ANOIXTO ΜΒΑ Tο μυστικό για τη δημιουργία πλούτου και ίσων ευκαιριών

Οι γεωπολιτικές και μακροοικονομικές μεταβολές της τελευταίας 10ετίας οδήγησαν
σε απρόβλεπτες εξελίξεις στις κεφαλαιαγορές του κόσμου. Ιδιαίτερα η
απελευθέρωση των αγορών προϊόντων του ’80, η απελευθέρωση των
χρηματοπιστωτικών και τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών του ’90 και τα οικονομικά
οφέλη που δημιουργήθηκαν από αυτό το ευνοϊκό κλίμα (πολλές χώρες υιοθέτησαν
συστήματα ελεύθερης οικονομίας της αγοράς) επέτρεψαν να επιβληθεί μια νέα
παγκόσμια οικονομία χαμηλού πληθωρισμού, νομισματική πολιτική χαμηλής
μεταβλητότητας και επιτοκίων, καθώς και σταθερότερου παγκόσμιου GDP.

ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗΣ

H σύγχρονη χρηματοοικονομική θεωρία επισημαίνει με έμφαση τη σπουδαιότητα της
δημιουργίας οικονομικής αξίας, που αποτελεί το μοναδικό κριτήριο μεγέθυνσης
εταιρειών, κλάδων, ακόμη και χωρών. H σημαντικότερη συνεισφορά των παραπάνω
οικονομικών εργαλείων σήμερα είναι ότι εστιάζουν στη συνέργεια που
δημιουργείται από την πρακτική εφαρμογή της κλασικής οικονομικής θεωρίας που
αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα μέτρησης του οικονομικού κέρδους, στο πλαίσιο:

α) της σύνδεσης του λειτουργικού κέρδους με το επενδυμένο κεφάλαιο και

β) του ότι το «κέρδος» δεν είναι πραγματικό κέρδος χωρίς χρέωση του κόστους
ευκαιρίας του κεφαλαίου. Σύμφωνα με τη λογική αυτή, δεν υπάρχει κεφάλαιο
«ελεύθερο κόστους» για καμία εταιρεία, κλάδο ή χώρα. Με την κατανόηση των
μηχανισμών δημιουργίας αξίας στο μικροοικονομικό επίπεδο και στο πλαίσιο της
θετικής και διατηρήσιμης ανάπτυξης – συγκεκριμένα, της δημιουργίας θετικού EVA
από το επενδυμένο κεφάλαιο, σήμερα και στο μέλλον – μπορεί κανείς να
αντιληφθεί από οικονομική άποψη (και όχι από πολιτική), γιατί μερικές
εταιρείες και κλάδοι δημιουργούν αξία, ενώ άλλες εταιρείες και κλάδοι την
καταστρέφουν. H διαδικασία αυτή έχει ταυτόσημες επιπτώσεις και στο
μακροοικονομικό επίπεδο και μπορεί να εξηγήσει γιατί κάποιες χώρες αυξάνουν το
επίπεδο διαβίωσης των λαών τους, ενώ άλλες το μειώνουν.

Ο ΕΠΙΜΕΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

H ερμηνεία είναι απλή: Το βασικό και πλέον δυσεπίλυτο πρόβλημα μιας οικονομίας
είναι ο επιμερισμός του κεφαλαίου (ή των οικονομικών πόρων) και, βέβαια, η
ιδιοκτησία του. Όταν τα assets της οικονομίας ανήκουν στο κοινωνικό σύνολο
(στην πράξη δεν ανήκουν σε κανέναν), οι μάνατζερ δεν έχουν καμία
χρηματοοικονομική πειθαρχία. Γι’ αυτό δανείζονται αφειδώς (βλέπε Δημόσιο), αν
και δεν έχουν αποτελεσματική χρήση για το κεφάλαιο (ο δανεισμός αυτός είναι
πηγή πληθωριστικών πιέσεων), ούτε κάποιο κίνητρο διατήρησης της οικονομικής
αξίας του κεφαλαίου (across time).

Το EVA είναι ένας δείκτης που απαντά και στα δύο παραπάνω ερωτήματα, δηλαδή,
αν οι πόροι (το κεφάλαιο) της οικονομίας βρίσκονται σε αποτελεσματική χρήση –
σε σχέση με τον κίνδυνο και την απόδοση – αλλά και αν αυξάνουν την οικονομική
τους αξία (δημιουργία πλούτου) διαχρονικά.

