έτσι επιβεβαιώθηκε «ότι η ιστορία αποτελεί την πρώτη ύλη για τις εθνικιστικές ή φονταμενταλιστικές ιδεολογίες, όπως οι παπαρούνες αποτελούν την πρώτη ύλη για την ηρωίνη » (Ηobsbawm)!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