Υποχρεωτικό μάθημα υγιεινής ζωής ο διαβήτης στα παιδιά

Εδώ και μερικά χρόνια έχει θεσπισθεί να εορτάζεται ως η Παγκόσμια Ημέρα του Διαβήτη η ημέρα των γενεθλίων του Frederick Banting – του Καναδού επιστήμονα ο οποίος το 1921 ανακάλυψε την ινσουλίνη.

Η ημέρα αυτή, που εορτάζεται διεθνώς, έχει σκοπό να ευαισθητοποιήσει τον κόσμο για τη μάστιγα του διαβήτη, ο οποίος συνεχώς αυξάνεται σε συχνότητα απειλώντας όλους τους πληθυσμούς της γης.

Ενώ για τους ενήλικες ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελεί το σημαντικότερο νόσημα φθοράς, στα παιδιά θεωρείται «κεραυνός εν αιθρία».

Η συχνότητα του «διαβήτη των ενηλίκων», του διαβήτη τύπου 2, έχει αρχίσει να παίρνει τεράστιες διαστάσεις, προσβάλλοντας πάνω από το 5% του πληθυσμού στις αναπτυγμένες χώρες. Ο «παιδικός διαβήτης» – ο διαβήτης τύπου 1 ή ινσουλινοεξαρτώμενος διαβήτης – μολονότι δεν υπερβαίνει το 10% του συνόλου των κρουσμάτων της νόσου, παρουσιάζει σημαντική αύξηση της συχνότητάς του κατά τα τελευταία 30 χρόνια.

Για λόγους που δεν έχουν διευκρινιστεί, η μεγαλύτερη συχνότητα διαβήτη τύπου 1 απαντάται στη Φινλανδία και γενικότερα τις Σκανδιναβικές χώρες (55 νέες περιπτώσεις ανά 100.000 παιδιά το χρόνο), ενώ η συχνότητα στην Ελλάδα δεν υπερβαίνει τα 10 νέα κρούσματα ανά 100.000 παιδιά το χρόνο.

Η αιτία του διαβήτη τύπου 1 παραμένει άγνωστη. Ενοχοποιούνται διάφορες ιώσεις οι οποίες, προσβάλλοντας είτε το έμβρυο είτε το βρέφος, ενεργοποιούν αυτοάνοσους μηχανισμούς που προκαλούν την παραγωγή αντιπαγκρεατικών αντισωμάτων, κυτταροκινών κ.λ.π..

Η παραγωγή αυτών των ουσιών οδηγεί μέσα σε λίγους μήνες ή και χρόνια σε καταστροφή των κυττάρων του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη (των β-κυττάρων), με τελικό επακόλουθο την ανεπάρκεια της ινσουλίνης στον οργανισμό.

Η έλλειψη ινσουλίνης συμβάλλει στην αύξηση της γλυκόζης (σακχάρου) στο αίμα, η οποία δεν μπορεί πλέον να χρησιμοποιηθεί από τον οργανισμό, με αποτέλεσμα να «καίγεται» λίπος και να προκαλείται κετοξέωση, καθώς και λεύκωμα που έχει ως συνέπεια την απώλεια βάρους.

Η κετοξέωση είναι η συσσώρευση επικίνδυνων χημικών ουσιών (λέγονται κετόνες) στον οργανισμό που αποτελούν προϊόντα της διασπάσεως του λίπους.

Η αύξηση του σακχάρου στο αίμα συνοδεύεται από απώλεια σακχάρου στα ούρα και αφυδάτωση. Αν δεν αντιμετωπιστεί ο πάσχων έγκαιρα με χορήγηση υγρών, ηλεκτρολυτών και ινσουλίνης, κινδυνεύει να χαθεί σε μερικές εβδομάδες, πράγμα που συνέβαινε μέχρι προ 80 ετών πριν ανακαλυφθεί η ινσουλίνη.

Η νόσος είναι ισόβια και απαιτεί 2-4 ενέσεις ινσουλίνης καθημερινώς, προσεγμένη υγιεινή διατροφή και πολλές μετρήσεις των τιμών του σακχάρου στο αίμα, για την καλύτερη ρύθμιση των επιπέδων του, καθώς και συχνή άσκηση.

