Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης και ο «αθώος γίγας» της ζωγραφικής

«Η Λαγκάδα», Δ. Ζωγράφος – Ι. Μακρυγιάννης. Υδατογραφία σε χαρτόνι, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη. Ο Ισμαήλ Πασάς εκστρατεύει κατά της Λαγκάδας με πέντε χιλιάδες στρατιώτες. Οι Τούρκοι προέρχονταν από το Κομπότι όπου «επληγώθη ο Καραϊσκάκης εις τους όρχεις, καθ’ ην στιγμήν ξεβρακωθείς, ύβριζε τους Τούρκους δεικνύων προς αυτούς τα νώτα του»

«Ο Μακρυγιάννης κατανέμει τα θέματα σε 26 πίνακες: οι 21 παριστάνουν πολεμικά
γεγονότα· από τους υπόλοιπους 5, οι 4 παριστάνουν ισάριθμους συμβολισμούς και
ο πέμπτος είναι η δική του προσωπογραφία», γράφει ο Σπύρος Ασδραχάς. Στη σειρά
«Πινακοθήκη του Νέου Ελληνισμού – Οι Μεγάλοι Έλληνες Ζωγράφοι» που προσφέρουν
στους αναγνώστες τους «ΤΑ ΝΕΑ», αύριο Σάββατο, δύο εκτενή κείμενα, ένα του
καθηγητή της Ιστορίας Σπύρου Ασδραχά, κι ένα ακόμη του ζωγράφου Γιάννη
Τσαρούχη, εξηγούν αναλυτικά την τέχνη του Παναγιώτη Ζωγράφου, του λαϊκού
εικαστικού καλλιτέχνη στον οποίο ο στρατηγός Μακρυγιάννης ανέθεσε το έργο της
αποτύπωσης, σε εικόνες, του επαναστατικού αγώνα.

Το βιβλίο περιέχει έτσι μια συναρπαστική ανάλυση των εικόνων (που
αποτυπώνονται με ενάργεια στις πολυτελείς έγχρωμες σελίδες της έκδοσης), της
τεχνοτροπίας του καλλιτέχνη και όλων των επιρροών του, του χρονικού της
δημιουργίας τους και της εκτύπωσής τους αλλά και της ιδεολογίας που
αποτυπώνουν οι συγκεκριμένες επιλογές.

«Η συμβολή του Μακρυγιάννη δεν περιορίζεται στην εκπόνηση τοπογραφικών σχεδίων
όπου θα ήταν σημειωμένη και η διάταξη των στρατευμάτων, ούτε στην υπόδειξη
τοπογραφικών αναλογιών με άλλα τοπία τα οποία επισκεπτόταν μαζί με τον
Ζωγράφο· ο Μακρυγιάννης υποβάλλει και επιβάλλει το όλο περιεχόμενο του πίνακα,
τη “σκέψη” του έργου, την αλληγορία, τους συμβολισμούς», λέει ο Σπύρος
Ασδραχάς. Έτσι επιβάλλει ως βάση της δημιουργίας τις στρατιωτικές
επιχειρήσεις. «Στους 21 πίνακες, το έργο των πολιτικών, οι εθνοσυνελεύσεις, η
άφιξη του Καποδίστρια, απουσιάζουν εντελώς: οι μόνοι που έχουν δικαίωμα στη
μνήμη και στην αναγνώριση είναι οι στρατιωτικοί παράγοντες του Αγώνα, ο ίδιος
ο Αγώνας είναι ταυτόσημος με την πολεμική δράση και αρετή των στρατιωτικών· αν
στα “Απομνημονεύματα” οι πολιτικοί γίνονται στόχος πολεμικής, κι ακόμα
περισσότερο αν θεωρούνται ως υπεύθυνοι για όλες τις αρνητικές όψεις της
Επανάστασης, στους πίνακες, που θέλουν να είναι μια απαθέστερη εξιστόρηση του
Αγώνα, εξαφανίζονται ολότελα, και μαζί μ’ αυτούς μια από τις κοινωνικές όψεις
της Επανάστασης, τα πρώτα Συντάγματα», καταλήγει ο Σπύρος Ασδραχάς.

Ο ίδιος ο Μακρυγιάννης, άλλωστε, κρατάει τον ρόλο του μόνου αντικειμενικού
κριτή του Αγώνα, κατηγορώντας – στα «Απομνημονεύματα» – όλους τους άλλους
ιστορικούς της Επανάστασης για μεροληψία: «Φκιάνει μίαν ιστορία ο Αλέξαντρος ο
Σούτζος εις το Γαλλικόν και λέγει σωτήρες της Ελλάδος τους φίλους του», δηλαδή
τον Μαυροκορδάτο και το αγγλικό κόμμα. «Βάνει κι ο Κωλέτης τον Σουρμελή,
στενόν φίλον του Γκούρα και της φατρίας τους, και φκιάνει ‘στορίαν και
κατηγοράγει ασυστόλως τον Δυσσέα, τον οχτρό του Κωλέτη, κι εγκωμιάζει πολύ τον
Γκούρα και τους φίλους του», δηλαδή το γαλλικό κόμμα.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ

«Άθλος ανάλογος με τη φιλοσοφία»

Ο στρατηγός Μακρυγιάννης σε πίνακα της συλλογής του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου

Σήμερα σώζονται οι 24 από τις 26 εικόνες που φιλοτέχνησε ο Παναγιώτης Ζωγράφος
με τους γιους του. Γύρω στα δυόμισι χρόνια δούλευαν στο σπίτι του στρατηγού
Μακρυγιάννη, στην αρχή στα κρυφά. «Γίγαντα της αθωότητας» και «διάσημο αθώο»
χαρακτηρίζει τον ζωγράφο ο Γιάννης Τσαρούχης. «Δίπλα στην ειδική γοητεία που
εξασκεί σε πάρα πολλούς η αθωότης, η ατζαμοσύνη, υπάρχουν και τα ζωγραφικά
χαρίσματα που ενδιαφέρουν πάντα εκείνους που έχουν καταλάβει βαθιά τι
αφάνταστα ανθρώπινος άθλος είναι η αληθινή ζωγραφική. Άθλος ανάλογος με αυτόν
της φιλοσοφίας και της επιστήμης». Και συμπληρώνει: «Η ελληνικότης του
Παναγιώτη Ζωγράφου δεν πρέπει να αναζητηθεί στη διαφορά των έργων του με τα
έργα των Ευρωπαίων ζωγράφων» – ο Μακρυγιάννης είχε κάνει στην αρχή ανάθεση σε
έναν Φράγκο, τον οποίο όμως έδιωξε. «Η διαφορά μεταξύ τους είναι διαφορά
ανάμεσα σε δύο είδη που είναι και τα δύο αρχαία, και μάλιστα της ίδιας εποχής,
δηλαδή της ελληνιστικής. Τόσο το χαρτογραφικό (που παρήγγειλε ο Μακρυγιάννης)
όσο και το ιστορικό είναι είδη που δημιούργησαν οι Έλληνες καλλιτέχνες στην
ελληνιστική εποχή».

INFO

Παναγιώτης Ζωγράφος, Στρατηγός Μακρυγιάννης, «Πινακοθήκη Νέου Ελληνισμού». Ο
τόμος διατίθεται στην τιμή των 6,5 ευρώ.