Θετικό EVA αποτελεί ένδειξη ότι τα παραπάνω συμβαίνουν σε σχέση με τον κίνδυνο
των επιχειρηματικών μονάδων της οικονομίας. Ταυτόχρονα, η παραγωγικότητα του
κεφαλαίου είναι μια παράμετρος που επηρεάζει τη συνολική οικονομία και τη
μεγέθυνση του GDP. Κάθε οικονομία κατέχει ένα απόθεμα κεφαλαίου, το οποίο
παράγει συγκεκριμένο GDP κάθε χρόνο. Όσο πιο παραγωγικό είναι το κεφάλαιο τόσο
μεγαλύτερο είναι το GDP που παράγεται. Ο αγώνας για θετικό EVA, επομένως,
ωφελεί τη συνολική οικονομία και γενικότερα τους πολίτες μιας χώρας.

Στην πράξη, αυτός ο ευεργετικός επιμερισμός του κεφαλαίου σημαίνει ότι το
κεφάλαιο κινείται (αν αυτό επιτρέπεται) προς τις πλέον αποτελεσματικές του
χρήσεις, δηλαδή, εκεί που υπάρχουν μεγαλύτερες αποδόσεις με δεδομένο το
επίπεδο του κινδύνου. Με άλλα λόγια, παραδοσιακοί και ώριμοι κλάδοι της
οικονομίας (χαμηλής απόδοσης) στερούνται πρόσθετων κεφαλαίων, ενώ άλλοι, πιο
αποδοτικοί, προσελκύουν κεφάλαια (για παράδειγμα, το κεφάλαιο θα μετακινηθεί
από τις κλωστοϋφαντουργίες ή τις βιομηχανίες υποδημάτων και χάλυβα, στις
τηλεπικοινωνίες, το λογισμικό κ.λπ.). Με τον τρόπο αυτό, συμπιέζεται προς τα
κάτω ο δείκτης τιμών καταναλωτή, λόγω αυξημένης παραγωγικότητας του κεφαλαίου.
Μία από τις βασικές αιτίες της σημερινής ακρίβειας στην Ελλάδα αποτελεί και το
παραπάνω γεγονός.

ΔΥΟ ΤΡΟΠΟΙ ΕΠΙΜΕΡΙΣΜΟΥ

Υπάρχουν δύο τρόποι να επιμερισθεί το κεφάλαιο και να διοχετευθεί προς τις
πλέον αποτελεσματικές του χρήσεις:

* Μέσα από τη διαδικασία της ελεύθερης αγοράς κεφαλαίου, όπου πρακτικά
τζιράρεται η σχέση κινδύνου – απόδοσης (market price of risk).

* Μέσα από πολιτικές αποφάσεις υπουργών, γραφειοκρατών και λοιπών καλά
αμειβόμενων στελεχών της κρατικής μηχανής.

Συνήθως, ο επιμερισμός του κεφαλαίου από τους δεύτερους δεν γίνεται με βάση τη
σχέση κινδύνου – απόδοσης, δεν γίνεται στη βάση βιώσιμων ή αδιέξοδων
επενδύσεων που απαξιώνουν το κεφάλαιο και μειώνουν το βιοτικό επίπεδο των
πολιτών συνολικά, αλλά γίνεται μεταξύ κοινωνικών τάξεων – και μάλιστα μεταξύ
αυτών που έχουν τη μεγαλύτερη διαπραγματευτική πολιτική ισχύ, αδικώντας με τον
τρόπο αυτό μεγάλα τμήματα του πληθυσμού που περιθωριοποιούνται. Τα
παραδείγματα είναι πάρα πολλά στην ελληνική πραγματικότητα. Δεν αποτελεί,
λοιπόν, σύμπτωση το γεγονός ότι χώρες με πολύ μεγάλη ανάπτυξη των αγορών
κεφαλαίου που λειτουργούν σωστά έχουν και το υψηλότερο επίπεδο ευημερίας στο
παγκόσμιο οικονομικό γίγνεσθαι.

Αν δεν υπήρχε αυτή η διαδικασία επιμερισμού του κεφαλαίου από τις αγορές με
οικονομικά κριτήρια, το κεφάλαιο δεν θα εύρισκε διέξοδο προς αποδοτικότερες
χρήσεις. Οι παραδοσιακές, ώριμες βιομηχανίες σε παγκόσμιο επίπεδο θα
επανεπένδυαν το κεφάλαιό τους και τις χαμηλές του αποδόσεις πίσω, στον ίδιο
χαμηλής παραγωγικότητας κλάδο. Το αποτέλεσμα θα ήταν, για παράδειγμα, ότι
μερικά προϊόντα των κλάδων αυτών θα κόστιζαν λίγο φθηνότερα, θα ήταν όμως πολύ
ακριβότερα προϊόντα όπως το κινητό τηλέφωνο (που θα ζύγιζε ακόμη ένα κιλό), το
notebook (που θα είχε ακόμη επεξεργαστές 286) κ.λπ. – λόγω φυσικών εμποδίων
στη νομοτελειακή φύση του κεφαλαίου να κινείται ταχύτατα προς
αποτελεσματικότερες χρήσεις.