Για την αυτορύθμιση αυτή, απαιτείται καλή εκπαίδευση τόσο των παιδιών, όσο και του άμεσου περιβάλλοντός τους. Απαιτείται επίσης δυνατότητα 24ωρης επικοινωνίας με διαβητολογικό κέντρο, γιατί ο διαβήτης μπορεί ανά πάσα στιγμή να οδηγήσει σε υπογλυκαιμία ή υπεργλυκαιμία με κετοξέωση – καταστάσεις δυσάρεστες για τον πάσχοντα αλλά και επικίνδυνες.

Η καλή ρύθμιση του διαβήτη είναι απαραίτητη για την πρόληψη ή τουλάχιστον τη καθυστέρηση των επιπλοκών του, όπως η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια, η νεφροπάθεια, η νευροπάθεια, οι καρδιαγγειακές βλάβες κ.λ.π.

Ευτυχώς οι επιπλοκές αργούν να παρουσιαστούν, όταν υπάρχει καλή ρύθμιση του σακχάρου, αλλά απαιτείται συχνός προληπτικός έλεγχος και έγκαιρη αντιμετώπιση τυχόν εμφανιζομένων συμπτωμάτων. Με τα υπάρχοντα φάρμακα προλαμβάνει τη νεφροπάθεια, ενώ η εφαρμογή ακτινών λέιζερ σταματά την εξέλιξη των βλαβών στον βυθό του ματιού.

Βεβαρημένη κληρονομικότητα στους πάσχοντες με διαβήτη τύπου 1 συνήθως δεν διαπιστώνεται. Φαίνεται ότι η νόσος, όπως και οι επιπλοκές της, εμφανίζονται συνήθως σε άτομα που διαθέτουν συνδυασμό παθολογικών γονιδίων.

Ο διαβήτης αυτός ουσιαστικά διδάσκει στους νέους να ζουν υγιεινά. Το κάπνισμα, καθώς και οι διατροφικές καταχρήσεις ή παρεκτροπές, είναι λίαν βλαπτικές. Οι πάσχοντες και οι οικογένειές τους χρειάζονται καλή εκπαίδευση για τη νόσο, καθώς επίσης και ψυχολογική υποστήριξη. Η τελευταία είναι απαραίτητη στους εφήβους, στους οποίους γεννώνται πολλά ερωτήματα για το μέλλον τους, την επαγγελματική αποκατάσταση και τη δημιουργία οικογένειας.

Προς το παρόν όμως, τα παιδιά αντιμετωπίζονται με 2-4 ενέσεις ημερησίως, αλλά όλο και μεγαλύτερος αριθμός επιδιώκει την τοποθέτηση αντλίας ινσουλίνης, μίας μικροσκοπικής συσκευής την οποία μπορούν να φορούν στη ζώνη.

Γίνονται έρευνες για τη μετατροπή της αντλίας σε «τεχνητό πάγκρεας» με δυνατότητα να συνοδεύεται από αισθητήρα σακχάρου, ο οποίος και θα ελέγχει τη δοσολογία της χορηγούμενης ινσουλίνης. Υπάρχουν επίσης, νέες προοπτικές με την εισπνεόμενη ινσουλίνη, η οποία όταν κυκλοφορήσει θα ανακουφίσει ασφαλώς του πάσχοντες από το φορτίο των ενέσεων.

Η ιατρική επιστήμη προχωρεί με ταχείς ρυθμούς, ρίχνοντας μεγάλο βάρος στην επίλυση των προβλημάτων που δημιουργεί ο διαβήτης τύπου 1. Αναμένονται σύντομα σημαντικές εξελίξεις στην πρόληψη και τη θεραπεία, αλλά έως τότε οι πάσχοντες δεν πρέπει να παραμελούν την όσο το δυνατό καλύτερη ρύθμιση του σακχάρου τους.

Μέχρι πρότινος τα παχύσαρκα παιδιά και οι έφηβοι δεν ανήκαν γενικώς στην κατηγορία υψηλού κινδύνου για ανάπτυξη διαβήτη τύπου 2, επειδή πολλά από τα προβλήματα που σχετίζονται με την παχυσαρκία εθεωρούντο ως εμφανιζόμενα στο πολύ απώτερο μέλλον.

Εντούτοις, πρόσφατα στοιχεία αποδεικνύουν ότι η παχυσαρκία σήμερα προσβάλει ολοένα περισσότερους νέους και μάλιστα με επιδημικές διαστάσεις, γεγονός που έχει μεγάλες συνέπειες τόσο στον τρόπο ζωής, όσο και στην κατάσταση της υγείας κατά την ενήλικη ζωή.

