Όταν η ποίηση εκφυλίζεται σε κηρύγματα, ακυρώνεται

«Δεν είναι ίδιον του ανθρώπου, ούτε του αγίου, να περιφέρεται χωρίς
πεποιθήσεις, μόνος ανάμεσα στις αλήθειες», έγραψαν. «Ενίοτε, όμως είναι ίδιον
ενός ποιητή». Ίσως γιατί, μόνο αυτός μπορεί να δεχθεί τον εναλλάξιμο χαρακτήρα
των ιδεών, το ανέφικτο της όποιας βεβαιότητας. Όταν η ποίηση εκφυλιστεί σε
προφητικές επωδούς ή διδακτικά κηρύγματα ακυρώνεται: η στράτευσή της σε μιαν
αποστολή πνίγει την ομιλία εκείνη που μόνο στόχο έχει να επωμισθεί την
ευθύνη τού εγώ.

Ο Ιταλός ποιητής Μοντάλε, τα «Ξένια» του οποίου μεταφράζω εδώ και καιρό (δώρα
φιλοξενίας, στα αρχαία ελληνικά), μίλησε για το εγώ χωρίς ψευδαισθήσεις, με
χαμηλόφωνη αξιοπρέπεια και βαθιά στοχαστικότητα. Σε μια εποχή που οι υψηλοί
τόνοι της ποίησης είχαν καταντήσει μεγαλήγορη ευφράδεια και αλαζονική
λογοκοπία, ο Μοντάλε αναζήτησε ένα μέσο επικοινωνίας αποκαθαρμένο από κάθε
ρητορικά διατυπωμένη ηθικοπλαστική πρόθεση. Την ώρα που ο Ντ’ Ανούντσιο
επιχειρούσε «ηρωικές εισόδους» στο Φιούμε και οι φασίστες ποιητές επιδίδονταν
σε εμπρηστικά και κομπορρήμονα στιχουργήματα που εξυμνούσαν την αναζωογονητική
δύναμη του πολέμου, εκείνος έγραφε ποιήματα με τη γνώση ότι οι επαναστάσεις
της ευαισθησίας δεν κερδίζονται στα χαρακώματα της ιστορίας. Ήξερε πως τα
ποιήματα που αντέχουν στον χρόνο μιλούν μια γλώσσα διαφορετική από εκείνη της
επικαιρότητας: μετατρέπουν την ιστορία σε κάτι ανοίκειο και ο τρόπος με τον
οποίο χειρίζονται ιστορικά ζητήματα και πολιτικές κρίσεις είναι βαθιά
προσωπικός. Μας προφυλάσσουν από το γνώριμο· στέκονται μακριά από θέσεις και
κομματικές γραμμές· υπονομεύουν τις κατασκευασμένες επίσημες αφηγήσεις.
Αποτελούν, οφείλουν να αποτελούν, μια μορφή γνώσης. «H τέχνη που αντανακλά με
τον καλύτερο τρόπο την εποχή της», σημείωνε ο ποιητής σ’ ένα σύντομο κριτικό
του δοκίμιο, «δεν μπορεί να ζήσει, παρά μόνο αν δραπετεύσει από την εποχή
του».

Το καλύτερο που μπορεί να ελπίζει ένας ποιητής είναι να κατακτήσει ένα μέρος
του εαυτού του κι αυτό να το εγγράψει, όσο πιο δραστικά μπορεί, στην ποίησή
του. Ο Μοντάλε μέσα στην «ατελεύτητη ένταση του αμετάδοτου ρήματος», με φωνή
ξερή, λιτή, έπλασε στίχους για τις σιωπές του και ακουστικές συμφωνίες για τις
ματαιώσεις του· ξεμακραίνοντας από τη χρησιμοθηρική αντίληψη της ζωής,
προσπάθησε «ν’ αφουγκραστεί / μέσα του, στους άλλους τον κοχλασμό / της
φευγαλέας ζωής». Στα 1972, τρία χρόνια προτού πάρει το βραβείο Νόμπελ, γέρος
πια, σημείωνε: «Το αντικείμενο της ποίησης που έχει μεγαλύτερη σημασία για
μένα είναι η ίδια ανθρώπινη κατάσταση και όχι αυτό ή εκείνο το ιστορικό
γεγονός. Αυτό δεν σημαίνει πως θα ‘πρεπε ν’ αποξενωθούμε από όσα συμβαίνουν
στον κόσμο· σημαίνει μόνο ενάργεια και άρνηση ν’ ανταλλάξουμε το ουσιαστικό με
το παροδικό». Αδιαφορώντας για τα θέλγητρα της ιστορίας, ο Μοντάλε δεν
παγιδεύτηκε στις μεταμφιέσεις της. Και, κυρίως, αρνήθηκε κάθε ιδεοληψία, που
θα χρησίμευε ως βακτηρία. Αναδιπλούμενος στον εαυτό του ανασκάλεψε ένα άλλο
οπλοστάσιο. H ψευδαίσθηση του «εμείς» δεν τον αφορούσε· δεν αυτοχειροτονήθηκε
εκφραστής κανενός. Ίσως γι’ αυτό είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, και
τις πρόσφατες «ανατροπές» της ιστορίας, το έργο του παραμένει τόσο αναγκαίο.

ΥΓ: H αντίδραση του Μοντάλε όταν πήρε το Νόμπελ: «Θα ‘πρεπε, φαντάζομαι, να πω
πράγματα πανηγυρικά. Μου γεννιέται μια αμφιβολία: στη ζωή θριαμβεύουν οι
βλάκες. Μήπως είμαι κι εγώ;». Τυπική τού ανθρώπου που έγραφε στα «Ξένια»:
«Λένε ότι η δικιά μου / είναι μια ποίηση που δεν ανήκει σε κανέναν».

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».