TPITH AΠOΨH Mια ζωή, πολλές ιστορίες

Στις δύο τελευταίες επιφυλλίδες μου μίλησα για γεγονότα τής πολύ και πολλαπλώς
σημαντικής για την πρόσφατη Ιστορία μας δεκαετίας του 1960. Αυτές μού μοιάζουν
τώρα ως κάτι σαν εισαγωγή στη σημερινή: πίσω από τις γραμμές μπορούσε, δύσκολα
βέβαια, κανείς να διακρίνει απολογιστικές αναφορές και σε προσωπικό μου
επίπεδο. Γιατί σε αυτό που ονομάζουμε γεγονότα, παρελθόν, Ιστορία, υπάρχουν
άνθρωποι που έδρασαν ή έπαθαν· πολλοί και τα δύο. Ένας απ’ αυτούς τους
ανθρώπους είναι η αφεντιά μου. Γι’ αυτό, ας μου συγχωρεθεί να είμαι σήμερα
απολογιστικός με επίκεντρο τον εαυτό μου – επετειακός, τώρα που συμπληρώνω την
έβδομη δεκαετία του βίου μου. Να ασχοληθώ, δηλαδή, με όσα εγώ είδα και έζησα·
κάτι σαν μαρτυρία, χωρίς να είμαι πολύ βέβαιος ότι η επαγγελματική διαστροφή
του ιστορικού δεν θα βάλει στην άκρη τον προσωπικό τόνο.

Θα φανεί περίεργο – οι ειδικοί λένε ότι δεν είναι σπάνιο -, αλλά διατήρησα σε
όλη μου τη ζωή δύο εικόνες από την ηλικία των τριών χρόνων, χωρίς έκτοτε να
τις έχω δει σε φωτογραφία: στη γενέτειρά μου, τη Μεσσήνη της Μεσσηνίας (άλλοτε
πιο ή αποκλειστικά γνωστή ως Νησί), τον βασιλιά Γεώργιο B’ να χαιρετά τα
«πλήθη» από τον εξώστη του κτιρίου της Εθνικής Τράπεζας και τον Ιωάννη Μεταξά
να θέτει τον θεμέλιο λίθο μιας νέας γέφυρας στο ποτάμι Πάμισος και να εκφωνεί
επιτόπου λόγο από εξέδρα. Με αυτές τις «ωραίες» εικόνες ξεκίνησε, όπως
θυμάμαι, η ζωή μου. Οι αμέσως επόμενες έμελλε να είναι ασύλληπτα πιο «ωραίες»:
ο πόλεμος και οι βομβαρδισμοί – εμείς στα καταφύγια, απλώς κάτω από μια
τσιμεντένια πλάκα – τα ερείπια, οι πρώτοι νεκροί και οι κατακτητές, οι Ιταλοί
πρώτα, οι Γερμανοί κατόπιν. Και είδα με τα μάτια μου να εκτελούν οι Γερμανοί
εφτά· είδα πτώματα πεταμένα στην είσοδο υπογείου, άλλα να αποκαλύπτονται από
μέσα από τα γκρεμίσματα: η φρίκη.

Λίγο μετά έζησα τις άγριες μάχες με τους «αντάρτες» – έτσι τους λέγαμε, την
Αντίσταση, η οποία εκεί κάτω ήταν πολύ δυνατή και επιτυχής. Έζησα για τα καλά
την πείνα της Κατοχής: όλη την περιοχή την έσωσε, όσο την έσωσε, το λάδι.
Θυμάμαι ακόμη έντονα τη γεύση ενός ψωμιού που φτιάχναμε από ρυζάλευρο (ήταν
πολύ εκτεταμένη η ορυζοκαλλιέργεια): θεόπικρο και λασπερό· εξίσου πικρό με τις
ατεμπρίνες, ένα χάπι πασπαρτού, ίσως πρόγονος της ασπιρίνης, που επιπλέον σε
έκανε κίτρινο σαν το φλουρί.

Στο τέλος της Κατοχής τον ρόλο του κατακτητή ανέλαβαν οι ταγματασφαλίτες·
έρχονταν με φορτηγά, γάζωναν κι όποιον πάρει ο Χάρος – χωρίς να εξαιρούνται τα
ζώα – και έκαιγαν σπίτια αντιστασιακών· ο τρόμος και η κατάδοση έφτασαν τώρα
στο ζενίθ της ακμής τους. Δεν θυμάμαι να γιορτάσαμε την αποχώρηση των
Γερμανών· άφησαν άλλωστε στο πόδι τους άξιους συνεχιστές, αν όχι χειρότερους,
τους ταγματασφαλίτες. Θυμάμαι μόνο το τελευταίο αυτοκίνητο της γερμανικής
φάλαγγας που όταν προσπέρασε τη γέφυρα στον Πάμισο την ανατίναξε.

