Tο θαύμα του ανθρώπινου μυαλού

Αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση της επιστήμης στον 21ο αιώνα: η κατανόηση
του ανθρώπινου νου. Επιστήμονες σε όλον τον κόσμο παλεύουν να καταλάβουν πώς
λειτουργεί η διαδικασία της αντίληψης, της μνήμης, της μάθησης, της ελεύθερης
βούλησης και όλων των άλλων διανοητικών διεργασιών.

Πρωταγωνιστής σ’ αυτήν την προσπάθεια είναι η Βιολογία – διαψεύδοντας την
πεποίθηση του προηγούμενου αιώνα που ήθελε τη φιλοσοφία και την ψυχολογία στο
επίκεντρο της κατανόησης του ανθρώπινου μυαλού. Ουσιαστικά βρισκόμαστε μπροστά
σε έναν νέο επιστημονικό τομέα, τη Βιολογία του Νου, που χρησιμοποιεί τη
μοριακή βιολογία για να εισχωρήσει στα άδυτα του ανθρώπινου εγκεφάλου
διερευνώντας τα μυστήρια της ζωής.

Ο νέος αυτός επιστημονικός τομέας βασίζεται σε πέντε αρχές:

1. Δεν μπορείς να ξεχωρίσεις τον νου από τον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος
είναι το βιολογικό όργανο μέσω του οποίου λειτουργεί ο νους. Ουσιαστικά, ο
εγκέφαλος «διεκπεραιώνει» ό,τι πηγάζει από τον νου – τις κινήσεις, τον λόγο,
τη σκέψη, τα συναισθήματα, τη δημιουργικότητα.

2. Κάθε νοητική λειτουργία πραγματοποιείται μέσω νευρωνικών κυκλωμάτων,
τα οποία εντοπίζονται σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου.

3. Τα νευρωνικά κυκλώματα είναι φτιαγμένα από νευρικά κύτταρα.

4. Τα νευρωνικά κυκλώματα στέλνουν «σήματα» μέσα και ανάμεσα στα
νευρικά κύτταρα και για να το πετύχουν αυτό χρησιμοποιούν συγκεκριμένα μόρια.

5. Τα μόρια αυτά έχουν διατηρηθεί… στους αιώνες των αιώνων! Μερικά
από αυτά όχι μόνο παραμένουν στα εκατομμύρια χρόνια της εξέλιξης του
ανθρώπινου είδους, αλλά εντοπίζονται και σε πολύ «κατώτερους» οργανισμούς: σε
βακτήρια, έντομα και σαλιγκάρια! Οι οργανισμοί αυτοί χρησιμοποιούν τα ίδια
μόρια για να ελίσσονται και να προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους.

Με τις βασικές αυτές αρχές, η Βιολογία του Νου επιχειρεί να δώσει απαντήσεις
σε μια σειρά από ερωτήματα σχετικά με τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου
και την πορεία της εξέλιξής του. Όλοι οι ειδικοί συμφωνούν, βέβαια, πως
βρίσκεται ακόμη στα πρωταρχικά βήματα μιας δαιδαλώδους πορείας.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των επιστημόνων, στον 21ο αιώνα τη Βιολογία του Νου
θα απασχολήσουν τρία θεμελιώδη προβλήματα:

Από τα κύτταρα στα κυτταρικά συστήματα

Μέχρι πρότινος ήταν τα μεμονωμένα κύτταρα, οι πρωτεΐνες, τα γονίδια. Τώρα οι επιστήμονες ξέρουν πως για να εισχωρήσουν στα… γρανάζια του μυαλού πρέπει να στρέψουν την προσοχή τους στους συνδυασμούς που σχηματίζουν όλα τα παραπάνω

Βασικό μέλημα των επιστημόνων προκειμένου να κατανοήσουν, για
παράδειγμα, ποια νευρωνικά κυκλώματα ενεργοποιούνται για τα διάφορα είδη
μνήμης (αποτύπωση των χαρακτηριστικών ενός προσώπου, ενός τοπίου, την ανάμνηση
μιας εμπειρίας ή την απομνημόνευση μιας μελωδίας κ.ά.) είναι να αλλάξουν τον
τρόπο με τον οποίο έως τώρα σκέφτονταν τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Για να γίνει αυτό, οι βιολόγοι του Νου φεύγουν από την «καθιερωμένη» μελέτη
μεμονωμένων κυττάρων, πρωτεϊνών και γονιδίων και διερευνούν πλέον τα «δίκτυα»
που όλα αυτά δημιουργούν, καθώς συνδυάζονται μεταξύ τους. Από τους συνδυασμούς
αυτούς, εκείνες που προκαλεί περισσότερο τους επιστήμονες είναι τα νευρωνικά
κυκλώματα. Σε αυτά εκτιμάται ότι βρίσκεται το κλειδί για τη διερεύνηση πολλών
από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Το ζητούμενο είναι ο τρόπος με τον οποίο
οργανώνονται τα νευρωνικά κυκλώματα και το πώς αυτά ενεργοποιούνται εκ
περιτροπής, ανάλογα με το είδος της δραστηριότητας.

