TPITH AΠOΨH H κρίση των μέσων ενημέρωσης

H κρίση στον ραδιοφωνικό σταθμό Flash αποτελεί ένα ακόμη επεισόδιο της κρίσης
στην οποία έχουν εισέλθει τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης τα τελευταία χρόνια,
απόρροια μιας άναρχης, πολιτικοποιημένης και απρογραμμάτιστης αποδέσμευσης των
ηλεκτρονικών μέσων από το κρατικό μονοπώλιο. Αναμφισβήτητα, η έλευση της
ιδιωτικής τηλεόρασης αποτελεί τη μεγαλύτερη αλλαγή στον εικοστό αιώνα για τα
δρώμενα του ελληνικού επικοινωνιακού πεδίου, αφού η έλευση στην αρχή των
ιδιωτικών ραδιοφωνικών σταθμών και αργότερα των τηλεοπτικών, όχι μόνο μετέβαλε
άρδην τη δομή του οπτικοακουστικού πεδίου, αλλά άσκησε σημαντική επιρροή στη
δομή και τη λειτουργία όλων των άλλων μέσων επικοινωνίας, ακόμη και των
κοινωνικών και πολιτικών θεσμών.

Ωστόσο, καθίσταται προβληματική η διατήρηση του χώρου των ΜΜΕ στην Ελλάδα με
τη σημερινή του φυσιογνωμία, καθώς ο άκρατος έως ασύδοτος ανταγωνισμός, η
γενικευμένη οικονομική κρίση και η έλλειψη στρατηγικής έχουν επιφέρει
σημαντικό «πλήγμα» στον σαθρό σκελετό του. Τα έτη από το 2000 και έπειτα
χαρακτηρίζονται ως «κακές χρονιές» για τα μέσα επικοινωνίας, είναι δε κάτι
περισσότερο από βέβαιο ότι στα επόμενα χρόνια θα στενέψουν περαιτέρω τα
περιθώρια δράσης και κέρδους, αναγκάζοντας τους επιχειρηματίες του χώρου να
προβούν σε ενέργειες συγχωνεύσεων, αναστολών εκδόσεων και συρρίκνωσης του
προσωπικού τους, πάντοτε στο «πνεύμα» της επιτακτικής αναγκαιότητας για
περικοπές δαπανών.

Οι επιπτώσεις της αναδιάταξης του ελληνικού τηλεοπτικού πεδίου είναι πιο
έντονες σε σύγκριση με τις αντίστοιχες των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών. Στη
χώρα μας, τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια τρεις παράγοντες σε συνδυασμό μεταξύ
τους έχουν συνεισφέρει σε αυτό που χαρακτηρίζεται ως η πιο ανταγωνιστική
περίοδος στην ιστορία των ελληνικών μέσων επικοινωνίας και ενημέρωσης. Κατ’
αρχάς η πτώση των πωλήσεων των εφημερίδων σε όλες τις κατηγορίες, και κυρίως
των πολιτικών. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην έλευση των ηλεκτρονικών ιδιωτικών
μέσων και στην αδυναμία του Τύπου να ανταποκριθεί στα νέα δεδομένα και τις
συνθήκες. Δεύτερον, στην ουσιαστική έλλειψη εποπτείας του ραδιοτηλεοπτικού
συστήματος, αφού και το πιο βασικό του στοιχείο, δηλαδή οι άδειες, παραμένουν
σε καθεστώς διαρκούς εκκρεμότητας. Τρίτον, στους σημαντικούς περιορισμούς
στους προϋπολογισμούς των MME, που σε σημαντικό βαθμό οφείλονται στην
οικονομική ύφεση και στην ατονία της διαφημιστικής δαπάνης. Αποτέλεσμα αυτών
είναι τόσο στον Τύπο όσο και την ραδιοτηλεόραση, οι φορείς να λειτουργούν σε
ένα περιβάλλον στο οποίο η εποχή των παχιών αγελάδων έχει παρέλθει και ο
ανταγωνισμός έχει γίνει ανελέητος σε όλα τα επίπεδα του προσφερόμενου
επικοινωνιακού προϊόντος.

Όμως αυτή η κατάσταση οφείλεται επίσης, αφενός στην έλλειψη στρατηγικής στο
επικοινωνιακό πεδίο της χώρας κι αφετέρου στο γεγονός ότι οι περισσότεροι
επιχειρηματίες που δρουν στο επικοινωνιακό πεδίο προέρχονται από άλλους τομείς
της οικονομίας και αντιμετωπίζουν τα MME κυρίως ως εργαλεία για τις άλλες
επιχειρηματικές δραστηριότητές τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει
μακροπρόθεσμη, ούτε καν μεσοπρόθεσμη στρατηγική για την πορεία του πεδίου.
Αντίθετα, όπως καταδεικνύει η περίπτωση των τηλεοπτικών αδειών, οι εξελίξεις
στο οπτικοακουστικό πεδίο της χώρας συντελούνται με γνώμονα την προοπτική των
μικροσυμφερόντων και των πελατειακών σχέσεων, ενώ οι εργαζόμενοι στον χώρο
τείνουν να αποτελούν αντικείμενα εκμετάλλευσης που βρίσκονται σε καθεστώς
μόνιμης ανασφάλειας. Οι λέξεις διαφθορά και διαφάνεια, λόγου χάρη, έχουν τόσο
πολύ χρησιμοποιηθεί στην Ελλάδα, που τείνουν να χάσουν, όπως και πολλές
αντίστοιχες, το νόημά τους.

Στην πράξη, η εμπειρία δεκαπέντε ετών αποδεικνύει ότι δεν χρειαζόμαστε νέους
νόμους, χρειαζόμαστε λίγους νόμους, ένα χαλαρό θεσμικό πλαίσιο που να
επιτρέπει επενδύσεις, αλλά και να εφαρμόζεται. Νόμοι όπως αυτός για τον βασικό
μέτοχο αποτελούν όχι μόνο νομικά παράδοξα σε διεθνές επίπεδο, αλλά κι αν
εφαρμόζονταν, τα μισά μέσα επικοινωνίας στη χώρα μας θα έπρεπε να είχαν ήδη
διακόψει τη λειτουργία τους.

Χρειαζόμαστε και στον χώρο της μαζικής επικοινωνίας ηγέτες με όραμα για το
μέλλον του πεδίου, ανθρώπους που αγαπούν τα μέσα επικοινωνίας, δημοσιογράφους
που σέβονται τον εαυτό τους και το επάγγελμά τους, διαφημιστές που τους
ενδιαφέρει και η αισθητική των διαφημίσεών τους και του περιβάλλοντος που τις
τοποθετούν κι αναλυτές και μελετητές των μέσων που ερευνούν τα MME για να
κατανοήσουν και να ερμηνεύσουν ένα πολυσύνθετο φαινόμενο.

Τέλος, είναι πλέον καιρός να σταματήσουν οι διαπιστώσεις, που άλλωστε είναι
γνωστές σε όλους, κι ας αποφασιστούν επιτέλους τόσο από την ελληνική Πολιτεία
όσο και την κοινωνία οι κανόνες της δομής και της λειτουργίας του πεδίου.
Είναι γνωστό άλλωστε ότι στις μέρες μας η εύρυθμη λειτουργία των μέσων μαζικής
επικοινωνίας αποτελεί συστατικό της εύρυθμης λειτουργίας της δημοκρατίας.

O Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών