Aλλάζει η ιστορία του Aμαζονίου

Πριν από εκατομμύρια χρόνια, ο δεύτερος μεγαλύτερος ποταμός στον κόσμο δεν
έμοιαζε σε τίποτα με τη σημερινή του μορφή. Ο Αμαζόνιος δεν ήταν ποταμός, αλλά
ένα δίκτυο από λίμνες, που ενώνονταν μεταξύ τους με υδάτινα αυλάκια.

Ο Αμαζόνιος ξεκινά από τα υψίπεδα του Περού στον Ειρηνικό και καταλήγει στις ακτές της Βραζιλίας στον Ατλαντικό Ωκεανό διασχίζοντας 6.500 χιλιόμετρα και καταλαμβάνοντας μία έκταση δυόμισι εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων

Στα νεώτερα χρόνια η δυσκολία πρόσβασης και η διαφορετική νομοθεσία στις εννιά
χώρες που ποτίζονται από τα νερά του, έκανε δυσχερή τη μελέτη του από τους
επιστήμονες. Τα τελευταία χρόνια όμως οι ερευνητές κατάφεραν να φτάσουν σε
μέρη δυσπρόσιτα μελετώντας βράχους κι απολιθώματα, φέρνοντας έτσι στο φως
πολλά νέα στοιχεία που αλλάζουν την ιστορία του Αμαζονίου και μαζί τού
σπουδαιότερου δασικού πνεύμονα στον πλανήτη.

Τα καινούργια ευρήματα δείχνουν ότι η γέννηση του ποταμού ήταν μία περίπλοκη
διαδικασία που διήρκεσε εκατομμύρια χρόνια κι ότι η ανάπτυξη του Αμαζονίου
επηρέασε σημαντικά τα φυτά και τα ζώα που ζουν σήμερα στο οικοσύστημά του. Οι
επιστήμονες γνωρίζουν τώρα ότι ο ποταμός έθρεψε μία σειρά από
αλληλοσυνδεόμενες λίμνες στο εσωτερικό μεσαίο τμήμα της ηπείρου πριν βρει
απευθείας έξοδο στον Ατλαντικό Ωκεανό.

Ευρήματα – εξηγήσεις. Αυτό το τοπίο δημιούργησε τις ιδανικές συνθήκες
για να αναπτυχθούν υδρόβια και χερσαία είδη πολύ νωρίτερα από ό,τι πίστευαν
μέχρι σήμερα οι ειδικοί. Οι νέες ερμηνείες εξηγούν επίσης για πρώτη φορά το
περίεργο φαινόμενο της παρουσίας στα ποτάμια και τις λίμνες της Αμαζονίας
(όπως ονομάζεται η τεράστια αυτή έκταση των δυόμισι εκατομμυρίων τετραγωνικών
χλμ.) πλασμάτων που συνήθως ζουν στον ωκεανό, όπως τα δελφίνια.

«Για να μάθουμε πώς ο ποταμός διαμόρφωσε τη ζωή στην Αμαζονία πρέπει να
καταλάβουμε πώς και πότε σχηματίσθηκε», εξηγεί στο περιοδικό «Scientific
American» η Καρίνα Χουρν, γεωλόγος στο Ινστιτούτο Βιοποικιλότητας και
Δυναμικής των Οικοσυστημάτων στο Άμστερνταμ, που ερευνά αδιάκοπα τα τελευταία
χρόνια την περιοχή.

Τα ροζ ποταμίσια δελφίνια που ζουν στην Αμαζονία είναι απόγονοι πλασμάτων 20 εκατ. ετών

Ζωή πριν από 16 εκατ. χρόνια. H υπόθεση που έκαναν πολλοί επιστήμονες
τις τελευταίες δεκαετίες ήταν ότι την Αμαζονία κάλυπτε μία ρηχή θάλασσα στο
μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της και ότι η εντυπωσιακή βιοποικιλότητα του
δάσους του Αμαζονίου αναπτύχθηκε σχετικά πρόσφατα. Όμως οι νέες έρευνες
αποδεικνύουν ότι η ζωή στο δάσος βρισκόταν σε πλήρη άνθηση την περίοδο που
σχηματίσθηκε ο Αμαζόνιος πριν από 16 εκατομμύρια χρόνια. Βέβαια η ανάπτυξη του
σημερινού δάσους επηρεάστηκε σημαντικά από τη γέννηση και τη μεταμόρφωση του
ποταμού στη διάρκεια των αιώνων. Ο Αμαζόνιος έφτασε το σημερινό του μήκος και
βρήκε διέξοδο στον Ατλαντικό πριν από 10 εκατομμύρια χρόνια.

