Δρόμοι

Οι συζητήσεις…

… που θα προκαλέσει αναμένονται ζωηρές. Έτσι κι αλλιώς, μια «Μαύρη βίβλος
της ψυχανάλυσης» είναι από μόνη της ένα σκάνδαλο. Ζούμε σε μια εποχή
καταγγελιών. Καταγγέλλουμε τα εγκλήματα του Στάλιν, καταγγέλλουμε τα εγκλήματα
του Μπους, καταγγέλλουμε τον γείτονα που έβγαλε στην πόρτα μας τα σκουπίδια.
Γιατί να μην καταγγείλουμε και τον Φρόυντ; Άραγε πόσα είναι τα δικά του
εγκλήματα;

Το κατηγορητήριο…

… που διατυπώνουν εναντίον του δεκάδες ειδικοί επιστήμονες πιάνει οκτακόσιες
σελίδες. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο ψυχίατρος Ζαν Κοτρό, αλλά και ο Ζακ βαν
Ριλέρ, καθηγητής της Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λουβαίνης, πρώην
φροϋδικός (κάτι από οιδιπόδειο μυρίζει εδώ: ο «γιος» επιτέλους βρίσκει τη
δύναμη να δολοφονήσει τον «πατέρα»). Όλοι αυτοί αναλαμβάνουν να αποκαλύψουν τα
μικρά και μεγάλα «παιχνίδια» που έπαιξε ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης με την
αλήθεια – και με την πασίγνωστη περίπτωση της υστερικής Άννας Ο., η οποία δεν
θεραπεύτηκε ποτέ. Μας εξηγούν, ας πούμε, πως ο Σίγκμουντ Φρόυντ δεν έκανε άλλο
τίποτα από το να επαναλάβει τις ιδέες άλλων. Από τον Πλάτωνα μέχρι τον
Σοπενάουερ και τον Σαρκό, ο ίδιος δεν ανακάλυψε τίποτα, αλλά κατέκλεψε πολλά.
Με δυο λόγια, ήταν ένας κλέφτης ξένων ταλέντων, ένας τσαρλατάνος. Όμως, αν στη
σκέψη του διάσημου Βιεννέζου κυριαρχούν τόσο πολύ οι ιδέες άλλων, ίσως πολύ
πιο σπουδαίων από αυτόν, τότε πώς μπορεί αυτή η σκέψη του – η ψυχανάλυσή του –
να είναι τόσο σκάρτη όσο θέλουν να την βγάλουν οι επικριτές του; Παράξενη
αντίφαση. Μάταια θα αναζητήσει κανείς τη λύση της στη «Μαύρη βίβλο», που
εκδόθηκε στο Παρίσι (Arenes).

Όλα μπορεί…

… να τα αμφισβητήσει κανείς (και λίγο-πολύ, τα έχουμε αμφισβητήσει όλοι).
Μπορεί με το δίκιο του να καταλογίσει κανείς στους φροϋδικούς, λέει ο
Πολ-Φρανσουά Παολί στη «Φιγκαρό», πως είχαν την εντύπωση ότι είχαν κατακτήσει
την αιώνια αλήθεια. Όμως, πώς μπορεί να αμφισβητήσει πως η ψυχανάλυση, από τον
Φρόυντ μέχρι τον Γιουνγκ, πλούτισε την ανθρώπινη γνώση για τις ψυχικές νόσους;
Είναι τάχα μου η νεύρωση, η ψύχωση, η υστερία και η διαστροφή φαντασιοπληξίες,
αποκυήματα παραληρηματικών εγκεφάλων;

H ψυχανάλυση…

… πάντα δεχόταν βιαιότατες επιθέσεις. Πρώτα υπέστη τη θρησκευτική
αποδοκιμασία και κατακραυγή, πως τάχα μου υπονόμευε την αθωότητα και την
αγνότητα της παιδικής ηλικίας. Τώρα ήρθε η σειρά των ειδικών επιστημόνων της
«Μαύρης βίβλου» να επιτεθούν στην ψυχανάλυση με τον ίδιο δογματισμό που είχαν
επιδείξει στο παρελθόν οι ενθουσιώδεις οπαδοί της. Κατά την άποψή τους, η
ψυχανάλυση είναι, στην καλύτερη περίπτωση, μια δαπανηρή και ανώφελη πολυτέλεια
– και, στη χειρότερη, αέρας κοπανιστός. Όμως, ποιος θα αποφασίσει αν αυτός ο
αέρας έχει πια κοπάσει ή αν φυσάει ακόμη; Σίγουρα κάποιοι πιο νηφάλιοι
άνθρωποι από αυτούς. (Μια νηφάλια στάση απέναντι στην ψυχανάλυση τήρησε ο
Καστοριάδης, στο δοκίμιό του «Μια θεωρία που την παρουσίασαν σαν επιστήμη»)