Δι΄ ελέου και φόβου

Πώς έρχεται το Κακό στον κόσμο; Απάντηση μία δεν υπάρχει
Oι θρησκείες με τα δόγματά τους προσπαθούν να μας πείσουν για μια Ανταρσία, μια ανυπακοή, μια παρέκκλιση από τον Νόμο, το Θείον, άρα να σηματοδοτήσουν το Κακό ως Αμαρτία, κυριολεκτικά σαν Αστοχία, Αποτυχία στην επίτευξη της συμπόρευσης με τη βούληση του Θεού. Η σωκρατική παράδοση που δογμάτιζε πως κανείς δεν είναι εκούσια κακός γιατί δεν μπορεί να έχει δημιουργηθεί κακός από έναν Θεό πανάγαθο, τέλειο και Αλάνθαστο, παράγει το κακό στον κόσμο από την έλλειψη Παιδείας και από ελλιπή γνωστική περιουσία και κατά συνέπεια κοινωνική μέριμνα. Παραλλαγή, με άλλα όμως αίτια, είναι η θεωρία πως το Κακό είναι προϊόν μιας ορισμένης κοινωνικής οργάνωσης, δηλαδή ταξικής.

Η πλέον πρόσφατη προσέγγιση έχει βάση γενετική, παρόλο που είναι παλιότερη η υπόθεση του Λομπρόζο, Ιταλού εγκληματολόγου, που ομολογούσε για τον «εγκληματία άνθρωπο», που δεν γίνεται αλλά γεννιέται.

Σήμερα έχει υποστηριχθεί σοβαρά, τόσο ώστε να υπάρχουν δι -καστικές αποφάσεις που λαμβάνουν υπόψη τους το ενδεχόμενο ένας εγκληματίας να έδρασε διότι στον γενετικό του κώδικα είχε ελλίπον στοιχείο σε σύγκριση με τη νόρμα, ότι πράγματι ο παραβατικός άνθρωπος ωθείται από διαμαρτίες ή ελλιπείς «καταθέσεις» στην τράπεζα του DΝΑ.

Ανάλογα με τον βαθμό και την πληρότητα της πληροφόρησής μας πάνω στην γενεσιουργό Αιτία της υπάρξεως του Κακού στον κόσμο, κρίνουμε και κατανοούμε, δικάζουμε, μισούμε ή συγχωρούμε, αποστρεφόμαστε ή ανεχόμαστε μια παραβατική πράξη ακόμη και ακραία όπως ένα έγκλημα, απεχθές αυτό καθαυτό.

Ένα τέτοιο ακραίο θέμα αντιμετώπισε δραματουργικά η Αγγλίδα συγγραφέας Μπραϊόνι Λέιβερι γράφοντας το έργο της «Καυτός πάγος» που κάνει μεγάλη καριέρα διεθνώς και τώρα παίζεται στο θέατρο «Εξαρχείων». Ένας παιδόφιλος βιάζει μικρά κοριτσάκια και τα σκοτώνει. Η Λέιβερι, με προσοχή και άκρα διάκριση, προχωρεί με λεπτούς χειρισμούς στην ανάλυση της προσωπικότητας της διαταραγμένης του δράστη συναρτήσει δύο καίριων παραγόντων: της μάνας ενός θύματος και μιας κοινωνικής λειτουργού ψυχολόγου. Το Συναίσθημα και η Λογική. Οι δύο τρόποι να πλησιάζουμε τα φαινόμενα: η συμπάθεια και η Επιστήμη, εν θερμώ και εν ψυχρώ, in vivo και in vitro.

Τρία και τα πρόσωπα του δράματος. Το έργο δομείται με σύντομους διαλόγους των προσώπων γύρω από τρεις άξονες-μονολόγους . Η μάνα αυτοαναλύεται και προχωρεί από το μίσος στην κατανόηση για να καταλήξει στη συγχώρηση. Η ψυχολόγος από τη θεωρία και τους γενικούς κανόνες μιας αντικειμενικής ταξινόμησης των παραβατικών πράξεων στην ειδική περιπτωσιολογία, στην εξατομίκευση μιας εγκληματικής, με καθαρά υποκειμενικά κίνητρα, απεχθούς πράξης.