Αμερικανικές στατιστικές δείχνουν διπλασιασμό της επίπτωσης της παχυσαρκίας σε παιδιά και νεαρούς ενηλίκους κατά τα τελευταία 40 χρόνια. Η αύξηση των κρουσμάτων αφορά ιδιαίτερα τα κορίτσια και τις νεαρές γυναίκες. Αξίζει να σημειωθεί ότι παράλληλα έχει αυξηθεί και η συχνότητα της υπέρτασης, της υπερλιπιδαιμίας (αυξημένη χοληστερόλη, τριγλυκερίδια) και του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 στους εφήβους.

Στην αντιμετώπιση της εφηβικής παχυσαρκίας πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η ύπαρξη δύο ενδοκρινικών καταστάσεων (του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 και του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών), που ενίοτε συνυπάρχουν και δυσχεραίνουν την αγωγή και την αναπαραγωγική φροντίδα.

Είναι συνεπώς εμφανές ότι μαζί με την παχυσαρκία, καθώς και με την ανεπαρκή σωματική άσκηση, λόγω τηλεόρασης και ηλεκτρονικών υπολογιστών, ένας νέος κίνδυνος αναφύεται για τους εφήβους μας, ο διαβήτης τύπου 2.

Είναι επίσης σαφές ότι η χρόνια υπεργλυκαιμία εξαιτίας του τύπου 2 διαβήτη, αποτελεί σοβαρό παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση μακροχρόνιων επιπλοκών, στις οποίες περιλαμβάνονται η πρώιμη ανάπτυξη καρδιαγγειακής νόσου, νεφρικής ανεπάρκειας, μείωσης της οπτικής οξύτητας, ακόμη και οι ακρωτηριασμοί. Είναι, συνεπώς, αναγκαίο να παρέχουν οι παιδίατροι συμβουλές προς τους γονείς για την πρόληψη του διαβήτη τύπου 2 και να θέτουν έγκαιρα τη διάγνωση της νόσου, παρέχοντας την ενδεικνυόμενη θεραπεία.

Σε αντίθεση με τον ινσουλινοεξαρτώμενο τύπου 1 διαβήτη ο οποίος οφείλεται αποκλειστικά σε διαταραχή της έκκρισης ινσουλίνης, ο τύπου 2 διαβήτης οφείλεται σε διάφορες διαταραχές του οργανισμού στη διατήρηση της φυσιολογικής ομοιόστασης της γλυκόζης.

Συνήθως ο διαβήτης τύπου 2 οφείλεται σε ινσουλινική αντίσταση, διαταραχή στην έκκριση ινσουλίνης και στην προοδευτική ανεπάρκεια των β-κυττάρων που παράγουν ινσουλίνη στο πάγκρεας.

Είναι γνωστό ότι η παχυσαρκία αυξάνει την αντίσταση στην ινσουλίνη και προδιαθέτει για την εμφάνιση διαβήτη. Στα παιδιά διαβητικών γονέων ανευρίσκεται συχνά συνδυασμός επίδρασης γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, με συνέπεια να καθίστανται τα παιδιά περισσότερο ανθεκτικά στην ινσουλίνη, καθώς κερδίζουν επιπρόσθετο βάρος, σε σύγκριση με εκείνα χωρίς οικογενειακό ιστορικό διαβήτη.

Ο διαβήτης τύπου 2 χαρακτηρίζεται συνήθως από ήπια έναρξη. Οι πάσχοντες εμφανίζουν ανθεκτικότητα στην ινσουλίνη και σχετική ινσουλινική ανεπάρκεια. Αρχικά τουλάχιστον δεν χρειάζονται χορήγηση ινσουλίνης.

Η ηλικία διάγνωσης αντιστοιχεί με την είσοδο στην εφηβεία, στην οποία υπάρχει ούτως ή άλλως ανθεκτικότητα στην ινσουλίνη. Τα πάσχοντα άτομα είναι συνήθως παχύσαρκα. Αν δεν είναι, μπορεί να εμφανίζουν κεντρική υπερλίπωση (περικοιλιακή παχυσαρκία), η οποία αιτιολογικά σχετίζεται με αντοχή στην ινσουλίνη.

Άσχετα με την τελική διαγνωστική κατάταξη, οι έφηβοι που προσέρχονται στους γιατρούς σοβαρά επηρεασμένοι και με σημαντική υπεργλυκαιμία (επίπεδα σακχάρου μεγαλύτερα από 300 mg/dl) πρέπει να αντιμετωπίζονται αρχικά με ινσουλίνη και ενδοφλέβια υγρά σε περίπτωση που είναι αφυδατωμένοι.

