Δρόμοι

Από την επιβολή…

… της εκσυγχρονιστικής δικτατορίας του Κεμάλ Ατατούρκ πάνω στα ερείπια της
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το 1923, η Δυτική Ευρώπη συνυπήρχε χωρίς προβλήματα
εδώ και οκτώ δεκαετίες με την Τουρκία. Η λευκή ημισέληνος πάνω στο κόκκινο
φόντο δεν θύμιζε πια αίμα ή σωρούς από κρανία (άλλωστε η Κύπρος ήταν πολύ
μακριά από την Εσπερία). Όσο η ευρωπαϊκή κοινότητα απλωνόταν ανατολικά, τόσο η
Τουρκία έδινε την εντύπωση ότι ήθελε να ξεκόψει από τις ασιατικές ρίζες της
και να ενωθεί με την ευρωπαϊκή Δύση.

Ο πόλεμος…

… που πολεμάει σήμερα η Τουρκία δεν είναι για να καταλάβει τη Βουδαπέστη και
τη Βιέννη με τα όπλα, αλλά για να γίνει κι αυτή ευρωπαϊκή. Την ίδια ώρα, η
Ευρώπη υποβάλλει σε συνεχείς ελέγχους τη «χοληστερόλη» που φράζει της αρτηρίες
της τουρκικής δημοκρατίας, γράφει ο Έντσο Μπετίζα στην «Κοριέρε ντέλα Σέρα» –
μια παρομοίωση που μας φέρνει στον νου την εποχή που ο τσάρος της Ρωσίας
χαρακτήριζε την Οθωμανική Αυτοκρατορία «μεγάλο ασθενή». Όμως, ποιος ιός είναι
εκείνος που κατατρώγει περισσότερο αυτή τη χώρα που είναι σήμερα μια
μικρογραφία της παλιάς αυτοκρατορίας; Η ανάπηρη δημοκρατία; Ο ισλαμικός
πυρετός; Η ευρωισλαμική παρενδυσία (ο φερετζές κάτω από το κεμαλικό φράκο); Η
σύγχρονη Τουρκία παρουσιάζεται με τουλάχιστον δύο πρόσωπα: ένα από το πρόσφατο
κεμαλικό παρελθόν και ένα άλλο από το σκοτεινό ισλαμικό παρόν. Μπροστά στα
μάτια της Δύσης βάζει ένα αίνιγμα παρόμοιο με εκείνο της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας, το οποίο ακόμη προσπαθούν να ξεδιαλύνουν οι ιστορικοί και οι εθνολόγοι.

Τι ήταν…

… η Οθωμανική Αυτοκρατορία, όταν, τον δέκατο έκτο αιώνα, γινόταν η
μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη στον κόσμο; Ένα συνονθύλευμα 36 εθνοτήτων, που
απλώνονταν από την Ουγγαρία μέχρι την Αλβανία κι από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι
την Αλγερία, με σουλτάνους και βεζίρηδες που σπάνια ήταν γνήσιοι Τούρκοι. Η
κυρίαρχη πίστη ήταν το Ισλάμ, το τελετουργικό βυζαντινό, η γλώσσα αραβική. Ένα
ακόμη συνονθύλευμα, η σύγχρονη Τουρκία, θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα επινόημα
του κόμματος των Νεοτούρκων από το οποίο προερχόταν ο Ατατούρκ. Ο εθνικισμός
τους (που ήταν εν μέρει τεχνητός, στα ευρωπαϊκά πρότυπα), από τη μια μεριά
γέννησε ένα βίαιο μεταρρυθμιστικό κίνημα και από την άλλη αναγέννησε το
παραδοσιακό ισλαμικό αίσθημα.

Ο Μπέρναρντ Λιούις…

… που μελετάει τη Μέση Ανατολή, θα γράψει πολλές φορές πως η κεμαλική
Τουρκία εξευρωπαΐστηκε στους θεσμούς της Άγκυρας και στα ήθη της
Κωνσταντινούπολης, χωρίς ωστόσο να εξευρωπαϊστεί στο δίκαιο, στη νοοτροπία και
στη δημοκρατική θεώρηση του κόσμου. Αυτός ο τόσο περιορισμένος εξευρωπαϊσμός
είναι πολύ περισσότερο ένα τεχνικό γεγονός παρά ένα πολιτισμικό θαύμα. Και για
πολλά χρόνια ακόμη θα αποτελεί έναν γρίφο ιστορικό, μετέωρο ανάμεσα στις
στέπες της Ανατολής και τη Μεσόγειο, που πάνω του θα σπαζοκεφαλιάζει η Ευρώπη.