Ο Εμφύλιος συσσώρευσε νέες καταστροφές με μάχες ακόμη και μέσα στην πόλη, με
πολλά θύματα. Όλα αυτά, Κατοχή και Εμφύλιος, είχαν κατασκευάσει έναν νέο στην
αρχή της εφηβείας, εμένα, την ώρα που άρχιζε το Γυμνάσιο, φοβισμένο· γεμάτο
φόβους και, ακόμη χειρότερα, φοβίες. H ηλικία μου δεν είχε επιτρέψει την
παραμικρή συμμετοχή στα γεγονότα τής σε όλη την Ευρώπη ανατρεπτικής δεκαετίας
του 1940: να τα βλέπεις όλα, να τα υφίστασαι και να μην έχεις την παραμικρή
δυνατότητα να αντιδράσεις, έστω και αν είναι για να καταλάβεις τι συμβαίνει·
και να καταλήγει να φοβάσαι όλους και όλα.

Ήταν ένας φόβος που τίποτα στη συνέχεια δεν βοήθησε να απαλλαγώ απ’ αυτόν:
παρακολουθήσεις σε κάθε γωνία, καρφώματα στην «Ασφάλεια» – το Πανεπιστήμιο,
κατόπιν, γεμάτο χαφιέδες, μέσα κι έξω. Εκεί, στο Πανεπιστήμιο, ήρθαν ο
φοιτητικός συνδικαλισμός, οι διαδηλώσεις, οι συναντήσεις μιας επιστημονικής
ομάδας, φοιτητές και μεγαλύτεροι, στο «Πικαντίλι», και η πρώτη μου
επιστημονική δημοσίευση· και η έναρξη του αντιαποικιακού αγώνα στην Κύπρο. Στη
ΔΕΣΠΑ, την ανώτατη τότε – η ΕΦΕΕ έγινε αργότερα – φοιτητική συνδικαλιστική
οργάνωση, είχα εκλεγεί γενικός γραμματέας (πρόεδρος ο Απ. Κακλαμάνης,
αντιπρόεδρος ο Άγγ. Μπρατάκος και μέλη αρκετά από τα κατοπινά πολύ γνωστά
ονόματα της πολιτικής κυρίως – αναλογίζομαι ότι, τελικά, μόνον εγώ ίσως απ’
αυτήν την παρέα δεν έγινα πολιτικός)· άλλες διώξεις γι’ αυτό. Με ευθείες
απειλές από καθηγητή μου ότι, αν δεν παραιτηθώ, θα με κόψει και θα χάσω την
υποτροφία που έπαιρνα· με έμμεσες ότι δεν θα πάρω ποτέ πτυχίο· με αναστάτωση
της οικογένειάς μου και με απειλητικές υποδείξεις να με συμμαζέψει· και φυσικά
με την καθημερινή εγγραφή των «κατορθωμάτων» μου στον φάκελο μου – δεν ξέρω αν
ήταν σ’ αυτούς που έκαψαν στη Χαλυβουργική.

Εντούτοις, παρά τις διώξεις και τους φόβους, το «Κυπριακό» έδωσε την αφορμή
για την πρώτη μετεμφυλιακή κινητοποίηση, ένα πραγματικό ξέσπασμα της
κοινωνίας· ήταν η αρχή της πρώτης καραμανλικής οκταετίας, της εξόδου στο
προσκήνιο της παλατιανής εξουσίας και της πρώτης εμφάνισης των παρακρατικών –
παραστρατιωτικών οργανώσεων. Το ξέσπασμα όμως αυτό της κοινωνίας έδειξε ότι τα
άγρια μέτρα καταστολής και η άσκηση καθημερινού εκφοβισμού δεν θα ανέκοπταν
μια εξαιρετική για τις περιστάσεις δυναμική· το έδειξε πολύ λίγα χρόνια μετά
τον Εμφύλιο και γι’ αυτό τρόμαξε τον νικητή του και τον έκανε ακόμη πιο βίαιο.

Τη στρατιωτική θητεία μου την έκανα κοντά στα σύνορα έχοντας, ως
«κομμουνιστής» – «χαρακτηρισμένος» λέγαμε ή «έχει φάκελο» – την ειδικότητα που
μου έπρεπε: πυροβολητής πυροβολικού· αφού δηλαδή ο σκοπευτής, απόφοιτος του
Δημοτικού, είχε ρυθμίσει τις συντεταγμένες του στόχου και άλλος είχε
τοποθετήσει την οβίδα, εγώ να τραβούσα το σκοινάκι για να εκτοξευθεί η οβίδα –
σε καιρό πολέμου· και σε καιρό ειρήνης, να γυαλίζω με ένα στουπί το κανόνι,
μην το βρει ο εχθρός σκονισμένο και δεν του κάνει! Μια ειδικότητα δηλαδή που
ταίριαζε ακριβώς σε πτυχιούχο της Φιλολογίας! Εκεί στο στρατόπεδο ψήφισα στις
εκλογές του 1961 – τις διαβόητες· την επομένη της ψηφοφορίας, στην πρωινή
«αναφορά», ο διοικητής μάς συγχάρηκε γιατί ούτε μία ψήφος δεν είχε βρεθεί που
να μην είναι υπέρ της EPE – και ήμασταν μια καλή παρέα που ξέραμε· μετά τα
συγχαρητήρια του διοικητή, απλώς κοιταχτήκαμε. Σταματώ εδώ· τα παραπέρα τα
έχουμε πει κι άλλες φορές.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.