Ο εγκληματίαςπορεύεται σε δύο ώρες που διαρκεί το δράμα από την ενστικτώδη αρπακτική επιθυμητική ορμή στη συνειδητοποίηση της ενοχής, στη μετάνοια και στην ντροπή ενώπιον της μακρόθυμης αγάπης.

Όταν τελειώσει το δράμα οι τρεις παράγοντές του έχουν πλήρως μεταλλαχθεί τόσο ώστε ο άξονας του έργου έχει τελείως αλλάξει προσανατολισμό

ΙΝFΟ

«Καυτός πάγος» στο θέατρο «Εξαρχείων»(Θεμιστοκλέ- ους 69, Εξάρχεια.
Τηλ. 210-3300.879)

και από το Κακό έχει με-τατοπιστεί στο Καλό. Οι δίαυλοι από τους οποίους έχουν περάσει τα τρία πρόσωπα για να οδηγηθούν το καθένα στην προσωπική του κάθαρση είναι τελείως διαφορετικοί. Η μητέρα φτάνει στην υποχώρηση μέσω μιας διεισδυτικής μύησης που υφίσταται από τη μεγαλύτερη κόρη της που έχει δεχθεί την ευεργετική επίδραση του ανατολικού εσωτερισμού, της προσευχής και της αναζήτησης της απόλυτης νιρβάνα. Η ψυχίατρος που αισθάνεται έναν τρομερό κλονισμό όταν μέσα στην απολινωμένη επιστημονική της καριέρα εισβάλλει ο έρωτας, η μοιχεία και η απώλεια του ερωτικού συντρόφου. Ο εγκληματίας παιδόφιλος, που υπέστη στην τρυφερή του ηλικία σεξουαλική κακοποίηση από τον πατέρα του, χρησιμοποιεί τη χαμένη τρυφερότητα ως δόλωμα, για να παρασύρει τα μικρά θύματά του, να γεμίσει τη μοναξιά του και να οδηγηθεί στον φόνο χωρίς να συνειδητοποιεί το Κακό.

Η συγγραφέας φαίνεται να αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στις δύο βασικές θεωρίες για την εγκληματική προσωπικότητα- τη γενετική και την κοινωνική-ψυχολογική- ή να προσπαθεί να τις συζεύξει.

Η γραφή του έργου αγχώδης , αποσπασματική, σχεδόν χαώδης, αποτυπώνει τις τρεις τροχιές που οδεύουν ιλιγγιωδώς προς τον μεγάλο ωκεανό της συγκατάβασης στα Ανθρώπινα.

Έχει ενδιαφέρον να τονίσω πως σπάνια συμβαίνει ένα τόσο ωμό, απαίσιο, τερατώδες έγκλημα να μας καθηλώνει και μαζί με τους τρεις ήρωες να οδηγούμαστε και οι θεατές σε μια απροσδόκητη ανακούφιση, ένα αλάφρωμα ψυχής, για να μην πω Κάθαρση.

Χωρίς να εκληφθεί ό,τι πω βλασφημία, η Λέιβερι κατορθώνει ό,τι ο Σοφοκλής με τον Οιδίποδα, ο Σαίξπηρ με τον Ριχάρδο τον Γ΄, ο Μπίχνερ με τον Βόιτσεκ, να σκύψουμε πάνω στον αμαρτωλό και να τον κατανοήσουμε, να τον οικτίρουμε και ως εκ τούτου να τον ανεχθούμε, βέβαιοι όντες ότι ο Άνθρωπος είναι Αμαρτία, ένα ατελές, ημιτελές ζώο που πασχίζει να τιθασεύσει τα ένστικτά του και πάντα σαν την γριά Χαδούλα, τη Φόνισσα του Παπαδιαμάντη, πνίγεται στο ποτάμι μεταξύ της θείας και της ανθρώπινης Δικαιοσύνης.