Αργότερα μπορεί να διακοπεί η ινσουλίνη και να συνεχιστεί η καθιερωμένη αγωγή για θεραπεία του διαβήτη τύπου 2, εφ’ όσον βέβαια έχει αποκλεισθεί η ύπαρξη διαβήτη τύπου 1. Θα πρέπει επίσης να γίνεται παρακολούθηση της γλυκόζης (σακχάρου) αίματος, των λιπιδίων του αίματος (λ.χ. χοληστερόλης), της αρτηριακής πίεσης και της ύπαρξης τυχόν επιπλοκών.

Στην αντιμετώπιση του διαβήτη είναι σημαντική η εκπαίδευση του πάσχοντος στον αυτοέλεγχο (μέτρηση) της γλυκόζης στο αίμα. Με τον τρόπο αυτό ο έφηβος μετέχει στη θεραπεία του και θα είναι σε θέση να συμβάλλει στην καλύτερη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα του. Οι τιμές της γλυκόζης επηρεάζουν τα επίπεδα της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης (συμβολίζεται HβΑ1C και αντανακλά τα επίπεδα του σακχάρου το τελευταίο τρίμηνο).

Ένα συχνό πρόβλημα στον διαβήτη τύπου 2 είναι οι δυσλιπιδαιμίες, οι οποίες αυξάνουν κατά δύο έως τέσσερις φορές τις πιθανότητες αναπτύξεως καρδιαγγειακής νόσου.

Στους εφήβους με αυτή τη μορφή διαβήτη, πρώτο θεραπευτικό μέλημα είναι η τροποποίηση της διατροφής, ούτως ώστε να επιτευχθούν όσο το δυνατό πιο φυσιολογικές τιμές γλυκόζης στο αίμα, φυσιολογικά επίπεδα λιπιδίων, μείωση του σωματικού βάρους και, βεβαίως, φυσιολογική αύξηση και ανάπτυξη.

Η κατανάλωση υδατανθράκων μοιράζεται στη διάρκεια της ημέρας, η δίαιτα όμως πρέπει να εξατομικεύεται. Απαραίτητο είναι επίσης να αποφεύγονται οι εξαιρετικά ολιγοθερμιδικές (στερητικές) δίαιτες.

Ανεξάρτητα από την μείωση του σωματικού βάρους, η άσκηση είναι πολύ σημαντική, γιατί αυξάνει την μεταφορά γλυκόζης στους σκελετικούς μυς. Στους εφήβους με διαβήτη συνιστάται τουλάχιστον ταχεία βάδιση επί 150 λεπτά εβδομαδιαίως.

Ανάλογα με την αντοχή του, ο έφηβος μπορεί να αρχίζει με 10 έως 15 λεπτά βάδισης ημερησίως ή ακόμη με ελαφρά αεροβική άσκηση, και προοδευτικά να αυξάνει την διάρκεια της άσκησης για να καταλήξει στα 150 λεπτά την εβδομάδα. Η άσκηση προτιμότερο είναι να γίνεται με ένταξη σε ομάδα ή μαζί με ολόκληρη την οικογένεια – πράγμα που ούτως ή άλλως προτιμούν οι έφηβοι.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο περιορισμός της προσλαμβανομένης ποσότητας υδατανθράκων θα έχει ως αποτέλεσμα μείωση της μεταγευματικής γλυκόζης μέσα σε τέσσερις ημέρες, ενώ η μείωση του σωματικού βάρους θα επηρεάσει τα επίπεδα προγευματικής γλυκόζης μετά από μήνες.

Εάν δεν επιτευχθεί ελάττωση των επιπέδων της γλυκόζης σε 3 μήνες μετά από σημαντική μείωση του βάρους, είναι πιθανό να μην επαρκεί μόνο η άσκηση και η δίαιτα, οπότε ο γιατρός θα προχωρήσει στη χορήγηση υπογλυκαιμικών φαρμάκων από το στόμα (μετφορμίνης) ή και ινσουλίνης. 

Ο Xρήστος Σπ. Μπαρτσόκας είναι ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής στο Τμήμα Νοσηλευτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρόεδρος στο Ελληνικό Τμήμα του Διεθνούς Ιδρύματος Έρευνας για το Νεανικό Διαβήτη (JDRF) και διευθυντής στην Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