Όσο περισσότερο, λοιπόν, το οικονομικό σύστημα και οι φορείς του (τραπεζικό
σύστημα, μάνατζερ επιχειρήσεων, επενδυτές και κυβερνητικοί παράγοντες)
εφαρμόζουν τις αρχές του οικονομικού κέρδους και της δημιουργίας πλούτου και
επιχειρούν να φέρουν μεταβολές στη σφαίρα επιρροής τους, τόσο μεγαλώνει η
πιθανότητα βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου ολόκληρης της κοινωνίας.

TA «KAKA NEA»

Τα «κακά νέα», όμως, είναι ότι πολλοί μάνατζερ – και κυρίως κυβερνητικά
στελέχη – επιλέγουν ακόμη να αγνοούν τη διαδικασία δημιουργίας πλούτου και τον
ρόλο του οικονομικού κέρδους και παίρνουν παράλογες διοικητικές ή κυβερνητικές
αποφάσεις που καταλήγουν σε παρατεταμένες περιόδους οδυνηρής καταστροφής
κοινωνικού πλούτου εις βάρος των πολιτών.

Το πώς μια κοινωνία γενικά, και μια επιχείρηση ειδικότερα, είναι οργανωμένη
και το πώς δημιουργείται ο πλούτος μέσα από την εταιρική οργάνωση, αναπτύχθηκε
παραπάνω. Σήμερα, όμως, ζούμε μια περίοδο συγκρούσεων μεταξύ εταιρείας και
εργαζομένων, καθώς και κυβέρνησης – ψηφοφόρων. Όλο και περισσότεροι, όμως,
άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι πρέπει να «διαχειριστούν» τον εαυτό τους με
διαφορετικό τρόπο, αναλαμβάνοντας τις ατομικές τους ευθύνες, αρπάζοντας τις
ευκαιρίες και αποδεχόμενοι τον ρόλο τους σε μια σειρά από διαφανείς επιλογές
που αντικατοπτρίζουν τη συνεισφορά τους στον δημιουργούμενο από την κοινωνία
πλούτο. Όλο και περισσότεροι θα πρέπει να αντιληφθούν ότι θα πρέπει να
στηρίζονται περισσότερο στην ατομική υπευθυνότητα και να εξαρτώνται όλο και
λιγότερο από τα «κυκλώματα ειδικού ενδιαφέροντος» που αναπαράγουν την αδικία,
την αναξιοκρατία και τη φαυλότητα.

Οι ίδιες ακριβώς παράμετροι που οδηγούν στη δημιουργία πλούτου σε micro
επίπεδο, ισχύουν και για το σύνολο της οικονομίας. Εξ ορισμού, το θετικό
οικονομικό κέρδος (εθνικό EVA), που οδηγείται από την απόδοση του κεφαλαίου,
αποτελεί τον κυρίαρχο συντελεστή δημιουργίας πλούτου σε επίπεδο χώρας. Το
υπόδειγμα του οικονομικού κέρδους προβλέπει ότι η καθαρή παρούσα αξία της
εθνικής οικονομίας αυξάνεται μόνον όταν υπάρχει διεύρυνση του περιθωρίου
(spread) μεταξύ της μακροοικονομικής απόδοσης και του μέσου κόστους του
κεφαλαίου – ενώ υπάρχει μείωση της καθαρής παρούσας αξίας, όταν συμβαίνει το
αντίθετο. Πηγή των τάσεων αυτών σε επίπεδο εθνικής γενικής οικονομίας αποτελεί
το θέμα της παραγωγικότητας του κεφαλαίου.

ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΗΠΑ

Σχετικές μελέτες υπάρχουν, σε macro επίπεδο, για την αμερικανική οικονομία.
Στο Σχήμα 1 φαίνεται το spread μεταξύ απόδοσης και κόστους κεφαλαίου για το
διάστημα 1982-2000 σε αντιστοίχηση με την ανάπτυξη ή συρρίκνωση της
οικονομίας. Στο Σχήμα 2 συγκρίνεται η απόδοση αυτή με τα 10ετή ομόλογα, που
είναι η απόδοση χωρίς κίνδυνο, ενώ στο Σχήμα 3 η απόδοση αυτή αναπαράγεται ανά
περίοδο προεδρικής θητείας και συγκεκριμένα τα έτη 1982-1988 (Reagan),
1989-1992 (πατέρα Bush) και 1993-2000 (Clinton).

