Δρόμοι

Δύο αριστουργήματα…

… της αγγλικής λογοτεχνίας θεωρούνται αντισημιτικά. Το ένα είναι ο «Έμπορος
της Βενετίας» του Σαίξπηρ (ο Σάιλοκ παρουσιάζεται σαν ένας άκαρδος τοκογλύφος,
ένα στερεότυπο που σε πολλούς αναγνώστες θυμίζει αμέσως τους αργυραμοιβούς
τους οποίους με το δίκιο του ο Χριστός έδιωξε από τον Ναό της Ιερουσαλήμ). Το
άλλο είναι ο «Όλιβερ Τουίστ». Ο Ντίκενς ανεβοκατεβάζει συνεχώς τον Φέιγκιν
«Εβραίο». Σπάνια αναφέρεται σε αυτόν τον διεφθαρμένο γερο-κλεπταποδόχο με το
όνομά του. Στα πρώτα 38 κεφάλαια τον γράφει 257 φορές «Εβραίο» και μονάχα 42
φορές «Φέιγκιν» ή «γέρο».

Ο Ντίκενς…

… μπροστά στις επικρίσεις που δέχτηκε αργότερα εξήγησε πως έκανε τον Φέιγκιν
Εβραίο, επειδή «σε αυτή την τάξη των κακοποιών σχεδόν όλοι ήταν Εβραίοι». Δεν
υπάρχουν όμως στοιχεία που να στηρίζουν αυτόν τον ισχυρισμό, επισημαίνει ο
Νόρμαν Λεμπρέχτ στο περιοδικό «Σένα μουζικάλε», ούτε τα στατιστικά στοιχεία
για την εγκληματικότητα στο Λονδίνο στη δεκαετία του 1830 δείχνουν πως Εβραίοι
ήλεγχαν τότε τις συμμορίες των μικρών πορτοφολάδων. Το 1860 ο Ντίκενς πούλησε
το σπίτι που είχε στο Λονδίνο σε έναν Εβραίο τραπεζίτη, τον Τζέιμς Ντέιβις. «Ο
αγοραστής του Τάβιστοκ θα είναι ένα Εβραίος σαράφης», έλεγε τότε σε έναν φίλο
του. Και λίγο αργότερα είπε: «Πρέπει να το πω πως, μέσα σε όλα τα άλλα, ο
αγοραστής φέρθηκε πάρα πολύ καλά. Και δεν μπορώ να θυμηθώ άλλη φορά σε τέτοιες
δοσοληψίες κάποιον που να ήταν τόσο ευχάριστος, διακριτικός και αξιόπιστος».

Τού γυάλισε…

… όμως η σύζυγος του τραπεζίτη, η Ελίζα Ντέιβις, που με μια επιστολή της τον
μάλωνε για τη «μεγάλη αδικία» που είχε κάνει στον «Όλιβερ Τουίστ». Έτσι, δυο
χρόνια αργότερα, στο μυθιστόρημά του «Ένας κοινός φίλος», ο Κάρολος Ντίκενς
έπλαθε τον ευγενικό Ράια, έναν γερο-Εβραίο που βρίσκει δουλειά σε φτωχά
κορίτσια σε εβραϊκά εργοστάσια. «Πιστεύω πως δεν θα βρει κανείς πιο καλοσυνάτο
άνθρωπο στον κόσμο», λέει ένα από αυτά τα κορίτσια. «Δεν υπάρχει τίποτα άλλο
παρεκτός καλή πρόθεση ανάμεσα σε μένα και έναν λαό που τον έχω σε μεγάλη
υπόληψη και που δεν θα τον προσέβαλα σκόπιμα», έγραφε ο Ντίκενς στην κυρία
Ντέιβις.

Οι επικρίσεις…

… της κυρίας Ντέιβις έκαναν τον συγγραφέα να ριχτεί με τα μούτρα στην
αναθεώρηση του «Όλιβερ Τουίστ». Αφαίρεσε όλους τους χαρακτηρισμούς «Εβραίος»
από τα τελευταία δεκαπέντε κεφάλαια. Σε μια δημόσια ανάγνωση του βιβλίου, το
1869, ένα χρόνο πριν από τον θάνατό του, ο Ντίκενς «αποκαθιστά» τον Φέιγκιν:
σύμφωνα με τα χρονικά της εποχής, δεν του αποδίδει πια εκείνη την έρρινη
προφορά και τον απαλλάσσει από πολλά στερεότυπα. Και μόνο αυτή η προσπάθεια
φτάνει για να σβήσει τον «Όλιβερ Τουίστ» από τον κατάλογο με τα αντισημιτικά
έργα. Θα την έκανε, όμως, άραγε ποτέ ο Κάρολος Ντίκενς, αν δεν είχε ερωτευτεί
την κυρία Ντέιβις;