Πρόσωπα «Ενεργούμε όπως οι χελώνες»

Οι άνθρωποι δεν επενδύουν πια χρόνο και προσπάθεια για να αναπτύξουν
σχέσεις μεταξύ τους. Απομακρύνονται όλο και περισσότερο ο ένας από τον άλλον
και αποσύρονται στην ιδιωτική δραστηριότητα.

Ρόμπερτ Πάτναμ. Έρευνά του έδειξε ότι τα περί «κοινωνικού χωνευτηρίου» είναι ένας μύθος

Τη δυσοίωνη αυτή διαπίστωση έκανε ο καθηγητής στο Χάρβαρντ Ρόμπερτ Πάτναμ, στο
βιβλίο που εξέδωσε το 2000 με τον τίτλο «Bowling Alone» («Παίζοντας μόνος
μπόουλινγκ»). Με θέμα την αυξανόμενη απομόνωση των ανθρώπων και την κυριαρχία
του ιδιωτικού επί του συλλογικού στη σύγχρονη κοινωνία, το βιβλίο κατέστησε
τον Πάτναμ διεθνή ακαδημαϊκή διασημότητα. Τώρα ο καθηγητής σκιαγραφεί μια
ζοφερή εικόνα για τις διαβρωτικές επιδράσεις της φυλετικής και εθνοτικής
ποικιλίας σε μια κοινότητα. Η έρευνά του έδειξε πως όσο πιο ανομοιογενής είναι
μια κοινότητα τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι κάτοικοί της να εμπιστεύονται
οποιονδήποτε, από τον γείτονα έως το δήμαρχο. Όταν εμφανίζεται η
διαφορετικότητα, οι άνθρωποι μαζευόμαστε. «Ενεργούμε όπως οι χελώνες», λέει ο
καθηγητής. «Η επίδραση της διαφορετικότητας είναι χειρότερη από ό,τι
φανταζόμασταν. Και δεν είναι μόνο ότι δεν εμπιστευόμαστε ανθρώπους που δεν
είναι όπως εμείς. Σε ανομοιογενείς κοινότητες, δεν εμπιστευόμαστε ούτε τους
ανθρώπους που μας μοιάζουν». Τα δεδομένα δείχνουν πως όσο περισσότεροι
άνθρωποι διαφορετικών φυλών ζουν στην ίδια κοινότητα, έστω και όταν είναι της
ίδιας κοινωνικής και εισοδηματικής τάξης, τόσο μεγαλύτερη είναι η απώλεια της
εμπιστοσύνης.

Το συμπέρασμα αυτό είναι ιδιαίτερα απογοητευτικό και ο Πάτναμ δήλωσε στον Τζων
Λόυντ των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» που μίλησε μαζί του πως καθυστέρησε τη
δημοσιοποίηση της έρευνας μέχρις ότου μπορέσει να αναπτύξει προτάσεις για το
πώς μπορεί να αντισταθμιστούν οι αρνητικές πλευρές της διαφορετικότητας. «Θα
ήταν ανεύθυνο να προχωρήσω στη δημοσίευση χωρίς αυτές», εξηγεί και
υπογραμμίζει πως η μετανάστευση ωφελεί υλικά τόσο τις κοινωνίες που «εισάγουν»
όσο και εκείνες που «εξάγουν» μετανάστες και πως οι τάσεις που διαπιστώνονται
«έχουν κατασκευαστεί κοινωνικά και συνεπώς μπορεί να ανακατασκευαστούν
κοινωνικά». Αυτό που δεν πρέπει να κάνουμε, «είναι να λέμε ότι οι μετανάστες
πρέπει να γίνουν περισσότερο όπως εμείς», τονίζει ο Πάτναμ. «Αυτό που πρέπει
να κάνουμε, είναι να κατασκευάσουμε ένα νέο “εμείς”».

Μετά τη φήμη που απέκτησε με το «Bowling Alone», ο Πάτναμ είχε κληθεί στα
Ανάκτορα του Μπάκιγχαμ για να συμβουλεύσει σχετικά με τα προβλήματα της
πολυφυλετικής Βρετανίας. Στη διάλεξη δεν ήταν παρόντες οι εστεμμένοι, αλλά
ήταν όλοι οι στενότεροι σύμβουλοί τους και οι αυλικοί. Τους είπα, αφηγείται ο
Πάτναμ, πως «πρέπει να βρουν ένα ωραίο κορίτσι από το Μπανγκλαντές και να το
δώσουν για σύζυγο σε έναν από τους πρίγκιπες». Στο σημείο αυτό νεκρική σιωπή
έπεσε στην αίθουσα. «Μπομπ, ίσως να μην ήταν αυτό ακριβώς που περιμέναμε να
ακούσουμε να λες», του είπε αργότερα ο άνθρωπος της Ντάουνινγκ Στριτ που τον
συνόδευε.