Προσοχή στην… προσοχή

H προσοχή – το πού στρέφεται ο… προβολέας του ανθρώπινου νου ανά πάσα στιγμή – αποτελεί σημαντικό σταθμό στην πορεία εξερεύνησης του εγκεφάλου

Από τα μέχρι στιγμής επιστημονικά δεδομένα, έχει γίνει σαφές στους
επιστήμονες ότι η προσοχή – η διαδικασία δηλαδή με την οποία ο εγκέφαλος
συγκεντρώνεται προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση κάθε φορά – κρύβει πολλές
απαντήσεις. H προσοχή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα συστατικά της
συνείδησης.

Ένα από τα σημεία στα οποία επικεντρώνονται οι επιστήμονες για τη διερεύνηση
της προσοχής είναι τα λεγόμενα «κύτταρα χώρου»: εντοπίζονται στον ιππόκαμπο
του εγκέφαλου (περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μακροπρόθεσμη μνήμη)
και καθορίζουν τον προσανατολισμό μας στον χώρο. Ουσιαστικά τα κύτταρα χώρου
φτιάχνουν έναν «χάρτη» του περιβάλλοντος κάθε φορά που η προσοχή εστιάζεται σε
αυτό.

Θα πρέπει λοιπόν να διερευνηθούν οι διαδικασίες με τις οποίες ενεργοποιούνται
τα κύτταρα αυτά και βοηθούν στην απομνημόνευση πληροφοριών σχετικά με τον
χώρο, καθώς και με ποιον τρόπο κάθε φορά που επιβιβάζεται κάποιος σε ένα
μεταφορικό μέσο θυμάται μικρές λεπτομέρειες από προηγούμενα ταξίδια του ή το
σπίτι όπου μεγάλωσε στο χωριό.

Μοριακή… κοινωνιολογία

Οι επιστήμονες αναζητούν τρόπο για να συνδυάσουν τη Βιολογία με την Κοινωνιολογία, ώστε να καλύψουν σφαιρικά τις λειτουργίες του μυαλού

Αφού απαντηθούν τα παραπάνω ερωτήματα και διερευνηθεί σε βάθος ο τρόπος
με τον οποίο συνδέονται και αλληλεπιδρούν συνειδητό και ασυνείδητο στον
άνθρωπο, απομένει ένα εξίσου σημαντικό ερώτημα: πώς θα μπορέσει η Βιολογία του
Νου να συνδυαστεί με την κοινωνιολογία, για να καταλήξουμε σε μοριακή
κοινωνιο-βιολογία;

Ήδη έχουν αρχίσει τα πρώτα βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση. Για παράδειγμα,
μια επιστημονική ομάδα από Πανεπιστήμιο Ροκφέλερ μελέτησε δύο είδη νηματόζωων
της οικογένειας Caenorhabditis elegans που τρέφονται με διαφορετικό τρόπο: το
ένα είδος αναζητά τροφή σε ομάδες και το άλλο κατά μόνας.

Διαπιστώθηκε η μόνη διαφορά τους σε έναν συγκεκριμένο πρωτεϊνικό υποδοχέα, τον
οποίο όταν τον μετέφεραν από το «κοινωνικό» στο «μοναχικό» νηματόζωο, το
δεύτερο «κοινωνικοποιήθηκε»!

Επιστήμονες παρατήρησαν ότι όταν η μαϊμού κάνει συγκεκριμένες κινήσεις με τα
χέρια (όπως το να βάλει την τροφή στο στόμα) ενεργοποιούνται ορισμένοι
νευρώνες στον φλοιό του εγκεφάλου τους. Οι ίδιοι νευρώνες «παίρνουν μπρος»
όταν μια μαϊμού βλέπει κάποια άλλη να κάνει την ίδια κίνηση.

Τέτοιες παρατηρήσεις υποδηλώνουν ότι η λειτουργία του μυαλού σχετίζεται όχι
μόνο με τη μοριακή του σύνθεση, αλλά και με το περιβάλλον και το κοινωνικό
πλαίσιο στο οποίο υπάρχει.

Απομένει, φυσικά, το πιο δύσκολο: η διερεύνηση της επίδρασης των παραπάνω στον
ανθρώπινο εγκέφαλο.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου – Δέσποινα Κουκλάκη