Αυτό που θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει από αυτή την προσέγγιση των
οικονομικών επιδόσεων της αμερικανικής οικονομίας είναι ότι ακόμη και στην
πλέον προηγμένη καπιταλιστικά χώρα της Δύσης υπάρχουν μεγάλες περίοδοι της
οικονομικής ιστορίας με αρνητικό οικονομικό κέρδος, πράγμα που σημαίνει ότι
μάνατζερ της Corporate America, αλλά και κυβερνητικοί decision makers
συνεχίζουν να παίρνουν αποφάσεις μη προστιθέμενης αξίας.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

Αυτό, άλλωστε, είναι και το μεγάλο πρόβλημα της πιο «κοινωνικά ευαίσθητης»
Ευρώπης σήμερα. Το ότι, δηλαδή, οι μεγάλες κρατικές παρεμβάσεις στην οικονομία
της ευρωζώνης με αποφάσεις που λαμβάνονται με πολιτικά και όχι με οικονομικά
κριτήρια και οι πολύ μεγάλες και αδιέξοδες κρατικές εταιρείες χωρίς κανένα
μέλλον, που απορροφούν τεράστια ποσά, μειώνουν την παραγωγικότητα του
κεφαλαίου και, άρα, τη δημιουργία πλούτου για όλους. Το συγκρουσιακό μοντέλο
σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια!

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΙΝΔΙΑΣ

Το Σχήμα 4 αποτελεί τρανή απόδειξη όλων των παραπάνω. H «εταιρική Ινδία», που
μεγαλώνει με θεαματικούς ρυθμούς ανάπτυξης 7%, μόλις το 2002 κατάφερε να
δημιουργήσει θετικό EVA και, άρα, πραγματικό πλούτο για την οικονομία της και
τους επενδυτές της, σε μια χώρα που το concept του οικονομικού κέρδους
αποτελεί ένα «blossoming model for Corporate India» (βλ. EVA in Indian
Corporate των Singh & Garg 2004).

Το πιο εντυπωσιακό, όμως, στοιχείο στο Σχήμα 4 είναι ότι η οικονομική
κερδοφορία της «εταιρικής Ινδίας» δεν προήλθε από το περιθώριο κέρδους – που
έχει σχέση με τις τιμές, τις αμοιβές των εργαζομένων και τα λειτουργικά έξοδα
των εταιρειών της ινδικής οικονομίας -, αλλά από τη διαχείριση της
αποτελεσματικότητας του επενδυμένου κεφαλαίου της Corporate India Inc.

H ψυχολογία του κέρδους

Έχουν σχέση τα παραπάνω με την εγχώρια οικονομική πραγματικότητα; Υπάρχουν
χρήσιμα συμπεράσματα προς διερεύνηση για την Corporate Greece Inc. και κυρίως
για τους πολιτικούς φορείς του σχεδιασμού της οικονομικής, κεντρικά
ελεγχόμενης, ανάπτυξης που φαίνεται να μην είναι πραγματική μεγέθυνση
(growth), ακριβώς επειδή είναι κεντρικά ελεγχόμενη;

Κάτω από το Οικονομικό Κέρδος ή τα Συστήματα Value Based Management, όπως
είναι ευρύτερα γνωστά, καθένας μέσα στην εταιρεία αποζημιώνεται για την αξία
της συνεισφοράς του ή του input που προσφέρει, ανεξάρτητα αν είναι εργαζόμενος
ή ιδιοκτήτης.

Το κλειδί της αποτελεσματικότητας των εργαζομένων έχει να κάνει με την
ανθρώπινη ανάγκη να αισθάνονται ότι ελέγχουν τη ζωή τους και την εργασία τους
(όπως, για παράδειγμα, αυτοαπασχόληση σημαίνει ενδυνάμωση, συμμετοχή και
αίσθηση ιδιοκτησίας). H ρητορική, όμως, γύρω από το ψυχολογικό αυτό θέμα
συγκαλύπτει το γεγονός ότι η αίσθηση της ιδιοκτησίας αποτελεί αναπόσπαστο
μέρος της ενδυνάμωσης της θέσης του εργαζομένου – αλλιώς αισθάνεται
απομονωμένος (alienation of work, σύμφωνα με τον Marx).

Tips

Δεν…

… αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι χώρες με πολύ μεγάλη ανάπτυξη των
αγορών κεφαλαίου που λειτουργούν σωστά έχουν και το υψηλότερο επίπεδο
ευημερίας στο παγκόσμιο οικονομικό γίγνεσθαι

Tips

Το μεγάλο…

… πρόβλημα της «κοινωνικά ευαίσθητης» Ευρώπης σήμερα είναι οι αποφάσεις
που λαμβάνονται με πολιτικά και όχι με οικονομικά κριτήρια και οι πολύ μεγάλες
και αδιέξοδες κρατικές εταιρείες χωρίς κανένα μέλλον