TPITH AΠOΨH H αξιοπιστία του Δημοσίου

Παράξενη είναι αυτή η κυβέρνηση που έχουμε. Μοιάζει με πεταλούδα που πηδάει
από άνθος σε άνθος. Πέρσι ήταν οι αρχάγγελοι της ηθικής. Μετά έγιναν
μεταρρυθμιστές. Μετά το ξέχασαν. Μετά το ξαναθυμήθηκαν. Σήμερα είναι οι
αναμορφωτές του Συντάγματος. Αναρωτιέμαι τι θα είναι αύριο. Πρόκειται για μια
σειρά από πόζες που σχεδιάζονται όχι με γνώμονα το τι πρέπει να γίνει αλλά με
κριτήριο το πώς θα έρθει σε δύσκολη θέση το ΠΑΣΟΚ. Κάθε πόζα δημιουργεί
εντυπώσεις που απέχουν πολύ από το τι πραγματικά γίνεται. Δεν ξέρεις τι να
πάρεις στα σοβαρά.

Στην ίδια κατηγορία εμπίπτει και η πρόσφατη ιδέα για άρση της μονιμότητας στο
Δημόσιο. H επίσημη κυβερνητική πρόταση είναι περιορισμένη: «να μπορούν μη
μόνιμοι υπάλληλοι να καλύπτουν οργανικές θέσεις του Δημοσίου». Πυροδότησε
όμως τη διατύπωση προτάσεων για κατάργηση της μονιμότητας όλων των
νεοπροσλαμβανόμενων δημοσίων υπαλλήλων.

H κατάργηση της μονιμότητας έχει νόημα μόνο εάν κάνει την απειλή τής απόλυσης
πειστικότερη. H απειλή αυτή αποσκοπεί στο να πείσει τον υπάλληλο να κάνει
καλύτερα τη δουλειά του. Δεν είναι αυτοσκοπός, είναι μέσο. Ο σκοπός είναι η
βελτίωση της απόδοσης (χωρίς αύξηση του κόστους) των δημοσίων υπηρεσιών και η
καλύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών. Το ερώτημα είναι εάν η άρση της μονιμότητας
θα τα πετύχει αυτά.

Στα λόγια, όλοι συμφωνούν ότι η βελτίωση της λειτουργίας του κράτους είναι
απόλυτη προτεραιότητα. Στην πράξη, όλοι κάνουν πίσω μπροστά στο μέγεθος και
τις λογικές συνέπειες του εγχειρήματος.

Μια δημόσια υπηρεσία (και οποιοσδήποτε άλλος οργανισμός) δεν μπορεί να
λειτουργήσει καλά αν δεν πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις:

1. Σαφής καθορισμός του έργου που η δημόσια υπηρεσία καλείται να
παράγει. Τι «δουλειά» κάνει; Ποιόν σκοπό υπηρετεί η δουλειά που κάνει; Πώς
κρίνεται (και ποιος κρίνει) αν την κάνει καλά;

2. Επιμερισμός των υποχρεώσεων στο προσωπικό και εξατομίκευση της
ευθύνης.

3. Σαφής κοστολόγηση των παρεχόμενων υπηρεσιών.

4. Συστηματική αξιολόγηση του επιτελούμενου έργου με βάση τα
αποτελέσματα.

5. Κίνητρα που ενθαρρύνουν την καλή απόδοση και κυρώσεις που
αποθαρρύνουν την κακή.

Μια απλή αντιπαραβολή ανάμεσα στις minimum απαιτήσεις για την αποδοτική
λειτουργία του δημόσιου τομέα και στο τι ισχύει σήμερα αρκεί να μας πείσει ότι
η απόσταση είναι μεγάλη:

* Για πολλές δημόσιες υπηρεσίες δεν είναι αποσαφηνισμένο τι ακριβώς κάνουν,
γιατί το κάνουν ή πόσο κοστίζει αυτό που κάνουν.

* Πολλές υπηρεσίες βασίζονται στη φιλοτιμία μερικών υπαλλήλων τους που δεν
αμείβονται έξτρα για τη δουλειά τους.