Εξελικτική επανάσταση. Χάρη στα νέα ευρήματα, οι επιστήμονες ξέρουν ότι
πριν από περίπου 15 εκατομμύρια χρόνια ο Αμαζόνιος ήταν η κοιτίδα μίας
εξελικτικής επανάστασης των ειδών. Όλα ξεκίνησαν με την ανύψωση της οροσειράς
των Άνδεων, που προκάλεσε τη γέννηση του Αμαζονίου. Ο ποταμός έθρεψε έναν
τεράστιο υγρότοπο που καταλάμβανε ολόκληρη την Αμαζονία για επτά εκατομμύρια
χρόνια. Θαλάσσιοι εισβολείς ταξίδεψαν στην περιοχή αρκετές φορές. Μετά την
εισβολή τους, το περιβάλλον των αλληλοσυνδεόμενων λιμνών του γλυκού νερού
αποδείχθηκε ιδανικό μέρος για την εμφάνιση και ανάπτυξη νέων υδρόβιων ειδών,
όπως τα μαλάκια που εξελίχθηκαν σε εκπληκτικά ποικίλο και πολυάριθμο πληθυσμό
μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Αργότερα, όταν οι λίμνες «παραμέρισαν»
για να περάσει ο ποταμός, τα περισσότερα μαλάκια και οστρακόδερμα, που ζούσαν
σε πιο ήρεμες συνθήκες, εξαφανίστηκαν.

H ανθρώπινη παρέμβαση συρρικνώνει επικίνδυνα την Αμαζονία τις τελευταίες δεκαετίες: παράνομη υλοτομία, ξηρασία, βιομηχανικά απόβλητα και ανεξέλεγκτη τουριστική εκμετάλλευση

Αντοχή της πανίδας. Παράλληλα, η συνεχής διαμόρφωση της τοπογραφίας
ευνόησε την εμφάνιση νέων φυτών και ζώων. Ένα από τα πιο ενθαρρυντικά ευρήματα
των καινούργιων επιστημονικών ερευνών είναι η εκπληκτική αντοχή της πανίδας
και χλωρίδας της Αμαζονίας. Τα τελευταία 23 εκατομμύρια χρόνια, όσα δηλαδή
υπάρχει το δάσος, τα φυτά και τα ζώα που κατοικούν εκεί έχουν ακμάσει κάτω από
δύσκολες συνθήκες και συνεχείς αλλαγές στο τοπίο: Την ανύψωση των Ανατολικών
Άνδεων, τη γέννηση του Αμαζονίου ποταμού και τον κατακλυσμό από θαλασσινό
νερό. Γι’ αυτό οι επιστήμονες διατηρούν τις ελπίδες τους ότι αυτός ο
μεγαλύτερος πνεύμονας του πλανήτη, που συρρικνώνεται επικίνδυνα λόγω της
ανθρώπινης παρέμβασης, θα αντέξει για πολύ ακόμα.

Απόγονοι ωκεάνιων πλασμάτων

Ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Αμαζονίας είναι τα δελφίνια, τα σαλάχια και
άλλα πλάσματα του ωκεανού που κολυμπούν στα λασπωμένα γλυκά νερά της. Οι
επιστήμονες πιστεύουν πως πριν από 15 εκατομμύρια χρόνια, μία ρηχή θάλασσα
«διέσχιζε» την Νότια Αμερική από τον Βορρά προς τον Νότο κι ότι αυτά τα ζώα
προέρχονται από ωκεάνιους προγόνους που μετανάστευσαν στην περιοχή μέσω αυτής
της υδάτινης οδού. Αργότερα, καθώς η θάλασσα υποχώρησε, τα είδη εξελίχθηκαν
για να προσαρμοστούν στο γλυκό νερό.

Το 2000 ερευνητές του Ανοικτού Πανεπιστημίου των Βρυξελλών βρήκαν ότι τα ροζ
ποταμίσια δελφίνια που ζουν στην Αμαζονία είναι απομεινάρια θαλάσσιων
δελφινιών που βρέθηκαν εκεί πριν από 20 εκατομμύρια χρόνια αλλά μετά
εξαφανίστηκαν. Εκτός από τον Αμαζόνιο, τέτοια δελφίνια συναντώνται και στη
Βολιβία. Τα δύο είδη πρέπει να διαχωρίστηκαν αφού υποχώρησε η θάλασσα που
ένωνε τις περιοχές τους. Το ίδιο συνέβη και με τα σαλάχια της Αμαζονίας,
στενοί συγγενείς με αυτά που ζουν στην Καραϊβική Θάλασσα, τα οποία
μετανάστευσαν στην ενδοχώρα πριν από 16 εκατομμύρια χρόνια.

Τα απολιθωμένα μαλάκια, τα στρώματα των ιζημάτων και η γύρη που βρέθηκαν στα
βράχια δείχνουν ότι το θαλασσινό νερό πλημμύριζε την Αμαζονία πολύ πιο σπάνια
από ό,τι νόμιζαν οι επιστήμονες μέχρι σήμερα. Τα περισσότερα είδη που ζουν
ακόμα στην περιοχή είναι του γλυκού νερού.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου – Δέσποινα Κουκλάκη