Η παράσταση στο θέατρο «Εξαρχείων» είναι συγκλονιστικά λιτή, γυμνή, εκκρεμούσα, μετέωρη, όπως όλα τα ανθρώπινα ελεεινά και φοβερά παθήματα που αναζητούν οδόν καθάρσεως και λυτρώσεως. Ο Τάκης Βουτέρης είχε άλλη μια φορά μια εντελέστατη μετάφραση της Αννίτας Δεκαβάλλα. Ένα τρισυπόστατο κείμενο με άξονες τον συναισθηματικό συγκινησιακό λόγο της μητέρας, τον νηπιώδη του εγκληματία και κατά βάση τον επιστημονικό της ψυχολόγου, το μετέτρεψε σε ρέον δραματικό όχημα συχνά με μουσικές δονήσεις.

Η Εύα Μανιδάκη σχεδίασε έναν αρχιτεκτονικά ανάλογο χώρο με το αρχαίο θέατρο- λογείο, ορχήστρα – θεολογείο έτσι ώστε το δράμα πήρε το κύρος και το μέγεθος ενός τραγικού Μύθου.

Ο Πλάτων Ανδριτσάκης, από τους λίγους συνθέτες μας που έχει συλλάβει σε βάθος τι σημαίνει σκηνική μουσική, δηλαδή ότι δεν είναι υπογράμμιση συναισθημάτων, δεν είναι χαλί στήριξης του λόγου, αλλά βάθος πεδίου, ένας είδος υποκατάστασης του αρχαίου χορικού, ως φίλτρου των σκηνικών δρωμένων.


Σκηνικές σιωπές ως μουσικές παύσεις

Ο Βουτέρης ως σκηνοθέτης μοίρασε με μέτρο και λιτότητα τις φωνές και τις σωματικές σημάνσεις αλλά και τις σκηνικές σιωπές , ως μουσικές παύσεις. Ο ίδιος στον άκρως επικίνδυνο να διολισθήσει σε εντυπωσιασμούς ή εξιμπισιονισμούς ρόλο, έπλασε μια σημαίνουσα μάσκα υπαρξιακής διαθεσιμότητας και απορίας συνδυασμένη με μια «θεία» απλοϊκότητα, κάτι σαν μείγμα εκρηκτικό αφέλειας, αθωότητας και πανούργας στρατηγικής αρπακτικού χαμαιλέοντα.

Η Αννίτα Δεκαβάλλα, στον ρόλο της μητέρας που διατρέχει μέσα από συμπληγάδες το μονοπάτι από το μίσος και την ανελέητη επιθυμία τιμωρίας στη συγχώρηση και την Α γάπη, βρήκε εύφορους τρόπους να κάνει το πέρασμα παραδεκτό όπως το χιούμορ, τον αυτοσαρκασμό και την ειρωνεία. Η Ανθή Ανδρεοπούλου είχε να αντιμετωπίσει μια μεγάλη δυσκολία. Η συγγραφέας τη φόρτωσε με πολύ θεωρητικό επιστημονικό και συχνά δυσπρόσιτο ως ορολογία αποδεικτικό υλικό πλάι στα προσωπικά της προβλήματα και την επαγγελματική της ευσυνειδησία ως παρηγορητή και ψυχρού παρατηρητή. Χωρίς μεγάλες αβαρίες τα έβγαλε πέρα.

Το έργο παρόλο το θέμα του δεν είναι ούτε αβάσταχτο ούτε σκληρό. Το διαρρέει μια περίεργη αύρα συγκατάβασης για τις ανθρώπινες ατέλειες και τη φιλανθρωπία. Κάτι σαν μια συγκαταβατική τραγωδία.