* Οι μηχανισμοί αξιολόγησης είναι από τυπικοί και ανενεργοί ώς ανύπαρκτοι. H
ίδια η έννοια της αξιολόγησης με βάση τα αποτελέσματα και την ποιότητα των
παρεχόμενων υπηρεσιών είναι περίπου ξένη στον δημόσιο τομέα. Το όλο οικοδόμημα
είναι φτιαγμένο για να υπηρετεί τα συμφέροντα των υπαλλήλων και όχι τα
συμφέροντα των χρηστών των υπηρεσιών τους.

* H σύνδεση απόδοσης-ανταμοιβής παραμένει (επιεικώς) χαλαρή. Τα επιδόματα
χορηγούνται, αδιακρίτως, σε καλούς και κακούς υπαλλήλους και η άνοδος στην
ιεραρχία εξαρτάται, βασικά, από τον χρόνο προϋπηρεσίας. Κανένα Σύνταγμα δεν
εμποδίζει τη βελτίωση του μηχανισμού των κινήτρων στον δημόσιο τομέα.

* Οι κυρώσεις που μπορεί να επιβάλλει στους υπαλλήλους της μια δημόσια
υπηρεσία αποτελούν κλίμακα με πολλές ενδιάμεσες βαθμίδες. Ξεκινούν από την
περικοπή μισθού και την επιβράδυνση της εξέλιξης στην ιεραρχία και φθάνουν
μέχρι την προσωρινή διαθεσιμότητα και την απόλυση. H απόλυση είναι η ύστατη
κύρωση. Είναι η ατομική βόμβα των εργασιακών σχέσεων. Εκτός από την απόλυση,
το Σύνταγμα δεν περιορίζει τη χρήση καμιάς από τις ενδιάμεσες κυρώσεις. Καμιά
τους όμως δεν επιβάλλεται. Επιπλέον, το Σύνταγμα δεν αποκλείει την
απόλυση δημοσίου υπαλλήλου. Την επιτρέπει σε περιπτώσεις κατάργησης μιας
οργανικής θέσης ή πειθαρχικού παραπτώματος. Ούτε αυτά εφαρμόζονται. Έρχονται
τώρα κάποιοι και προτείνουν την άρση της μονιμότητας και τη διευκόλυνση των
απολύσεων από το Δημόσιο. Εφόσον δεν χρησιμοποιείται η χειροβομβίδα γιατί να
χρησιμοποιηθεί η ατομική βόμβα; Και ποιος εγγυάται ότι δεν θα χρησιμοποιηθεί
με αυθαίρετο τρόπο;

H συνταγματική κατοχύρωση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων ήταν πράξη
σοφίας. Τον 19ο αιώνα κάθε νέα κυβέρνηση απέλυε τους υπαλλήλους που είχε
διορίσει η προηγούμενη και προσλάμβανε δικούς της. H συνταγματική θωράκιση των
δημοσίων υπαλλήλων απέναντι στην εκδικητικότητα των εκάστοτε κυβερνήσεων
επιβάλλεται να διατηρηθεί. Το πώς θα γίνει αυτό χωρίς να ενθαρρύνεται η
φυγοπονία είναι προς συζήτηση. Θα πρέπει όμως να είναι η κατάληξη μιας
ευρύτερης συζήτησης για την αναμόρφωση του δημόσιου τομέα, όχι η αρχή της.

H άρση της μονιμότητας, από μόνη της, δεν θα βελτιώσει τίποτε και
μπορεί να αυξήσει την κυβερνητική αυθαιρεσία. Δεν θα υπάρξει βελτίωση της
απόδοσης των δημοσίων υπηρεσιών χωρίς παράλληλη πρόοδο και στα πέντε
μέτωπα που ανέφερα. Δεν έχει νόημα να μιλάς για κυρώσεις αν δεν έχεις
ξεκαθαρίσει τι περιμένεις από τους υπαλλήλους σου και δεν επιτηρείς τη δουλειά
τους. Εάν η κυβέρνηση ήταν όντως πρόθυμη να αναμορφώσει το κράτος θα
δικαιούνταν να ζητεί συναίνεση. Εφόσον εκείνο που θέλει είναι να ρίξει μιαν
ακόμη κροτίδα και να παράγει περισσότερο σαματά παρά φως, δεν δικαιούται να
ζητεί τίποτε.

Ο Χρυσάφης Ιορδάνογλου διδάσκει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο